गुनगुनाता हूं में

एखाद्या संध्याकाळी घरात, बागेत किंवा एखाद्या डोंगरावर वा जंगलात आपण बसलेलो असताना कानापाशी अचानक ओळखीची मंद गुणगुण ऐकू येते, आपण दोन-तीनदा हात हलवून त्या जीवाला हाकलून देण्याचा प्रयत्न करतो किंवा कानाशी एखादी टाळी वाजवून त्याच्या जीवावरही उठण्याचा प्रयत्न करतो, यापेक्षा जास्त किंमत आपण त्या जीवाला देत नाही.त्याच्याबद्दल सविस्तर काही लिहिणे तर मग लांबच राहिलं.

पण ही कसर भरून काढलेली आहे ब्रिटिश आणि कॅनडाच्या लष्करात अधिकारी म्हणून चाकरी बजावलेल्या आणि नंतर ऑक्सफर्ड विद्यापीठातून पीएचडी केलेल्या डॉ. टिमोथी वाईनगार्ड यांनी डासांबद्दल एक ऐतिहासिक दस्तावेजच लिहून काढलेला आहे. एकूण आपली धारणा बघता  पुस्तकासाठी तसा हा विषय क्षुल्लक वाटेल पण या छोट्या जीवाने केलेले पराक्रम, घेतलेले बळी आणि त्याच्यावर आजवर खर्च झालेले पैसे लक्षात घेतले तर आपले डोळे विस्फारल्याशिवाय रहाणार नाहीत.

मुर्ती लहान पण…

अँटार्क्टिका, आईसलँड, सेशेल्स आणि फ्रेंच पॉलीनेशिया हे भाग सोडले तर उरलेल्या पृथ्वीवर सुमारे ११० लाख कोटी डास आहेत आणि एका नोबेल पारितोषिक विजेत्या शास्त्रज्ञाने मांडलेल्या आकडेवारीनुसार गेल्या दोन लाख वर्षात पृथ्वीवर १०८ अब्ज मनुष्यप्राणी होऊन गेले त्यापैकी ५२ अब्ज डासांच्या चाव्यातून पसरलेल्या मलेरिया आणि इतर रोगांमुळे मृत्युमुखी पडले. बिल आणि मेलिंडा गेट्स फाउंडेशनने त्यांच्या स्थापनेपासून म्हणजे इस २००० पासून आजवर ४० अब्ज डॉलर्स डासांवरच्या संशोधनासाठी खर्च केलेले आहेत. जगभरातील  डास प्रतिकारक फवारे,मलम आणि इतर गोष्टींची उलाढाल सुमारे ११ अब्ज डॉलर्सची आहे अशी आकड्यांची जंत्रीच डॉ.वाईनगार्ड आपल्यासमोर मांडतात.

डास मलाच का चावतात ?

१९ कोटी वर्षांपासून म्हणजे माणसाच्याही कितीतरी आधीपासून डासांची ही चिरपरिचित गुणगुण पृथ्वीवर गुंजत आहे आणि डायनोसॉरपासून सर्व मोठ्या प्राण्यांचे चावे त्यांनी मोठ्या आवडीने घेतलेले आहेत. पण यांतही वैशिष्ट्य म्हणजे डासांच्या सगळ्याच जातीतल्या फक्त माद्याच हा हुळहुळणारा डंख करतात, नर डास फक्त फुलातील रसावर जगतात. एखाद्या ठिकाणी अनेक लोक असतानाही डास केवळ एखाद्याच माणसाला जास्त का चावतात याचीही कारणे डॉ. वाईनगार्ड देतात. ओ रक्तगट असणाऱ्या लोकांना डास चावण्याचे प्रमाण ए, बी आणि एबी रक्तगटाच्या लोकांपेक्षा दुप्पट असते, ओ खालोखाल ते ब रक्तगटाच्या रक्ताला पसंती देतात. मजेदार गोष्ट म्हणजे गडद रंगाचे कपडे घालणाऱ्या, उत्तम अत्तरे वापरणाऱ्या आणि बीअर पिणाऱ्या मनुष्यप्राण्यांची डासांना फारच आवड असते. नियमित व्यायाम करणाऱ्या लोकांच्या शरीरातून कार्बनडाय ऑक्साईडचे उत्सर्जन जास्त होते शिवाय गरोदर स्त्रियांच्या श्वासातून २०% जास्त कार्बनडाय ऑक्साईड असतो डासांना त्याचा गंध आकर्षित करतो आणि ते लगेच तिथं पोहोचतात. आपल्याला एखादा डास चावण्यामागे एवढी सगळी कारणीमिमांसा असते आणि आपल्याला तो चावण्याआधी त्याच्या एवढ्याशा मेंदूत एवढी मोठी नियमावली असलेले सॉफ्टवेअर रन होते याचा आपल्याला अंदाजही नसतो. बरं यातल्या कोणत्याही नियमात न बसूनही ते तुम्हाला चावणार नाहीत याची खात्री नाहीच !

डास – काही अतिप्राचीन नोंदी

इसपू सुमारे १५५० ते १०७० या काळात इजिप्तमध्ये राणी नेफ्रितीती, रामसेस-२ आणि तुतनखामेन यासारखे प्रभावी राज्यकर्ते होऊन गेले.त्यांच्याकाळातही इजिप्तमध्ये डासांनी उच्छाद मांडलेला होता. ऐन तारुण्यात म्हणजे जवळपास १८व्या वर्षीच मरण पावलेल्या तुतनखामेनच्या मृत्यूचे एक कारण मलेरियाही असण्याची शक्यता वर्तवली जाते. इसपू ५व्या शतकात हिरोडोट्सने लिहिलेल्या वृत्तांताचा संदर्भ इथं डॉ वाईनगार्ड देतात. तो लिहितो की, डासांच्या सुळसुळाटामुळं ईजिप्तमधील जनता अतिशय हैराण झालेली आहे.धनिक आणि उच्चदर्जाच्या लोकांनी झोपण्यासाठी घरावर उंच  मनोऱ्यासारखे मजले बांधलेले आहेत.उंचीमुळे आणि वाऱ्याच्या झोतांमुळे डास तिथंवर पोहोचत नाहीत. सामान्य जनता मात्र मासे पकडायच्या बारीक जाळ्यांचा वापर करून डास आपल्यापासून दूर ठेवतात. मलेरियापासून (अर्थात हे नाव तेंव्हा नव्हतेच) बचाव करण्यासाठी ईजिप्शियन लोकांचा तेंव्हाचा उपाय म्हणजे मानवी मूत्राने स्नान करणे.

भारतीय आयुर्वेदिक ग्रंथात आणि परंपरेत आलेल्या तापांच्या प्रकारांचीही डॉ.वाईनगार्ड यांनी नोंद घेतलेली आहे. इसपू १५ व्या  शतकात ‘तक्मन्’ म्हणजेच ताप हा सर्व रोगांचा राजा मानला जाई. तक्मन् हा पावसाळ्यात कडाडणाऱ्या वीजेतून निर्माण होतो अशी आपली कल्पना होती.  आपल्या परंपरेला साठलेले पाणी आणि डास यांच्यात काही संबंध आहे याची कल्पना होती. डासांच्या चावण्याने ताप येतो हे आपणच सर्वप्रथम ओळखले होते. सुश्रुताने डास हे ५ प्रकारचे असतात हे नमूद करून करून त्यांच्या चावण्याने ताप,अंगदुखी,उलट्या,जुलाब,ग्लानी येणे,थंडी वाजणे इ. विकार होतात हे नोंदवलेले आहे. प्लीहेची वृद्धी होणे किंवा ती कडक होणे हेसुद्धा डासांच्या चावण्याने संभवते असे तो नोंदवतो.

पर्शियन, ग्रीक, रोमन आणि डासांचा उच्छाद

300 नावाचा सिनेमा काही वर्षांपूर्वी आलेला होता. या सिनेमामुळे आपल्याला प्रसिद्ध अशी थर्मोपिलीची लढाई, पर्शियन सम्राट झरसिस आणि ग्रीक राजा लिओनायडस माहीत झाले. इसपू ४८० मध्ये पर्शियन सम्राट झरसिस आपले वडील डॅरियस यांचे स्वप्न पूर्ण करण्यासाठी तेंव्हाच्या अथेन्स, स्पार्टासारख्या छोट्या गणराज्यांनी बनलेल्या ग्रीसवर चालून आला आणि लौकरच त्याने अथेन्सवर कब्जा केला. सर्वच गणराज्ये एकत्र या युद्धात उतरलेली होती, जमीन आणि समुद्र दोन्हीवर हे युद्ध सुरू होते. ग्रीसमधल्या प्रत्येक शहराला तटबंदी होती आणि तटबंदीबाहेर पाणथळ आणि दलदलीच्या जागा होत्या. आगेकूच करणाऱ्या पर्शिअन सैनिकांना तिथल्या डासांनी आपला प्रसाद दिला. डासांचा हा हल्ला इतका जबरदस्त होता की जवळपास ४०% सैन्य मलेरिया आणि अतिसाराने मृत्युमुखी पडले. आजारांशी लढून अशक्त झालेल्या या सैन्याला मग ग्रीकांनी  Platea च्या युद्धात सहज चीतपट केले. हा सगळा घटनाक्रम सविस्तरपणे सांगताना लेखक तिथेच असणारे ग्रीक डासांपासून आपला बचाव कसा करत हे सांगायला विसरलेला आहे.

ग्रीक वैद्य हिपॉक्रेट्सने इतर ताप आणि मलेरिया यांच्यातला फरक विशद केला आहे. हिपॉक्रेट्सने ठामपणे मलेरिया हा देवाचा कोप नसून दूषित हवेमुळे होणारा आजार आहे आहे हे सांगितले. मलेरिया हे नावच मुळात Mal म्हणजे दूषित आणि Aria म्हणजे हवा यांतून तयार झालेले आहे. मलेरिया हा डासांमुळे होतो हे अजून उघड व्हायचे होते त्यामुळे ही समजूत १९व्या शतकापर्यंत कायम होती.

इसपू ३ऱ्या शतकात जग जिंकण्याच्या महत्वकांक्षेने अलेक्झांडर ग्रीसमधून निघाला आणि युरोप, मध्यपूर्वेतले देश जिंकत भारताच्या सीमेवर म्हणजे सिंधूनदीच्या काठावर येऊन खडा राहिला. तिथेच पौरसाबरोबर त्याची लढाई झाली आणि त्याने त्यात विजय मिळवला आणि मग त्याच्या सैन्याची आणि डासांची गाठ पडली. त्याच्या सैन्यात रोगराई पसरली जेवढे सैनिक त्याने लढाईत गमावले नव्हते त्याहून जास्त फक्त मलेरिया आणि विविध तापांना बळी पडले. जे वाचले त्यांचे निव्वळ सापळे उरले. त्यांच्यातला मूळचा जोम आणि शौर्य जणू संपूनच गेले. या सर्व घटनाक्रमाचे वर्णन लेखक ग्रीक इतिहासकार ऍरियनचा संदर्भ देऊन करतो. आता लढण्याची ताकत संपलेला अलेक्झांडर तिथून माघार घेऊन बॅबिलॉन म्हणजे इराक आणि सीरियामार्गे मायदेशी जायला निघाला. बॅबिलॉनमध्ये दमलेल्या अलेक्झांडरने काही काळ मुक्काम ठोकला. त्याचवेळी त्याला ताप येऊ लागला जो सुमारे १२ दिवस टिकला आणि त्यातच अलेक्झांडरचा मृत्यू झाला.

इसपू २ऱ्या शतकात हनिबालने आपल्या वडिलांच्या पराभवाचा बदला घेण्यासाठी रोमन साम्राज्यावर हल्ला केला, चपळाईने आल्प्स ओलांडून त्याने  रोमन साम्राज्यात प्रवेश केला. सुरुवातीच्या चमकदार विजयानंतर त्याला रोमन राज्यातील दलदलीच्या प्रदेशातून जावे लागले. तिथल्या डासांनी त्याच्या सैन्याला अतिशय हैराण केले खुद्द हनिबालला तापामुळे एक डोळा गमवावा लागला. अर्धमेल्या झालेल्या त्याच्या सैन्याने तरीही काही विजय मिळवले पण सैन्यशक्ती आटल्याने त्याला माघार घ्यावी लागली.तोवर रोमन सैन्याने त्याच्याच राज्यावर हल्ला करुन त्याचे राज्य खिळखिळे केले. रोमन वैद्य गॅलेनने हिपॉक्रेट्सच्याही पुढे जाऊन मलेरिया तापाचा अभ्यास केला आणि तापाचा एक नवीन प्रकार म्हणजे Elephantiasis म्हणजे हत्तीपाय शोधला. गॅलेननेच सर्वप्रथम मलेरिया हा दूषित हवेमुळे न होता डासांमुळे होतो हे सांगितले. रोमन्स मलेरियावर उपाय म्हणून Papyrus ची पाने जवळ बाळगत व ‘abracadabra’ हा मंत्र लिहीलेला ताईत गळ्यात बांधत. याशिवाय त्यांनी ‘फेब्रीस’ही एक तापाची देवीही निर्माण केली व जागोजागी तिची मंदिरे बांधली. आपल्याकडच्या खोकलाई, मरीआई वगैरेची ही रोमन बहीण मानायला हरकत नसावी.

यापुढं लेखक रोमन साम्राज्याची निर्मिती, त्याचा युरोपभर झालेला प्रसार आणि जोडीला मलेरियाही युरोपात कसा पसरला याबद्दल विश्लेषण करतो. युरोपमध्ये वेगवेगळ्या तापांच्या ज्या साथी येऊन गेल्या त्याबद्दलही लेखक लिहितो. या पुस्तकात काळानुरूप विषयाचा आढावा घेत गेल्यामुळे क्रमाक्रमाने संपूर्ण कालपटच आपल्यासमोर उलगडत जातो.

ख्रिस्ताच्या वधानंतर पुढच्या दोन-तीन शतकात रोमन साम्राज्यापासून सुरुवात होऊन ख्रिस्ती धर्म जगभर पसरला आणि अनेक देवतांना भजणारी रोममधील सामान्य जनता ख्रिश्चन  धर्माच्या सेवाभावी वृत्ती आणि  रुग्णसेवेमुळे ख्रिश्चन झाली. व्हॅटिकन हे तर ख्रिश्चनांचे धर्मस्थळच पण टायबर नदीच्या काठावर वसलेले हे शहर सदैव डासांनी वेढलेले असायचे. तिथला धर्मार्थ दवाखाना सदैव मलेरियाच्या रुग्णांनी गजबजलेला असायचा. खुद्द पोपही व्हॅटिकनमध्ये न रहाता रोमजवळ रहात असे. इस १६२६ पर्यंत डासांमुळे जवळपास सात पोप आणि पाच रोमन राजांचा मृत्यू झालेला होता. यांमुळे रोमवर सैतानाची काळी सावली पडलेली आहे, रोमवर तापाची देवी फेब्रीस रागावल्यामुळे हे संकट ओढवलेले आहे वगैरे अफवाही होत्या.

अकराव्या शतकात मुस्लिमांनी जेरुसलेमवर ताबा मिळवल्याने त्याची मुक्तता करणे हे आपले कर्तव्य मानून पोप, युरोपिअन देशांचे राजे यांनी आपला मोर्चा मध्यपूर्वेकडे वळवला.पुढच्या दोन शतकात एकूण ९ वेळा युरोपमधून लाखो सामान्य सैनिक,सरदार आणि राजे युद्धभूमीकडे रवाना झाले. तिथंवर पोचतानाच त्यांना डासांचा सामना करत मार्गक्रमण करावे लागले. जवळपास निम्मे सैन्यबळ डासांच्या हल्ल्यातच कामी येई.

इथून पुढं वसाहतींचा काळ सुरू होतो.तुर्कांनी इस्तंबूल जिंकल्याने युरोपिअन प्रवाशांना आशियामध्ये येण्यासाठी नवीन मार्ग शोधावा लागला. त्या प्रयत्नात अनेक दर्यावर्दी वेगवेगळ्या देशात पोचले आणि याची सुरुवात कोलंबसपासून झाली. स्पेनच्या  राजा आणि राणीने देऊ केलेल्या मदतीच्या जोरावर तो अमेरिका खंडात पोचला आणि तिथे युरोपिअन सत्तेचा पाया घातला. युरोपिअन्स अमेरिकेत येऊन पोचल्यावर त्यांच्यासोबत गेलेल्या   एनोफेलीस डासांनीही तिथे आपले बस्तान बसवले आणि या डासांच्या चाव्यांची सवय नसणारे व त्यापासून उत्पन्न होणाऱ्या रोगांसाठी प्रतिकारक शक्तीच नसल्याने लाखो मुलनिवासी मलेरिया आणि फ्ल्यू सारख्या तापाना बळी पडले. स्थानिक गुलामांची संख्या भयंकर कमी झाल्याने तंबाकू, ऊस, कॉफी आणि कोकोची लागवड करण्यासाठी बाहेरून मजूर आणण्याची गरज भासू लागली. मग आफ्रिकन वसाहतीतून हे गुलाम अमेरिकेत आणले गेले. पण या गुलामांबरोबर अमेरिकेत शिरकाव झाला तो ‘एडिस’ जातीच्या डासांचा. १६४७ साली डचांनी अमेरिकेची ओळख पिवळ्या तापाशी करून दिली आणि मग पुढच्या दीड शतकात त्याने लाखो बळी घेतले.

आणि एका संघराज्याची निर्मिती  झाली

इंग्लंड आणि फ्रान्सने आपला मोर्चा अमेरिकेकडे वळवलेला बघून स्कॉटलंडलाही वाटले की आपण या शर्यतीत उतरावे. इंग्लडच्या कंपन्या स्कॉटिश लोकांना आपल्यात सामावून घ्यायला तयार होईनात. स्कॉटलंडमध्ये यावर भरपूर चर्चा होऊन धडाडीचा स्कॉटिश उद्योजक विल्यम पॅटर्सनने १६९८ साली एक कंपनी सुरू केली आणि भांडवलदार गोळा करून चार लाख पाउंड भांडवल गोळा केले. या कंपनीचा उद्देश पनामात जाऊन वसाहत स्थापन करणे व व्यापारातून पैसा मिळवणे हा होता.पनामाचा डॅरिअन हा भाग त्यासाठी पॅटर्सनने त्यासाठी निवडला. डॅरिअन हा भाग सुपीक असला तरी जंगलांनी वेढलेला होता. जुलै १६९८ ला पॅटर्सनने १२०० लोकांना बरोबर घेऊन आपले गलबत हाकारले आणि तीन महिन्यांनी डॅरिअनला जाऊन पोचले. पण काही दिवसातच मलेरिया आणि पिवळ्या तापाची साथ सुरू झाली तिने ६०० लोकांचा बळी घेतला शिवाय स्पनिशांचे हल्ले सुरू होतेच. याला कंटाळून शेवटी उरलेल्या लोकांनी कशीबशी आपली जहाजं हाकारली आणि धडपडत स्कॉटलंडला परत आले. मूर्खपणाचा कळस म्हणजे पहिली फळी डॅरिअनला जाऊन स्थिरस्थावर व्हायच्या आतच उत्साही स्कॉटिश लोकांनी दुसरी सफर सुरू केलेली होती. ज्यात सुमारे १००० लोक होते आणि त्यापैकी ३०० स्त्रिया होत्या. यांनाही मलेरिया आणि पिवळ्या तापाचा भयंकर फटका बसला आणि जेमतेम १०० लोकच परत स्कॉटलंडला परत पोचू शकले.

इकडे भांडवलदारांचे पैसे बुडाल्याने अनेकांचे धंदे बुडाले, रोजगार संपला आणि देशभर दंगे उसळले. या परिस्थितीतून स्कॉटलंडला बाहेर काढण्यासाठी इंग्लडने हे सगळे कर्ज निवारण्याची हमी दिली पण अट ही घातली की स्कॉटलंडने इंग्लडचे एक संघराज्य झाले पाहिजे आणि शेवटी या आर्थिक संकटातून बाहेर पडण्यासाठी स्कॉटलंडला १७०७च्या Union act अन्वये इंग्लडचे संघराज्य व्हावे लागले आणि ग्रेट ब्रिटन अस्तित्वात आले.

आधीच म्हटल्याप्रमाणे आता प्रत्येक युद्ध आणि डासांमुळे झालेला एका पक्षाचा पराभव हे आपण पुन्हापुन्हा तेच वाचत आहोत असे वाटू लागते. अमेरिकेच्या स्वातंत्र्ययुद्धाबद्दल वाचतानाही अमेरिकेतील तापाविरुद्ध लढण्याची प्रतिकारक शक्ती नसल्यानेच ब्रिटिशांचा पराभव झाला हेच लेखक पुन्हा सांगतो. पुढच्या प्रकरणातील अमेरिकेतील सिव्हिल वॉरदरम्यानच्या घडामोडीतूनही काही विशेष हाती लागत नाही.

महायुध्द आणि डास – १९४१ साली जपानच्या पर्ल हार्बरच्या हल्ल्यानंतर अमेरिका युद्धात उतरली. पहिल्या महायुद्धातील मलेरियाच्या बळींची संख्या माहीत असल्याने अमेरिकेने ताबडतोब डास आणि मलेरिया प्रतिबंधक उपायांबद्दल संशोधन सुरू केले. क्विनाईनचा शोध लागलेला असला तरी त्याचा पुरवठा फारच मर्यादित होता त्यामुळे पर्यायी व्यवस्था शोधणे भाग होते. यांतूनच डासांचा प्रादुर्भाव रोखण्यासाठी DDT चा शोध लागला. पॉल हर्मन म्युलर या जर्मन स्विस शास्त्रज्ञाने हा शोध लावला. या शोधबद्दल त्याला नोबेलही मिळाले. याशिवाय Atabrine आणि Chloroquine ही रासायनिक औषधेही याच सुमारास तयार झाली. १९४२ पासून अमेरिकेने DDT चा वापर सुरू केला, लौकरच दोस्तराष्ट्रानीही DDT चा वापर सुरू केला.

अमेरिकेने मॉस्किटो ब्रिगेड ही सैनिकांबरोबर रणभूमीवर जात आणि DDT ची फवारणी करत असे. दोस्त राष्ट्राच्या सैनिकांना Atabrine च्या गोळ्यांचे नियमित वाटप होऊ लागले, पिवळ्या तापाच्या लसी दिल्या गेल्या. एवढी उपाययोजना करूनही सुमारे सात लाख सैनिकांना मलेरिया आणि डेंग्यूची बाधा झाली. पण यात जीवितहानीचे प्रमाण अतिशय कमी होते.

जगातील पहिला जैविक शस्त्रांचा वापर

जर्मनीने १९४४ साली इटलीतून माघार घेताना Anzio मध्ये दोस्त राष्ट्राच्या फौजांना रोखण्यासाठी आणि जर्मनीच्याविरुद्ध कारवाया करणाऱ्या इटालियन जनतेला अद्दल घडवण्यासाठी डासांचा वापर करून घेतला. खुद्द हिटलरच्या आज्ञेनुसार हे सगळे घडवण्यात आले. सगळ्यात पहिल्यांदा स्थानिकांकडून क्विनाईन, मच्छरदाण्या इतकेच काय खिडकीच्या जाळ्याही जप्त करण्यात आल्या. त्यानंतर मुद्दाम पाणथळ जागा तयार करून तिथं सर्व दुषित पाणी साठू दिलं गेलं. या सगळ्याचा परिणाम म्हणून एनोफेलीस डासांची इथं भयंकर पैदास झाली. फवारणी करता येऊ नये म्हणून या पाण्याजवळ स्फोटके लावण्यात आली. जर्मनीच्या व्यूहरचनेप्रमाणे तिथं तळ ठोकलेल्या अमेरिकन तुकड्यातील ४५००० सैनिकांना मलेरियाची लागण झाली. नागरिकांत पसरलेली ही रोगाची साथ आटोक्यात आणण्यासाठी पुढची तीन वर्षे खर्ची पडली.

इथं पुस्तकातले ऐतिहासिक भाग संपतो आणि मग पुढच्या दोन भागात महायुद्धांतरच्या डास आणि डासांमुळे होणाऱ्या निर्मूलनाचे जागतिक प्रयत्न इ ची माहिती दिलेली आहे. DDT व त्याच स्वरूपाची दुसरी कीटकनाशके यांची निर्मिती, ताप निवारक औषधे वगैरेचे संशोधन.यासाठी रॉकफेलर आणि बिल गेट्ससारख्या ट्रस्टसने दिलेल्या देणग्या, WHO ने अमेरिका आणि आफ्रिकेतील मलेरियाच्या निर्मूलनासाठी केलेले प्रयत्न इत्यादीसाठी ही दोन प्रकारणे खर्ची पडलेली आहेत.

या पुस्तकाची वैशिष्ट्ये सांगायची झाली तर लेखक मूळ विषयाची माहिती देतानाच इतर अनेक विषयांना स्पर्श करून जातो. या पुस्तकातील काही प्रकरणे वाचताना हौशी संशोधकांना अभ्यासासाठी अनेक विषय मिळून जातात. लेखकाकडे माहितीचा खजिनाच असल्याने त्याने वेगवेगळे संदर्भ वापरून भरभरून लिहून ठेवलेले आहे. शेवटी दिलेली संदर्भ ग्रंथांची यादी पाहिली तर त्यात अनेक वाचलेच पाहिजे या कॅटॅगरीतली पुस्तकं आढळतात.

आता न्यून सांगायचे झाले तर लेखकाची लिखाणाची शैली थोडी अघळपघळ असल्याने पुस्तकाचा विस्तार साडेचारशे पानांहून अधिक झालेला आहे. हा विस्तार थोडा आटोपशीर असता तर हे वाचकांपर्यत अधिक प्रभावीपणे पोचले असते हे निश्चित.

यशोधन जोशी

3 thoughts on “गुनगुनाता हूं में

Add yours

    1. I read this somewhere – Iceland is only country which don’t have any mosquitoes. Is that correct?

      Like

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

Blog at WordPress.com.

Up ↑

%d bloggers like this: