Dr. Livingstone? I Presume.

युरोपातून वेगवेगळ्या प्रदेशांच्या शोधात मोठ्या प्रमाणात मोहिमा काढल्या गेल्याया मोहिमांवर गेलेले प्रवासी अत्यंत धाडसी होते यात शंका नाहीया प्रवाश्यांचं एक महत्त्वाचे वैशिष्ट्य म्हणजे ते फक्त नवनवीन प्रदेश शोधून थांबले नाहीत तर त्यांनी जगाला माहिती नसलेल्या अनेक गोष्टींवर प्रकाश पाडलाटॉलेमीमार्को पोलोवास्को द गामाकोलंबसरिचर्ड बर्टन असे अनेक धाडसी प्रवासी यात होतेया प्रवाशांनी अनेक अज्ञात गोष्टी जगासमोर आणून आपल्यावर अनंत उपकार केले आहेत.

असाच एक धाडसी प्रवासी १९ व्या शतकाच्या मध्यात आफ्रिकेत गेला आणि त्यावेळी जगाला माहिती नसलेल्या आफ्रिकेतील अनेक गोष्टींचा पट उलगडलात्याच नाव होत डॉडेव्हिड लिव्हिंगस्टोनत्यानी या अज्ञात प्रदेशात मोहिमा तर काढल्याच त्याबरोबर त्याने या मोहिमांवर असताना त्याला दिसलेल्या निसर्गातील गोष्टींचास्थानिक सामाजिक जीवनाच्या बारीकसारीक नोंदी केल्या आणि त्या जगासमोर आणल्यानंतर मोठमोठ्या संस्थांनी त्याचे सत्कार केलेत्याचा हा प्रवास आपल्याला अचंबित करून सोडतो.

डेव्हिडचा जन्म १९ मार्च १८१३ साली स्कॉटलंड येथे एका अतिशय गरीब कुटुंबात झालात्याचे वडील सूतगिरणीत कामगार होतेएका लहानश्या खोलीमध्ये लिव्हिंगस्टोन कुटुंब राहत होतेवयाच्या १० व्या वर्षीच डेव्हिड सूतगिरणी कामाला लागलाडेव्हिडला वाचनाची अत्यंत आवड होतीसंध्याकाळी ६ वाजता गिरणीतून सुटल्यावर तो रात्रशाळेत शिकायला जात असेशाळेतून परतल्यावर रात्री जागून तो आपली वाचनाची आवड भागवत असेकथा कादंबऱ्यांपेक्षा त्याला प्रवासवर्णनं असलेली पुस्तक वाचायला आवडतकदाचित याच त्याच्या पुढच्या प्रवासी मोहिमांची बीजे रोवली गेली असावीतलिव्हिंगस्टोनच्या घरातलं वातावरण तसे धार्मिक असल्याने डेव्हिडने वयाच्या विसाव्या वर्षी मिशनरी बनण्याचा निर्णय घेतलात्याच्या लक्षात असे आले की बरेचसे मिशनरी हे वैद्यकीय शिक्षण घेतलेले असतमग त्याने ग्लास्गो (Glasgow) येथील वैद्यकीय कॉलेजमधे प्रवेश घेतला४ वर्षाच्या या वैद्यकीय शिक्षणादरम्यान त्याने त्याला रस असलेल्या वनस्पतिशास्त्र, भूगर्भशास्त्र अशा विविध विषयांचाही अभ्यास केलात्याच्या समोर एकच लक्ष होत ते मिशनरी होऊन वेगळ्या देशात प्रवास करायचात्याने लंडन मिशनरी सोसायटी मधे प्रवेश घेऊन आपल्या मिशनरी बनण्यासाठीचे शिक्षणही घेतलेशिक्षण चालू असतानाच त्याला एक संधी चालून आलीत्याकाळात चीनमधे धर्मप्रसाराकरता अनेक मिशनरी पाठवले जात असतचीनला जायला मिळणार या कल्पनेने तो अत्यंत उत्साहित झालापण १८३९ साली चीनमधे ब्रिटिश व स्थानिक चिनी राज्यकर्त्यांमधे युद्ध (First Opium War) चालू झालेगांजाच्या आयात निर्यातीवरून हे युद्ध पेटले आणि डेव्हिडच्या उत्साहावर विरजण पडले.

१८४० साली तो रॉबर्ट मोफाट या मिशनर्‍याच्या संपर्कात आलामोफाट हा दक्षिण आफ्रिकेत कुरुमान या प्रांतात मिशनरी कार्यालयाचे कामकाज बघत होतात्याला आपले मिशनरी कार्य हे उत्तर आफ्रिकेतील प्रांतांमधे न्यायचे होतेडेव्हिड मोफाटमुळे अत्यंत प्रभावित झाला आणि त्याने मिशनरी म्हणून आफ्रिकेत जाण्याचे ठरविलेडेव्हिडच्या आफ्रिकेतील वास्तव्यात घडलेल्या घटना अतिशय रोमांचकारी आहेत.

तीन महिन्यांचा प्रवास करून डेव्हिड केप ऑफ टाउन येथे पोहोचलायेथून पुढचा प्रवास खडतर होताबैलगाडीतून प्रवास करत डेव्हिड उत्तरेकडे निघालादरमजल करत तो शोकुआने (Chonuane) येथे पोहोचलातेथे त्याची गाठ पडली ती सेशेल नावाच्या टोळीप्रमुखाशीडेव्हिड एक मिशनरी होता आणि तो आफ्रिकेत आला होता धर्मप्रसारासाठीपण त्याच्या संपूर्ण वास्तव्यात त्याने ख्रिश्चन धर्मांतर केलेला एकमेव माणुस हा सेशेल होतात्यानंतर तो कुरुमान (Kuruman) येथे गेला.

आफ्रिकेत अनेक लहान मोठ्या टोळ्या अस्तित्वात होत्याया टोळ्यांमधे सतत युद्धे होत असत.डेव्हिडला जाणवलेली पहिली अडचण म्हणजे भाषात्याला तेथील स्थानिक लोकांशी संवाद साधता येत नव्हतात्यासाठी त्याने त्याच्या सर्व युरोपिअन सहकार्‍यांशी सहा महिने संबंध तोडले आणि स्थानिक भाषा शिकून घेतली.

Missionary Travels and Researches In South Africa
सिंहाचा हल्ला

त्यानंतर डेव्हिडने येथील माबोत्सा येथे आपला मुक्काम हलवलापण तेथे त्याच्यावर एक भलताच प्रसंग गुदरलाया प्रदेशात अनेक सिंहांचे वास्तव्य होतेहे सिंह टोळीवाल्यांच्या पाळीव जनावरांची शिकार करीतडेव्हिडकडे एक रायफल होतीत्याने या सिंहांचा बंदोबस्त करण्याचे ठरविलेगावातील मेबाल्वे नावाच्या शाळाशिक्षकाकडेही एक बंदूक होतीगावातील पुरूषमंडळी आणि डेव्हिड सगळेच सिंहांची शिकार करायला बाहेर पडलेएका सिंहाला गोळी लागली आणि तो मेला आहे असे समजून ही मंडळी त्याच्या जवळ जाऊ लागली तेव्हढ्यात त्या सिंहाने झुडुपातून झेप घेऊन डेव्हिडवर हल्ला केलात्या सिंहाने त्याच्या खांद्यात आपले दात घुसवलेनशिब बलवत्तर म्हणून डेव्हिड त्यातून वाचलात्याचा एक हात या हल्ल्यामुळे अधू झाला तो कायमचाचत्याच्या जखमा अतिशय खोल असल्याने त्याला पुन्हा कुरुमानला परतावे लागलेतेथे तो मोफाटच्या मुलीच्या प्रेमात पडला व त्याने तिच्याशी लग्न केलेलग्नानंतर तो लगेचच पुन्हा आपल्या मोबात्सामधल्या घरी परतला.

नवनवीन प्रदेशाचा शोध घेण्याची त्याची आवड त्याला स्वस्थ बसू देईना१८४९ च्या जूनच्या महिन्यात तो न्गामी (Ngami) नावाच्या सरोवराचा शोध घेण्यासाठी निघालास्थानिक लोकांनी त्याला वेड्यात काढले कारण त्याला कलहारीचे वाळवंट ओलांडून जावे लागणार होतेहा मार्ग अतिशय खडतर तर होता तसेच वाटेत पाण्याची अत्यंत कमतरता होतीतरीही डेव्हिडने हे धाडस करण्याचे ठरवलेस्थानिकांनी हे जमणे शक्य नाही असे त्याला अनेकदा समजावले पण त्यांचे न ऐकता डेव्हिड या मोहीमेवर निघालात्याने आपल्या परिवाराला पुन्हा इंग्लंडला पाठवण्याचा निर्णय घेतलातेथे त्याचा त्याच्या मुलीशी अतिशय हृदयस्पर्शी संवाद झालातिने आपल्या वडिलांना विचारले ’तुम्ही घरी केव्हा परताल?’ डेव्हिडने उत्तर दिले ’कधीच नाही कारण लक्षात ठेव तुझे वडिल मिशनरी आहेत.’ या मोहिमेत त्याला अनेक संकटांना तोंड द्यावे लागलेपाण्याचे दुर्भिक्ष तर होते पण वाटेतल्या अनेक टोळ्यांच्या हल्ल्याचीही भिती होतीतसेच मोहिमेच्या शेवटच्या दिवसात अन्नाचीही टंचाई जाणवायला लागलीपण डेव्हिडच्या दुर्दम्य आत्मविश्वासाने ही मोहिम फत्ते झालीकलहारी वाळवंट ओलांडून जाणारा तो पहिला युरोपियन माणूस होता.

Missionary Travels and Researches In South Africa
न्गामी सरोवर

त्यानंतरची त्याची मोहिम ही आणखी धाडसी होती१८५३ साली तो सेशेके या गावी आलायेथून एक मोठी नदी वाहतेलिआमपाय असे तिचे स्थानिक नावआजही स्थानिक लोक तिला याच नावाने ओळखतातझांबेझी या नावाने त्या नदीला जगभर ओळखले जातेडेव्हिडने आणखी एक धाडसी मोहीम आखलीह्या नदीतून प्रवास करून आपल्याला नदीकाठी वसलेल्या अनेक वस्त्यांमधून धर्मप्रसार करता येईल अशी त्याची कल्पना होतीत्याने काही स्थानिक सहकारी बरोबर घेतलेनदीतून बोटीने प्रवास करून नदीच्या उगमाकडे पोहोचायचे व तेथून पुढे आफ्रिकेच्या पश्चिम किनार्‍यावर जायचे तिथून परत फिरायचे व सेशेके येथून पूर्वेकडे वाहणार्‍या झांबेझी नदीतून आफ्रिकेच्या पूर्व किनार्‍यावर पोहोचायचेअसा नदीतून प्रवास करणे अत्यंत धोकादायक होते, नदीमधे पाणघोडेमगरींची वस्ती होतीतसेच या प्रवासात भेटणार्‍या टोळ्यांबद्दल सेशेके मधल्या स्थानिक लोकांनाही फारशी माहिती नव्हतीहा सगळा प्रवास साधारणतः ३००० मैलांचा होतामोहीम चालू होण्याच्या सुरुवातीलाच डेव्हिड आजारी पडलात्याची इच्छाशक्ती इतकी प्रबळ होती की चार दिवसांनी थोडा बरा झाल्यावर तो पुन्हा ठरवलेल्या मोहीमेवर निघालात्याच्याबरोबर संरक्षणाकरता एक पिस्तूलरायफल आणि एक शॉटगन होतीखाण्याच्या पदार्थात त्याच्याबरोबर होती २० पाउंड कॉफीथोडासा चहा आणि थोडी बिस्किटेवाटेत खाण्यासाठी त्यांना शिकारीवर अवलंबून रहावे लागणार होतेतसेच वाटेत लागणार्‍या गावांना भेटी देताना घालण्यासाठी चांगल्या कपड्यांचा एक जोड त्याच्याबरोबर होतावाचण्यासाठी काही पुस्तकेनकाशावर आपला प्रवासमार्ग चिन्हांकित करण्यासाठीच्या वस्तूस्तीमधे प्रवचन देताना मिशनरी वापरतात तो दिवापांघरण्यासाठी एक ब्लॅकेट आणि स्वतः:साठी एक तंबू अशा तुटपुंज्या सामग्रीसह तो मोहीमेवर निघाला.

Missionary Travels and Researches In South Africa
वैशिष्ठ्यपूर्ण भूरचना

या आफ्रिकेतील प्रवासात तो अतिशय बारीकसारीक नोंदी करत होतास्थानिक भाषेची वैशिष्ट्येत्यांच्या चालीरीती तसेच तेथील भूभागाविषयीच्या अनेक गोष्टी त्याने आपल्या डायरीत नोंदवून वल्यात्सेत्से माशारानम्हशीपाणघोडे यांच्याही अनेक नोंदी विस्ताराने त्याने आपल्या डायरीत नोंदवल्याएकदा तो प्राण्याच्या कळपाचे निरीक्षण करत गवतामधे शांत पडला होतात्याच्याबरोबर असलेल्या त्याच्या स्थानिक सहकार्‍यांना तो आजारी असल्याचे वाटलेत्यांनी मग आजूबाजूच्या सर्व कळपाला पिटाळून लावलेही नोंद डेव्हिडने आपल्या डायरीत केली आहेन्गामी सरोवराच्या मोहिमेत त्याला दिसलेला एका हरिण कुळातील प्राणी त्याला झांबेझी मोहिमेतही दिसलात्याने त्याचे वर्णन आपल्या डायरीत केले आहेत्या नोंदीवरून असे आढळले की त्याने एका नवीन प्रजातीचा शोध लावला आहेत्याने आपल्या डायरीत नोंदवले आहे की ’आम्हाला वाटले या प्राण्याचे मांस रुचकर असेलपण लवकरच आम्हाला ते खायचा कंटाळा आला.’ डेव्हिड हा काही या विषयातला तज्ञ नव्हतापण त्याने नोंदवलेली निरीक्षणे अचूक आणि परिपूर्ण होती.

Missionary Travels and Researches In South Africa
डेव्हिडने नोंदवलेला हरिणकुळातील जात

झांबेझी नदीतून पुढे जाणे तितके सोपे नव्हतेखडकाळ प्रदेशातून जोरदार वाहणार्‍या प्रवाहातून बोट पुढे नेणे अतिशय अवघड होतेअशा अनेक संकटांशी सामना करत त्याने ६ आठवड्यात जवळ जवळ ४०० मैलांचे अंतर पार केलेया प्रवासात त्याच्या अंगात अनेकवेळा ताप चढलेला असेमुसळधार पावसाचाही त्यांना सामना करावा लागलाहे ४०० मैलांचे अंतर पार करून तो पोहोचला शिंते या गावीहे गाव एका स्थानिक टोळीच्या प्रदेशाची राजधानी होतीया टोळीत पोहोचणारा डेव्हिड हा पहिला गोरा माणुस होतातेथे त्याचे व त्याच्याबरोबर असलेल्या त्याच्या १०० सहकार्‍यांचे जोरदार स्वागत झालेतो आपल्या डायरीत नोंदवतो ’येथील टोळीप्रमुखाने आमचे जोरदार स्वागत केलेडोक्यावर शिरस्त्राण घातलेल्या या टोळीप्रमुखाने अंगाला माती आणि राख फासून आमचे स्वागत केलेटोळीमधे स्त्रियांना मानाचे स्थान आहे हे बघून मी आश्चर्यचकित झालो आहेत्याने त्याला भेटलेल्या टोळीवाल्यांच्या चालीरीतीत्यांची संस्कृती याच्याही बारीकसारीक नोंदी केलेल्या आहेतशिंतेपासुन उत्तरेकडे वाहणारी नदी पूर्वेकडे वळतेयेथे त्याने हे वळण टाळण्यासाठी जमिनीवरून जाण्याचा निर्णय घेतलाडोंगरदर्‍या पार करून पाचव्या दिवशी ते पुन्हा नदीच्या प्रवाहापाशी पोहोचलेते ठिकाण होते अंगोलामधील कोझोंबोत्याचा हा प्रवास पावसाळ्याच्या दिवसात चालू होताकोझोंबो हे झांबेझी दीवरचे सगळ्यात उंच ठिकाण आहेप्रवासात त्याने नकाशावर आपला मार्ग आखण्याचा अनेकदा प्रयत्न केलापण ढगाळ वातावरणामुळे त्याला ते शक्य झाले नाहीकोझोंबो मधे त्याला अनेक दिवसांनी आकाशातल्या तार्‍यांचे दर्शन झाले आणि तो त्याचे ठिकाण नकाशावर अचूकपणे नोंदवू शकलायेथून त्याने झांबेझी नदी पार केली व तो तिच्या पश्चिम किनार्‍याला गेला. ’आम्हाला नदी ओलांडायला चार तास लागले’ असे तो नोंदवतोयेथे त्याला मागे काही टेकड्या दिसल्यात्याने स्थानिक माणसाला विचारले या टेकड्या कशाच्या आहेततेव्हा त्याने उत्तर दिले ’पेरी’ डेव्हिडने आपल्या डायरीत त्यांची नोंद ’पेरी हिल्स’ अशी केलीखरतर स्थानिक भाषेत पेरी या शब्दाचा अर्थ टेकडी (Hill) असाच आहेपण आजही त्या टेकड्यांना पेरी हिल्स असेच संबोधले जाते.

Missionary Travels and Researches In South Africa
अफ्रिकन बायका

येथून पुढे झांबेझी नदीऐवजी जमिनीवरून चार महिन्यांचा प्रवास करून पश्चिमेकडे अंगोलाची राजधानी आणि आफ्रिकेच्या पश्चिम किनार्‍यावरील लुआंडा (Luanda) येथे पोहोचलाया खडतर प्रवासात त्याच्या तब्येतीची बरीच हेळसांड झालीत्याला मोठ्या प्रमाणात जुलाब होत होते तसेच त्याला मलेरियाही झाला होतालुआंडाला पोहोचल्यावर तेथे आपल्या पत्नीची इंग्लंडवरून काही पत्रे आली असतील अशी त्याची आशा होतीपण तेथे त्याच्यासाठी एकही पत्र नव्हतेपण आश्चर्यकारकरीत्या तेथील बंदरात अनेक ब्रिटिश जहाजे उभी होतीएका जहाजाच्या कप्तानाने डेव्हिडला इंग्लंडला परत जाण्याबद्दल विचारलेपण डेव्हिडने त्याला स्पष्ट नकार दिला. ’मी असे केले तर तो माझ्याबरोबर आलेल्या माझ्या स्थानिक सहकार्‍यांचा विश्वासघात ठरेलमाझ्याशिवाय त्यांना परतीचा मार्ग सापडणे अवघड जाईल.’ असे उत्तर त्याने दिले आणि आपली तब्येत सुधारेपर्यंत तेथेच राहण्याचा निर्णय घेतला.

Missionary Travels and Researches In South Africa
पाणघोड्यांचा हल्ला

त्याची तब्येत सुधारल्यावर ते पुन्हा परतीच्या मार्गाला लागलेत्यांना पुन्हा झांबेझीपर्यंत पोहोचायला पाच महिने लागलेझांबेझी नदीपाशी पोहोचल्यावर त्याच्या सहकार्‍यांनी एका पाणघोड्याची शिकार करून ते मांस शिजवलेगेले अनेक दिवस त्यांना अशी मेजवानी मिळाली नव्हतीपण नदीतल्या पाणघोड्यांनी याचा वचपा काढलापाणघोड्यांनी त्यांची बोट उलटवून टाकलीयात सुदैवाने कोणालाही दुखापत झाली नाहीझांबेझीमधुन प्रवास करत ते एक वर्ष सात महिन्यांनी पुन्हा सेशेकेला पोहोचले.

Missionary Travels and Researches In South Africa
व्हिक्टोरीया धबधबा

यानंतर त्याने एक अशी गोष्ट जगासमोर आणली ज्या गोष्टीने सर्व जग अचंबित होणार होतेसेशेकेला पोहोचल्यावर त्याला स्थानिक लोकांकडून एका मोठ्या धबधब्याविषयी माहिती मिळालीस्थानिक लोक त्याला मोसी ओआ टोनिया म्हणजेच गडगडाटी आवाज करणारा धुर असे म्हणतत्याने लगेचच झांबेझी नदीकडून पूर्वेकडे प्रवास चालू केलाया प्रवासात त्याच्याबरोबर एक छोटी डायरी होती ज्याच्यात त्याने आपल्या प्रवासमार्गाचा नकाशा तपशीलवार काढलेला आहेयाचबरोबर त्याला प्रवासात दिसलेली भौगोलिक स्थितीच्या ही नोंदीही केलेल्या आहेत१६ नोव्हेंबर १८८५ रोजी तो या धबधब्याच्या तोंडापाशी पोहोचलात्याला समोर असलेल्या दरीतून मोठ्या प्रमाणात धुक्याचे ढग वर येताना दिसलेजोरदार वाहणार्‍या पाण्याच्या प्रवाहातून तो धबधब्याच्या कड्याशी पोहोचलाएका मोठ्या घळीमधे गडगडाटी आवाज करत कोसळणारा धबधबा आणि त्यातून ळीमधून वर येणारे धुक्याचे ढग बघून तो अचंबित झालाया जागेवर पोहोचणारा आणि या धबधब्याचे दर्शन घेणारा तो पहिला आफ्रिकेबाहेरचा माणुस होतात्याने तेथेच या धबधब्याचे नामकरण केले ’व्हिक्टोरीया फॉल्स’ असेत्याने त्या धबधब्याच्या काही नोंदी आपल्या डायरीमधे केलेल्या आहेतहा धबधबा १०० फुट खाली कोसळतो असे त्याने नमूद केलेले आहेखरेतर एका टोकाला धबधब्याची उंची २०० फुट तर दुसर्‍या टोकाला ३५० फुट आहेपुढे पुन्हा ५ वर्षांनी त्याने या धबधब्याला भेट दिली तेव्हा त्याने एका दोरीच्या टोकाला बंदुकीची गोळी बांधूनकड्यावर आडवे पडून धबधब्याची उंची अचुक मोजलीव्हिक्टोरीया फॉल्सची भौगोलिक रचना त्याने अतिशय बारकाईने नोंदवून ठेवली आहेतो लिहितो ’एका मोठ्या भुकंपामुळे तयार झालेल्या या घळीत हा धबधबा कोसळतोतिथे इंग्लंडमधे बसून येथील दृश्याची कल्पना येणार नाही.’ यावेळी त्याच्याबरोबर जवळपास दिडशे सहकारी होतेप्राण्यांच्या हत्येला डेव्हिडचा विरोध होतापण इतक्या लोकांना खायला घालण्यासाठी शिकार करणे गरजेचे होतेत्याने नोंदवले आहे की तेथे त्याच्या सहकार्‍यांनी एका हत्तीच्या पिल्लाची आणि त्याच्या आईची शिकार केली.

Missionary Travels and Researches In South Africa
हत्तिण व तिच्या पिल्लाची शिकार

येथून ते पुढे पूर्वेकडे असलेल्या झुंबो (Zumbo) या गावी पोहोचलेझुंबो येथे पोर्तुगीज लोकांनी १७व्या शतकापासून वस्ती केलेली होतीतेथे त्यांनी एक छोटा किल्लाही बांधला होताडेव्हिड तेथे पोहोचला तेव्हा ती जागा निर्जनावस्थेत होतीयेथे त्यांना रानम्हशींच्या एका कळपाचा सामना करावा लागलारानम्हशींनी त्याच्या सहकार्‍यांवर हल्ला केला आणि त्यातला एक सहकारी जखमी झालापण त्यांच्यावर येणारी संकटं संपली नाहीतझुंबोपासून पुढे गेल्यावर एका रात्री त्यांच्यावर एका स्थानिक टोळीने हल्ला केलाआधीच प्रवासाने थकलेले त्याचे सहकारी या टोळीवाल्यांशी लढायला तयार नव्हते. पण डेव्हिडने त्यांना बैलाच्या मांसाचे मेजवानी दिली आणि सगळे सहकारी लढाईला तयार झालेअर्थात लढाई काही झाली नाहीटोळीचे प्रमुख डेव्हिडला भेटायला आलेत्यांना वाटले की डेव्हिड हा पोर्तुगीज आहेपण डेव्हिड ’मी ब्रिटिश आहे’ हे त्यांना पटवून देण्यात यशस्वी झालाटोळीप्रमुखाने डेव्हिडला सल्ला दिला ’नदीच्या उत्तर काठाने जाणारा रस्ता खडतर आहेतुम्ही नदी पार करून दक्षिणेकडून पुढे जा’ असे म्हणून त्याने त्यांना नदी ओलांडण्यासाठी नावांची व्यवस्था केलीत्या दिवशी त्यांना नदी पार करता आली नाही म्हणून त्यांनी नदीमधे असलेल्या एका छोट्या बेटावर मुक्काम केलादुसर्‍या दिवशी नदी पार केल्यावर डेव्हिडने टोळीप्रमुखाला दोन चमचे आणि एक शर्ट भेट म्हणून पाठवला.

येथून पुढे मोठ्या डोंगररांगेला वळसा घालून सहा आठवड्यांनी ते टेट (Tate) येथे पोहोचलेपण डेव्हिडची प्रकृती खालावली होतीत्यामुळे त्याने टेट येथे सहा आठवडे मुक्काम केलायेथे त्याच्या मोहिमेची सांगता झालीयेथून आफ्रिकेचा पूर्व किनारा साधारणतः २०० मैलांवर आहेपण या भागात पोर्तुगीजांच्या वस्त्या होत्याडेव्हिड हा पहिला युरोपियन होता ज्याने आफ्रिकेच्या पश्चिम किनार्‍यापासून पूर्वेकडील किनार्‍यापर्यतच्या अनोळखी असलेल्या प्रदेशातून प्रवास करून जगाला त्याची ओळख करून दिली.

Hair Style
डेव्हिडने नोंदविलेल्या अफ्रिकन तरुणांच्या केशरचना

आपल्या बरोबरच्या सहकार्‍यांना तेथेच सोडून त्याने बोटीतून २८ मे १८५६ रोजी पुर्वकिनार्‍यावरील क्वालिमानी येथे पोहोचला. ’मी तुमच्यासाठी पुन्हा परत येईन आणि तुम्हाला तुमच्या घराकडे घेऊन जाईन’ असे आपल्या सहकार्‍यांना त्याने जाताना वचन दिले होतेत्याच्या या प्रवासाला तीन वर्ष लागलीत्याने आफ्रिका खंडात केलेल्या या प्रवासत्याने केलेल्या प्राण्यांच्यापक्षांच्याभौगोलिक रचनेच्या नोंदीत्याने काढलेले नकाशे हे त्याचे सर्वात मोठे योगदान आहेतेथून एका ब्रिटिश बोटीने तो इंग्लंडला परतलातेथे त्याचे रॉयल जिओग्राफिकल सोसायटीतर्फे मोठे स्वागत करण्यात आले आणि सोन्याचे पदक देऊन त्याचा सत्कार करण्यात आलात्याच्या आफ्रिकेतल्या अनुभवांवर व्याख्यान देण्यासाठी त्याला आमंत्रित करण्यात आलेत्याने लिहिलेल्या डायरीतल्या अनुभवांवर पुस्तक प्रकाशित करण्यात आलेहे पुस्तक अतिशय लोकप्रिय झाले व त्याच्या अनेक आवृत्त्याही निघाल्याMissionary Travels and Researches i South Africa’ या पुस्तकाच्या पहिल्या पानावर त्सेत्से माशीचे रेखाचित्र आहे.

Missionary Travels and Researches In South Africa
डेव्हिडच्या पुस्तकातील पहिले पान

आफ्रिकेतल्या या मोहिमेव्यतीरिक्त डेव्हिडचे अत्यंत महत्वाचे योगदान आहे ते गुलामगिरीविरुध्द त्याने उठवलेला आवाजत्याच्या आफ्रिकेतल्या प्रवासात त्याने अनेक ठिकाणी आफ्रिकन लोकांना गुलामगिरीसाठी पकडून नेताना बघितले होतेअरब व्यापारी या गुलामांना पकडून जमिनीखाली केलेल्या गुहांमधे कोंडून ठेवतअरब व्यापाऱ्यांना पोर्तुगीजांचाही काही प्रमाणात पाठिंबा असेदोन टोळ्यांना एकमेकाशी झुंजायला लावून अरब व्यापारी गुलामांना पकडत व बंदरांमधे त्यांची विक्री चालेगुलामांना पकडल्यावर अतिशय क्रूरपणे वागवले जात असेइंग्लंडला परतल्यावर डेव्हिडने या क्रूर प्रथेविरोधात आवाज उठवलागुलामगिरी विरुद्ध केलेले डेव्हिडचे हे योगदान अतिशय महत्वाचे ठरते.

लंडनच्या मिशनरी सोसायटीने डेव्हिडला आता एका ठिकाणी राहू धर्मप्रसार करावा असा सल्ला दिलापण डेव्हिडचे मन मात्र त्याने टेट येथे सोडलेल्या त्याच्या सहकाऱ्यांबरोबर होतेत्यामुळे त्याने मिशनरी सोसायटीचा राजीनामा दिला व सोबत सहा ब्रिटिश सहकार्‍यांना घेऊन तो आफ्रिकेच्या पुर्वकिनार्‍याला पोहोचलायावेळी त्यांनी बरोबर मजबूत अशा बोटी आणल्या होत्यात्याची टेट येथली त्याच्या सहकार्‍याबरोबरची भेट अत्यंत हृद्य अशी होतीगाणी म्हणत त्याच्या सहकार्‍यांनी त्याचे स्वागत केले.

पण त्याची ही मोहिम मात्र पहिल्यापासूनच फसत गेलीबरोबरच्या ब्रिटिश सहकार्‍यांमधला विसंवादनदीच्या पात्रात असलेले मोठे मोठे खडक यामुळे त्यांना बोटीने प्रवास करणे अवघड झालेमागील मोहिमेच्यावेळी पावसाळ्याचे दिवस असल्याने नदीत भरपूर पाणी होतेही मोहिम उन्हाळ्यात चालू केल्याने पाणी कमी होऊन पात्रातले खडक उघडे पडलेयेथे त्याने एक महत्वाचा निर्णय घेतलात्याने पुन्हा आपला प्रवास टेटच्या दिशेने चालू केला आणि टेटपासून पुढे झांबेझीला शुपांगा येथे येऊन मिळणार्‍या शायर (Shire) नदीतून उत्तरेकडे प्रवास करून न्यासा (Nyasa) सरोवराचा शोध लावलाया प्रवासातही त्याने अनेक नोंदी करून ठेवल्या आहेतपुन्हा शुपांगाला परतल्यावर डेव्हिडने तेथेच राहण्याचा निर्णय घेतलात्याची बायको मेरी ही इंग्लंडवरून तेथे राहायला आलीपण आल्यानंतर तीन महिन्यातच तिचा मृत्यू झालाज्या झांबेझी नदीवर त्याने अत्यंत प्रेम केले त्या नदीच्या किनार्‍यावरच त्याच्या बायकोचे अंत्यसंस्कार करण्यात आलेत्यानंतर तो पुन्हा इंग्लंडला परतला.

OLYMPUS DIGITAL CAMERA
डेव्हिडची पत्नी मेरी हिची समाधी

मात्र वर्षभरातच तो पुन्हा आफ्रिकेत परतलामात्र यावेळी त्याने नाईल नदीच्या उगमाचा शोध घेण्याचे ठरवलेखरेतर रिचर्ड बर्टनने हा शोध आधीच लावला होतापण डेव्हिडचे मत मात्र वेगळे होतेत्यामुळे तो पुन्हा आफ्रिकेला परतलायानंतर तो गायब झालात्याचा कुठेही पत्ता लागेनाडेव्हिड हा इंग्लंडमधे अतिशय लोकप्रिय असल्याने ब्रिटिश सरकारने त्याच्या शोधाची मोहिम काढावी असा लोकांनी सरकारवर दबाव आणलायाचवेळी न्यूयॉर्क टाईम्सने एका खाजगी मोहिमेअंतर्गत पत्रकार हेन्री स्टॅनली याला डेव्हिडला शोधण्यास पाठवलेस्टॅनलीला डेव्हिड भेटला उजिजी नावाच्या गावातत्यांची भेट झाल्यावर स्टॅनलीने उच्चारलेले पहिले वाक्य होते ’Dr. Livingstone? I Presume.’ स्टॅनलीची ही मोहिम १८६९ साली चालू झाली१० नोव्हेंबर १८७१ रोजी स्टॅनली व डेव्हिडची भेट झाली१ मे १८७३ रोजी इलाला या गावी डेव्हिड मरण पावला.

Meeting_of_David_Livingstone_(1813-1873)_and_Henry_Morton_Stanley_(1841-1904),_Africa,_ca._1875-ca._1940_(imp-cswc-GB-237-CSWC47-LS16-050)
डेव्हिड आणि स्टॅनलीची भेट

डेव्हिडची माझी ओळख करून दिली ती दुसर्‍या डेव्हिडनेबीबीसीने १९६५ साली लिव्हिंगस्टोन्स रिव्हर – झांबेझी हा एक भाग प्रसारित केलाडेव्हिड अ‍ॅटनबरो यांनी लिव्हिंगस्टोनने केलेला हा २००० मैलांचा प्रवास करून ही फिल्म बनवली.

डेव्हिड लिव्हिंगस्टोनने उजेडात आणलेले वेगवेगळे भूभागत्याच्या निरीक्षणातून जगासमोर आलेली नवीन माहिती आणि त्याने गुलामगिरी विरुद्ध दिलेला लढा हे त्याचे संपूर्ण जगासाठी मोठे योगदान आहे.

(लेखातील रेखाचित्रे डेव्हिडच्या पुस्तकातून घेतली आहेत.)

कौस्तुभ मुद्‍गल

2 thoughts on “Dr. Livingstone? I Presume.

Add yours

  1. माहितीपूर्ण लेख आहे.
    डेव्हिड लिव्हिंगस्टोनच्या चिकाटीचं कौतुक करावं तितकं थोडंच.

    पण..
    एक शतकाहून अधिक काळ लोटल्यावर आफ्रिकेमध्ये त्याच्याकडे आणि त्याच्या मोहिमेकडे वेगळ्या बाजूने पाहिलं जातंय, वेगळ्या दृष्टीकोनातून अभ्यास केला जातो आहे.

    Far from religion being a tool in the pursuit of empire, Livingstone partly understood empire as a tool through which to bring what he saw as the salvation of “Commerce, Christianity and Civilisation” to Africa in the form of a liberal individualism, freedom, legitimate trade and private property rights. This was at a time when the British government was not all that interested in colonising Africa. While Livingstone was a “hopeless leader of Europeans”, he displayed courage in the face of famine, civil war, attacks by slavers and malaria, with which his battle was constant and from which his wife Mary Moffat died in 1862. He had “ambition, callousness and vanity” yet also a profound sense of humanity and an ability to suffer pain.

    In a sense Livingstone encapsulates the dilemmas at the heart of issues of liberal development in Africa – for his qualities were tightly bound up with the very prejudices that made him into a Christian warrior for the British Empire: humanity merged with zealousness, his call for colonialism as a way of tackling the slave trade impossible to separate from his respect for African people, cultures and languages.

    This was the enigma that was Livingstone

    Like

प्रतिक्रिया व्यक्त करा

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  बदला )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  बदला )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  बदला )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  बदला )

Connecting to %s

Blog at WordPress.com.

Up ↑

%d bloggers like this: