तारीफ करू क्या…..

१८१८ साली ब्रिटिश सरकारने भारतावर आपले राज्य प्रस्थापित केले. त्यानंतर ब्रिटिशांचा जुलमी राज्यकारभार चालू झाला. या जुलमी कारभारामुळे तत्कालीन सरकारविरुद्ध बंड करण्याचे बीज रोवले गेले आणि स्वातंत्र्यासाठी अनेकांनी आपले जीवन समर्पित केले. पण काही लोकांना तत्कालीन सरकारविषयी अत्यंत प्रेम होते.

प्राचीन काळी राजांकडे त्यांची स्तुती करण्यासाठी स्तुतीपाठक, भाट अशी पगारी लोकं ठेवलेली असायची. या लोकांचं काम म्हणजे राजाची खरी-खोटी स्तुती करणे आणि राजाला खूश ठेवणे. काही मोगल राजांनी त्यांचे स्तुती करणारे ग्रंथही लिहून घेतले होते.

६-७ महिन्यांपूर्वी यशोधनने मला दोन पुस्तके दिली. त्यातलं एक १८९७ साली तर दुसरं १९११ साली प्रकाशित झालं.

१८९७ हे साल स्वातंत्र्यसग्रामाच्या दृष्टिने अतिशय महत्त्वाचे आहे. या वर्षी प्लेगची साथ सगळीकडे आली होती आणि याच भानगडीत २२ जूनला रॅंडचा पुण्यात खून करण्यात आला होता. या सगळ्या षडयंत्रामागे टिळकांचा हात असावा असा संशय ब्रिटिश सरकारला आला होता. टिळक पुण्यात जेव्हा स्वातंत्र्यसंग्रामाच्या गडबडीत गर्क होते तेव्हा गोविंद पांडुरंग टिळक नावाचे कोल्हापूर जिल्ह्यातील हातकणंगले येथील मुलींच्या शाळेतले शाळामास्तर यांनी ’मलिका मा अझमा महाराणी साहेब व्हिक्टोरीया यांचा जयजयकार असो’ या नावाचे पुस्तक प्रकाशित केले. एक टिळक ब्रिटिश सरकार विरुद्ध भांडत होते तर हे दुसरे टिळक ब्रिटिश महाराणीचा उदो उदो करत होते.

पुस्तक अतिशय मजेशीर आहे. पुस्तकात तिसर्‍या पानावर व्हिक्टोरीया राणीचे रेखाचित्र छापले आहे. पुढील पानावर पुस्तकाच्या नावाखाली राणीगीत – हे लहानसेच, पण अत्युत्तम नीतिपर पुस्तक असे छापले आहे. पुस्तकाची किंमत चार आणे असून ते कोल्हापूरातील ज्ञानसागर छापखान्यात छापले आहे असा उल्लेख सापडतो.

पुस्तकाची प्रस्तावना ज्याला सुचना असं लेखक म्हणतो ती अतिशय मजेदार आहे. ’ह्या पुस्तकात चक्रवर्तिनी श्रीमती महाराणी साहेब व्हिक्टोरीया केसर इ हिंद यांची स्तुती आणि त्यांस दीर्घायुषी करण्याबद्दल परमेश्वरापाशी विनयपूर्वक मागणे मागून, महाराणी साहेबांच्या कारकिर्दीतील राज्य पद्धतीचे धोरणाविषयी माहिती थोडक्यात दिलेली आहे.’ अशी पुस्तकाची ओळख लेखक पहिल्याच परिच्छेदात करून देतो. हा लेखक अतिशय प्रामाणिक आहे. त्यांनी या सुचनेत लिहिले आहे ’मेहरबान व्हिट्‌कोम साहेब बहादूर, असि सुपरिंटेंडन्ट रेव्हिन्युसर्वे मराठास्टेट यांणीं आरंभी रुकडी मुक्कामी, आपला अमोल्य वेळ खर्च करून, या बूकांतील पहिल्या आवृतीच्या सर्व कविता मजकडून म्हणवून घेतल्या, आणि मोठ्या आनंदाने ह्या बुकाच्या पहिल्या आवृत्तीच्या कांहीं प्रतींना आश्रय देऊन, काही सुधारणा करण्यास सांगितल्या जेणे करून मजला चालू कामास भारी उमेद आली.’

या संपूर्ण पुस्तकात व्हिक्टोरीया राणीच्या स्तुती करणार्‍या ४५ कवितांचा समावेश आहे. पुस्तकाच्या अनुक्रमणिकेत या सगळ्या कविता त्या कुठल्या वृत्तात लिहिल्या आहेत ते दिले आहे. प्रत्येक कवितेनंतर त्याचा अर्थ दिलेला आहे. कवितेच्या प्रत्येक शब्दावर आकडे दिलेले आहेत आणि कवितेनंतर कंसामधे ’वरील अंक अन्वयाचे आहेत’ अशी टिप दिलेली आहे. कवितेच्या अर्थामधे कुठल्या क्रमाने कवितेमधले शब्द आले आहेत हे कळण्यासाठी हे अंक दिले आहेत. त्याकाळी मराठी संगीत नाटकात प्रसिद्ध असलेली साक्या, दिंड्या आणि कामदा या वृत्तातल्याही कविता आहेत.

या पुस्तकाचे वैशिष्ट्य म्हणजे या पुस्तकाची छपाई. १८९७ साल हे भारतातील छपाईचा प्रारंभीचा काळ. अर्थातच पुस्तक हे खिळे जुळवून छापलेले आहे. हातानी लिहिल्याप्रमाणे असलेला हा टाईप फेस देखणा आहे. याचबरोबर पुस्तकाच्या सुरुवातीस व्हिक्टोरीया राणीचे रेखाचित्र छापले आहे.

पुस्तकाच्या अखेरीस लेखकानी विद्याखात्याचे अधिकारी साहेबांना विनंती करून आपली पुस्तकं खपवण्याचा प्रयत्न केला आहे ’शाळांनिहाय बक्षिसें वैगेरे देण्याकरीतां मंजूर करून पुस्तकें घेण्याची मेहेरबानी करतील इतकेंच मागणे मागून त्वत्पदीं नमस्कार करीतों’

एकंदर हे पुस्तक वाचताना धमाल येते.

असंच आणखी एक पुस्तक लिहिलं १९११ साली स्वातंत्र्यसंग्रामाच्या चळवळीचे प्रमुख केंद्र असलेल्या पुण्यात. हे पुस्तक लिहिलं आहे एका लेखिकेने. ’आंग्ल प्रभा’ या नावानी प्रकाशित झालेल्या या पुस्तकाची लेखिका आहे हिराबाई रामचंद्र गायकवाड. या बाईंनी आपल्या नावाच्या आधी स्वत:ला बालसरस्वती अशी पदवी लावलेली आहे. पुस्तक छापले आहे ठाण्यातल्या अरुणोदय या छापखान्यात.

हे पुस्तक आहे राजेसाहेब पंचम जॉर्ज आणि त्यांची पत्नी मेरी यांचे लघुचरित्र हे पुस्तक लेखिकेने खुद्द पंचम जॉर्ज आणि मेरी यांनाच अर्पण केले आहे. पुस्तकाच्या सुरुवातीलाच पंचम जॉर्ज आणि मेरीची रेखाचित्रे आहेत आणि चित्राखाली स्तुतीपर आर्या लिहिल्या आहेत. त्यानंतर ’नवकुसुममाला’ या मथळ्याखाली भलामोठा तीन पानी श्लोक लिहिलेला आहे.

प्रस्तावनेची सुरुवात पुन्हा चार ओळींच्या श्लोकाने होते आणि प्रस्तावनेत येणारे एक वाक्य फारच भारी आहे. ’ईश्वराच्या आज्ञेवाचून झाडाचे पान ही हालत नाही इतका अधिकार हल्लीचे सार्वभौम जे इंग्लंडचे राजे पंचम जॉर्ज व हिंदुस्तानचे बादशाह यांच्याकडे आला आहे.’ यानंतरचे कंसातले वाक्य काळजाला भिडणारे आहे. त्या कंसात म्हणतात ’ एकीकडे राजे व दुसरीकडे बादशाह म्हणजे जणू काय इंग्लंड व इंडिया यांची ’हरीहर’ भेटच होय.’

यातला महाराणी मेरीची स्तुती करणारा एक परिच्छेद फारच रंजक आहे.
पूर्व काली इकडे मुद्रणकला माहीत नसल्यामुळे साधुसंतांची चरित्रे, पुराणे व वेद इत्यादी ग्रंथ लिहिणे अवघड होई; म्हणून विद्यादेवी मंत्ररूपाने पठणद्वारे गुप्त राहिली होती. पण अशा तर्‍हेने कोंडून राहणे तिला न आवडून म्हणा किंवा महाराणी साहेबांची कीर्ती वाढविण्याकरिता म्हणा तिने मंत्रासह यंत्रामध्ये उडी टाकिली अर्थात ती पालथी पडली. (टाइप उलटे असतात). तेव्हा तिला उठविल्यावर म्हणजे छापून काढिल्यावर सुलटी होऊन बसली अशा प्रकारचे आपले सुंदर रूप तिने बादशाहीण येण्यापूर्वी हिंदुस्थानात कोणासही दाखविले नसावे. आणि आता प्रत्यक्ष प्रगट होऊन खुशाल पुस्तक रूपाने व वर्तमानपत्राद्वारे पृथ्विपर्यटन करीत आहे. यावरून असे वाटते की, श्री स्वामिणां सद्गुणखनी महाराणी व्हिक्टोरिया ह्या येतील तेव्हांच आपले खरे स्वरूप व्यक्त करावे असा तिने निश्चय केला असावा.

संपूर्ण पुस्तकात पंचम जॉर्ज आणि महाराणी मेरी हिचे गुणगान केले आहे. मधे मधे श्लोक, रुपके यांची पेरणी याचबरोबर लिहिलेला मजकूर अतिशय रंजक आहे. कदाचित पंचम जॉर्ज आणि महाराणी मेरीने हे पुस्तक वाचले असते (आणि त्यांना ते वाचून कळले असते) तर त्यांना गहिवरून आले असते. यात एक रुपक तर फारच गंमतिशीर आहे.

रूपकं
महाराणी साहेब रूपी हरितालिका मातेने
राज्य रूपी महालांत बसून
प्रजा रूपी भक्तांस
कृपा रूपी प्रसाद देऊन
सद्गुण रूपी मस्तकावर
कीर्ति रूपी किरीट व
शाबासकी रूपी शालू परिधान केला होता तद्वत्
हल्ली राजे महाराजांनी किरीट व शालू सह औदार्य रूपी आभरण धारण करावें
आणि विचार रूपी कृपादृष्टी ठेवून कधी झालेल्या गरीब प्रजेचे पालन करून प्रजेकडून दुवा रूपी दुशाला ग्रहण करावी अशी विनयपूर्वक प्रार्थना आहे.

तसेच या पुस्तकात सातवे एडवर्ड बादशाह यांची स्तुती करणारे एक वेगळे प्रकरण लिहिलेले आहे. पुस्तकाच्या शेवटी बरेच फारसी शब्द असलेले एक हिंदी स्तुतीगीत आहे.

३० पानी छोटेखानी असलेल्या या पुस्तकाचे वैशिष्ट्य म्हणजे हे सगळे पुस्तक दोन रंगांमधे छापलेले आहे. तांबड्या रंगाची नक्षीदार बॉर्डर आणि काळ्या रंगात मजकूर छापलेला आहे. वापरलेला टाईपफेस सुबक असून पुस्तकारंभी आलेली रेखाचित्रे निळ्या रंगात छापलेली आहेत.

एकीकडे स्वातंत्र्याची चळवळ जोरात चालू असताना इंग्रजांची भलावण करणारे स्तुतीपाठक होते. कदाचित त्यांना त्यावेळी समाजात त्रासही झाला असेल. ‘ज्याची खाली पोळी त्याची वाजवावी टाळी’ अशी एक म्हण आहे. या म्हणीप्रमाणे स्तुतीपाठकांची ही प्राचीन परंपरा आजही अव्याहत चालूच आहे.

कौस्तुभ मुद्‌गल

चुकली दिशा तरीही – भाग २

कुठल्याही शास्त्रामधे काही नवीन घडण्याची प्रक्रिया कधीच थांबत नाही. टॉलेमीआणि असंख्य अज्ञात संशोकांनी केलेल्या कामानंतर Cartographyच्या संशोधनाची गती काहीशी कमी झाली. Dark Age च्या कालखंडात नकाशाशास्त्रामधे काहीच काम झाले असे झाले नाही. पण जे काही काम झाले त्यावर धर्माचा जबरदस्त पगडा होता. बरेचसे नकाशे हे धार्मिक ग्रंथांमधे असलेल्या वर्णनांवरून काढले गेले. धर्माविरूध्द जाण्याची मोठी दशहत त्याकाळी समाजामधे होती.

Isidorus Hispalensis

पण या काळातल्या Cartography बद्दल जाणून घ्यायचं असेल तर आपल्याला पुन्हा थोडं मागे जावं लागेल. स्पेनमधल्या सेव्हिल या शहरात सहाव्या शतकात एका तल्लख बुध्दी असलेल्या माणसाचा जन्म झाला. त्याला ’प्राचीन कालखंडातला शेवटचा हुशार माणूस’ असं संबोधल जातं. त्याचं नाव होतं Isidorus Hispalensis. तो ’सेव्हिलचा इसिडोर’ या नावाने ओळखला जातो. इ.स. ५६० साली त्याचा जन्म झाला आणि इ.स. ६३६ साली तो मेला. आपल्या ७५ वर्षाच्या या कालखंडात त्याने केलेले महत्वाचे काम म्हणजे त्याने २० खंडात लिहिलेला ’Etymologiae’ हा कोश होय. Dark Age च्या काळात नकाशाच्या तंत्रात फारशी भर पडली नसली तरी या विषयातलं लोकांचं आकर्षण कमी झालं नव्हतं. ’Etymologiae’ मधे केलेल्या वर्णनांवरून या Dark Age मधे नकाशे काढले गेले. या नकाशांना T-O नकाशे असं म्हटलं गेलं.

काय होते हे T-O नकाशे? यातला O हे अक्षर पृथ्वीची सीमारेषा दाखवते. पृथ्वी चपटी आहे आणि ती तीन खंडांमधे विभागली आहे असे या नकाशात दाखवले आहे. पृथ्वी तीन भागात विभागण्यासाठी इंग्रजी T सारख्या रेषांचा उपयोग केला गेला आहे. हे तीन विभाग म्हणजे युरोप, अफ्रिका आणि आशिया. आशिया हा मोठा आणि युरोप आणि अफ्रिका हे दोन छोटे असे विभाग या नकाशांमधे पाडले गेले. यातली T या अक्षराची वरची आडवी रेघ ही नाईल ते रशियातील डॉन नदीवरून जाते तर उभी रेघ भुमध्य सागरापासून खाली जाते. जेरुसलेम हे या नकाशाच्या मध्यभागी दाखवलेले आहे. सगळ्यात गंमतीची गोष्ट म्हणजे पूर्व ही दिशा वरच्या बाजूस आही. पुर्वेकडून सुर्य उगवतो आणि आशिया खंड हा पुर्वेकडे असल्याने या नकाशांमधे आशिया खंड वरती दाखवलेला आहे. या प्रकारच्या नकाशांच्या अनेक आवृत्त्या या कालखंडात बनवल्या गेल्या आणि त्यात बायबल मधे उल्लेख असलेल्या अनेक गोष्टी दाखवण्यात आल्या. या काळातले हे सगळे नकाशे हे T-O प्रकारच्या नकाशांच्या आवृत्त्या होत्या.

Hereford Mappa Mundi

या कालखंडात Mappa Mundi या नावाने युरोपमधे या प्रकारच्या नकाशांमधली १२ व्या शतकातली आवृत्ती ही इंग्लंडमधील हिअरफोर्ड येथील चर्चमधे जतन करून ठेवण्यात आलेली आहे. Hereford Mappa Mundi या नावाने प्रसिध्द असलेला हा नकाशा कातड्यावर काढण्यात आलेला असून १.६५ मी X १.३५ मी या आकाराचा आहे. या नकाशाचा व्यास हा ४.३२ फ़ूटाचा आहे. त्यावरून त्याचा परिघ साधारणत: १३.५७२ फूट येवढा निघतो. हे सगळे नकाशे जुन्या ग्रंथांमधे असलेल्या वर्णनांवरून केले गेले होते. फक्त यात भर पडली ती वेगवेगळ्या गावांच्या नावांची. त्याचबरोबर व्यापारी मार्ग, वेगवेगळ्या भागांची स्थानिक वैशिष्ठे, त्या भागात वाहणार्‍या नद्या अशी बरीच माहिती नोंदवलेली असे.

Catalan Atlas

Mappa Mundi मधला इ.स. १३७५ मधे काढला गेलेला Catalan Atlas या नावाने ओळखला जाणारा एक नकाशा फ्रान्समधील रॉयल लायब्ररीमधे जतन केला आहे. १५८१ साली Heinrich Bünting या जर्मन संशोधकाने काढलेला Mappa Mundi हा इतर नकाशांपेक्षा वेगळा होता. या नकाशाला Bunting lover Leaf Map असे म्हणले जाते. या नकाशात तीन खंड हे पानाच्या आकारात दाखवले होते.

Bunting lover Leaf Map

पूर्वी उल्लेख आल्याप्रमाणे अरबी सरदारांनी या नकाशावरची अनेक पुस्तके त्यांच्या संग्रहात जतन केली होती. १२ व्या शतकात अरब भूगोल अभ्यासक अल इद्रिसी हा सिसिलीचा राजा रॉजर (दुसरा) याच्या दरबारी आला होता. तेथे त्याने राजाच्या आज्ञेवरून Tabula Rogeriana हा पृथ्वीचा नकाशा तयार केला. त्या नकाशावर त्याने अनेक बारीक सारीक नोंदी केलेल्या आहेत. हा नकाशा त्या काळातला अद्यावत माहिती असलेला नकाशा होता. या नकाशाचे सगळयात मोठे वैशिष्ठ्य म्हणजे या नकाशात दक्षिण दिशा वरती दाखवली होती म्हणजे आपण सध्या जे नकाशे पाहतो त्याच्या बरोबर उलटा असलेला हा नकाशा होता.

Tabula Rogeriana

१३ व्या शतकाच्या अखेरीस युरोपमधे समुद्रात फिरणार्‍या नाविकांसाठी काही तक्ते केले गेले. या तक्त्यांना Portolano Charts असे म्हणतात. प्रारंभीचे तक्ते हे भुमध्य समुद्राच्या भागातले होते. समुद्रात फिरणार्‍या बोटींवर हे तक्ते ठेवलेले असत. या तक्त्यांमधली माहिती अचुक असे. यात मुख्यत: बोटी हाकारण्यासाठी रेषांनी दिशा दाखवलेल्या असत. या तक्त्यांमधे अक्षांश व रेखांश दाखवलेले नसत. एखादे ठिकाण हे होकायंत्रावर असलेल्या खुणांनी दाखवलेले असे व उत्तर दिशा ही वरती दाखवलेली असे. यावरून नाविकांना जायच्या ठिकाणची दिशा कळत असे. याचबरोबर या नकाशांमधे अंतर आणि नावाड्यांसाठी सर्वात महत्वाची गोष्ट म्हणजे वार्‍याची दिशा दिलेली असत आणि या तक्त्यांमधे विविध किनारे व किनार्‍यावरची बंदरे यांची नोंद केलेली असे. यातले फारसे तक्ते आता उपलब्ध नाहीत. तसेच हे तक्ते कोणी काढले याबद्दलचीही अतिशय त्रोटक माहिती उपलब्ध आहे.

Portolano Chart

यातला Carte Pisaane नावाचा १३व्या शतकाच्या अखेरीस काढला गेलेला तक्ता पॅरीसमधे आजही जतन करून ठेवला आहे.

Carte Pisaane

१५ वे शतक हे नकाशाच्या दृष्टीने अतिशय महत्वाचे शतक समजले जाते. या शतकात एक महत्वाची घटना घडली ते म्हणजे नकाशाशास्त्रात काम करणारे संशोधक हे पुन्हा टॉलेमीने केलेल्या कामाकडे वळले. टॉलेमीने लिहिलेला मुळ ग्रंथ उपलब्ध नसला तरी त्याच्या काही प्रती युरोपभर विखुरलेल्या होत्या. या ग्रंथाचे मुख्यत: दोन भाग उपलब्ध होते आणि त्यात जवळ जवळ ९१ नकाशे होते. या सगळ्या नकाशांचा अभ्यास करून जर्मनीत एक नकाशा छापण्यात आला. यात अक्षांश रेखांश दाखवलेले होते. अर्थात हा नकाशा अचुक नव्हता. पण या टॉलेमीच्या संशोधनाच्या पुनर्लोकनामुळे पुढील दिशा मिळाली. १५ व्या शतकात कोलंबसने अमेरिकेचा शोध लावला व त्यानंतर युरोपमधून अशा मोहिमांची सुरुवात मोठ्या प्रमाणात झाली. या सगळ्या मोहिमांमधे नवनवे प्रदेश उजेडात तर आलेच पण नकाशे अधिकाधिक अचुक बनण्यास मदत झाली.

या सागरी मोहिमांवरील नाविकांनी नकाशाच्या वाटचालीत मोठी भर घातलेली आहे. यात बर्नल डिआझ (Bernal Diaz) याची १४८७ सालची आफ्रिका मोहिम, १४९३ सालची कोलंबसची मोहिम, १४९८ सालची वास्को-द-गामाची मोहिम, १५०० साली कॅब्रल (Cabral) याने लावलेला ब्राझिलचा शोध, १५११ साली अल्फान्सो द अल्बुकर्क (Alfonso d’Albuquerque) याची मलाक्काची मोहिम अशा युरोपातून झालेल्या मोहिमांमुळे त्या त्या भूभागाची प्रत्यक्ष दर्शनी माहितीमुळे नकाशे आणखी अद्यावत झाले. या मोहिमा करताना या नाविकांच्या हातात होते Portolano Charts. त्यावरून या नाविकांनी या मोहिमा काढल्या. काही यशस्वी झाल्या तर काही फसल्या. पण त्यांनी प्रत्यक्ष बघितलेल्या गोष्टींच्या नोंदीचे नकाशाच्या प्रगतीमधे मोठे योगदान आहे.

Cantino Planisphere

१५०२ साली एका अनामिक पोर्तुगीज माणसाने काढलेला एक नकाशा अल्बर्तो कॅन्टिनो याने इटलीमधे आणला. हा नकाशा कोणी आणि कधी काढला गेला याबद्दलची फारशी माहिती उपलब्ध नाही. Cantino Planisphere या नावानी ओळखल्या जाणार्‍या या नकाशात अंक्षांश (Latitude म्हणजेच नकाशांवरील आडव्या रेषा) दाखवल्या गेल्या आहेत. या नकाशात पोर्तुगीज खलाशांनी शोधलेले वेगवेगळे प्रदेश दाखवले आहेत. या नकाशात युरोप, अफ्रिका, ब्राझिलची किनारपट्टी तसेच अरबी समुद्र भारत दाखवले गेले आहेत. त्याकाळात खलाशांच्या दृष्टीने वाहणार्‍या वार्‍याच्या दिशांचे मोठे महत्व होते या नकाशाचे सगळ्यात प्रमुख वैशिष्ट्य म्हणजे यात वाहणार्‍या वार्‍यांच्या दिशा दाखवणार्‍या खुणा केलेल्या आहेत. यानंतर दोनच वर्षात म्हणजे १५०४ साली पेद्रो रिनेल याने खलाशांसाठी नाविक नकाशा बनवला. यात पहिल्यांदा उत्तर अमेरिकेचा किनारा दाखवलेला आहे. १५०७ साली जर्मन नकाशा अभ्यासक Martin Waldseemuller याने पहिल्यांदा अमेरिका या शब्दाचा वापर केला. १५०६ साली Giovanni Matteo Contarini या संशोधकाने पहिल्यांदा अधुनिक जगाचा पहिला नकाशा बनवला. या नकाशाचे दोन भाग होते. हे दोन भाग जोडले की संपुर्ण ३६० अंशाचा गोलाकार नकाशा बनत असे.

Contarini चा नकाशा

१५०७ साली Waldseemuller यानेही असा नकाशा बनवला होता. पण या दोन्ही नकाशांच्या फक्त मुळ प्रती उपलब्ध आहेत. १५०७ साली रोम मधे प्रकाशित झालेला Ruysh Map हा पण असाच नकाशा होता. हा नकाशा काढला होता Johannes Ruysch या भटक्या भूगोल संशोधकाने. या सगळ्या नकाशांवर टॉलेमीच्या नकाशाची छाप स्पष्ट दिसते.

Ruysh Map

नकाशामधे इतर दिशा समजण्यासाठी नेहेमी उत्तर दिशा दाखवली जाते. उत्तर दिशाच का दाखवली जाते? या प्रश्नाचं उत्तर देणं अवघड आहे. या विषयी अनेक मतांतर सापडतात. प्राचीन काळी प्रवासी हे रात्री दिसणार्‍या तार्‍यांवरून दिशा ठरवून प्रवास करत असत. त्यातला उत्तर दिशेला असणारा ध्रुवतारा हा तर प्रवाश्यांचा मित्रच. ध्रुवतारा हा उत्तर दिशा दाखवतो म्हणुन उत्तर दिशा नकाशात दाखवली जाते असा एक विचार आहे. चीनमधे लागलेल्या होकायंत्राचा शोध हा युरोपात पोहोचला. होकायंत्राची सुई ही नेहेमी दक्षिणोत्तर राहते. त्यामुळे उत्तर दिशा दाखवतात. अशीही एक संकल्पना आहे. पृथ्वीवरचा बराचसा भूभाग हा पृथ्वीच्या उत्तर खंडात आहे त्यामुळे उत्तर दिशा दाखवली जाते असेही सांगितले जाते. कारण काहीही असो उत्तर दिशेवरून अनेक वादंगही निर्माण झाले. काय ते पुढे बघूच. १५३० साली अलोन्झो द सान्ता क्रुज या नकाशा अभ्यासकाने पहिल्यांदा नकाशात उत्तर दिशा दाखवली.

व्हेरोना शहराचा नकाशा

साधारणत: १५ व्या शतकापासून युरोपमधे एखाद्या भूभागाचे सर्वेक्षण करून त्या भागातील सर्व बारीकसारीक गोष्टींचा समावेश असलेले सर्वेक्षण नकाशे (Survey Maps) काढणे सुरु झाले. यातला सर्वात जुना नकाशा हा १४४० साली काढलेला इटलीमधील व्हेरोना या शहराचा आहे. ह्या नकाशानंतर १४६० साली व्हेनिसमधून इतर सर्व १० प्रांतांच्या प्रांतअधिकार्‍यांना त्यांच्या अधिकाराखाली असलेल्या भूभागांचे असे नकाशे बनवण्याचा आदेश देण्यात आला.

Mercator Projection Map 1569

१६ व्या शतकातला महत्वाचा नकाशा संशोधक Gerardus Mercator याचा जन्म १५१२ साली बेल्जियममधे झाला. Mercator हा भूगोलाबरोबरच, गणित, इतिहास, तत्वज्ञान याचाही अभ्यासक होता. त्याचे महत्वाचे काम म्हणजे त्याने १५६९ साली बनवलेला पृथ्वीचा नकाशा. Mercator Projection Map 1569 या नावाने हा नकाशा ओळखला जातो. या नकाशात त्याने अनेक बारीकसारीक नोंदी केलेल्या आहेत. नकाशावरती १५ सुचींमधे वर्णनात्मक ५ हजार शब्द आहेत. त्याने केलेले आणखी एक महत्वाचे काम म्हणजे त्याने स्थानिक भूभागांचे १०० तपशिलवार नकाशे बनवले. आटोपशीर आकारात काढलेल्या या नकाशांचा अ‍ॅटलास बनवला. जगात पहिल्यांदा नकाशांच्या पुस्तकाला अ‍ॅटलास असे संबोधले गेले. Marcetor चा मुख्य धंदा होता तो म्हणजे अभ्यासकांसाठी पृथ्वीचे गोल बनवणे. त्याकाळी हे पृथ्वीचे गोल मोठ्या प्रमाणात विकले गेले. आजही यातले अनेक गोल अस्तित्वात आहेत.

Theatrum Orbis Terrarum मधील जगाचा नकाशा

नेदरलॅंडमधे जन्मलेला Abraham Ortelius या नकाशा संशोधकाने Theatrum Orbis Terrarum या नावाचा एक अ‍ॅटलास १५७० साली प्रकाशित केला. या अ‍ॅटलासमधे ७० नकाशे होते. या अ‍ॅटलासचं वैशिष्ठ्य म्हणजे Terra Australis म्हणजेच पृथ्वीच्या दक्षीण गोलार्धातल्या जमिनीची नोंद केली गेली. या नकाशामधे न्यु गिनिया पर्यंतच्या दक्षीण गोलार्धातल्या या देशाची नोंद केलेली आढळते. पण Ortelius चं सगळ्यात महत्वाच काम म्हणजे त्याने पहिल्यांदा Continental Drift ची संकल्पना मांडली. याच काळात Emery Molyneux नावाचा ब्रिटिश गणिती होवून गेला. खरतर त्याचा मुळ धंदा होता भूमितीला लागणारी वेगवेगळी साधने बनवण्याचा. विल्यम सॅंडरसन या माणसाने त्याला मोठ्या प्रमाणात अर्थिक मदत देऊ केली आणि त्याला पृथ्वीचे गोल बनवण्यास सांगितले. Molyneux ने बनवलेला पहिला पृथ्वीचा गोल इंग्लंडची राणी एलिझाबेथ हिला दिला गेला.

Molyneux Globe

त्यानंतरचे सर्वात महत्वाचे काम केले ते फ्रान्स मधील कॅसिनी या परिवाराने. १७व्या आणि १८ व्या शतकात हे काम झाले. या परिवाराच्या चार पिढ्या फ्रान्सचे नकाशे अद्ययावत करण्यात गुंतल्या होत्या. त्यांनी काढलेले Topographical Maps आजही वापरले जातात. हे नकाशे वेगवेगळ्या भागात पायाभूत सुविधा निर्माण करण्यासाठी वापरले गेलेच त्याबरोबर सैन्यदलानेही हे नकाशे वापरले. फ्रानसमधील वेगेवेगेळ्या भूभागांचे नकाशे बनवण्याचं हे काम १६६९ साली चालू झालं आणि ते संपल १८१८ साली. हे नकाशे बनवताना वापरलेल्या तंत्रामुळे नकाशाच्या क्षेत्रात मोठी क्रांती झाली. The Cassini Map या नावाने ओळखल्या जाणार्‍या या नकाशांच्या बाडात ८८ सेमी X ५५.५ से. मी. आकाराचे १८२ नकाशे होते. १:८६४०० या प्रमाण वापरून हे नकाशे काढले गेले होते. Jean Baptiste Bourgugnon d’Anville या फ्रेंच संशोधकाने नकाशाच्या तंत्रात मोलाचे योगदान केले आहे. वयाच्या १५ व्या वर्षी त्याचा प्राचीन ग्रीसचा पहिला नकाशा प्रकाशित केला. यानंतर त्याने जगातल्या वेगवेगळ्या भूभागांचे नकाशे काढले. यासाठी त्याने अनेक प्राचीन ग्रंथांचा अभ्यास केला. त्याच्या आधीच्या संशोधकांनी प्राचीन ग्रंथांमधील संदर्भ वापरून काढलेले नकाशे तितकेसे अचुक नव्हते. d’Anaville चे वैशिष्ठ्य हे आहे की त्याने एकाच भूभागाचे वेगवेगळ्या ग्रंथात आलेले उल्लेख याच्यावरती संशोधन केले आणि त्यावरून त्याने काढलेले नकाशे हे अचुक होते. या कालखंडात अनेक देशांमधे या विषयावर काही ना काही काम चाललेच होते. नकाशाच्या या शास्त्रात या युरोपमधील संशोधकांनी काहिनाकाही भर घातलेली आहे.

d’Anaville ने काढलेला नकाशा

१८ व्या शतकाच्या मध्यात ब्रिटिश संशोधकांनी केलेलं महत्वाचं काम केलं होत भारतीय उपखंडात. १७५० सालापासून इस्ट इंडिया कंपनीने भारतात आपलं बस्तान बसवण्यास प्रारंभ केला होता. याचवेळी त्यांना भारतीय भूभागाच्या नकाशांची निकड जाणवू लागली. भारतात ब्रिटिशांच्या आधी नकाशांच्या क्षेत्रात फारसे काम झाले नव्हते. बंगाल प्रांतात मेजर जेम्स रेनेल याने १७६७ साली जमिनीच्या सर्वेक्षणाला सुरुवात केली. त्याने आपल्या १२ वर्षाच्या कारकिर्दीत बंगाल आणि बिहार या प्रांतात सर्वेक्षण करुन त्या भागांचे नकाशे बनवले. त्याने हे काम करताना मुख्यत: येथील नद्यांच्या आजुबाजूचा प्रदेश, या भागातले दळण वळणाचे प्रमुख मार्ग आणि गावखेड्यांचा अभ्यास केला. हे काम करताना त्याला अनेक संकटांचा सामना करावा लागला. तापाने तर त्याला बेजार केले होते. असे असले तरी त्याने केलेले काम हे याच काळात युरोपमधे झालेल्या कामापेक्षा सरस होते. रेनेल निवृत्त झाल्यानंतर दोन वर्षानी १७७९ साली या ’बंगाल अ‍ॅटलास’ चे प्रकाशन लंडन येथे झाले. निवृत्तीनंतरही रेनेलने लंडनमधेच भारताच्या नकाशांवर काम चालू ठेवले. १७८२ साली ‘Map of Hindoustan’ या नावाने त्याने एक पुस्तक प्रकाशित केले. या पुस्तकाच्या १७९२ आणि १७९३ साली आणखी अद्ययावत माहिती असलेल्या आवृत्त्या निघाल्या.

Map of Hindoustan

१८ व्या आणि नंतर १९ व्या शतकातही युरोपमधे या क्षेत्रात मोठ्या प्रमाणात काम होत राहिले. युरोप आणि आशियातील काही देशांमधे मोठ्या प्रमाणात सर्वेक्षणांची कामे केली गेली. त्याचबरोबर या कालखंडात आणखी एक महत्वाचे काम झाले ते म्हणजे अ‍ॅटलास आणखी अचुक केले गेले. यानंतर युरोपमधे झालेल्या युध्दांमधे हे अद्ययावत माहिती असलेले नकाशे वापरले गेले.

वर उल्लेख आल्याप्रमाणे नकाशात वरच्या बाजूस उत्तर दिशा दाखवलेली असते. खरं तर पृथ्वी गोल असल्याने त्याची वरची बाजू आणि खालची बाजू असं काही सांगता येत नाही. पण उत्तरेकडे राहणारे लोक हे प्रगत आहेत आणि दक्षिण गोलार्धातल्या लोकांना दुय्यम लेखण्यासाठी नकाशांमधे उत्तर दिशा वर दाखवली जाते असा दावा काहीजणांनी १९ व्या शतकाच्या अखेरीस करण्यास प्रारंभ केला. अशा लोकांनी नकाशामधे दक्षिण दिशा वरती दाखवणारे नकाशे प्रकाशित केले. उरुग्वेमधला एक चित्रकार Joaquin Garia याने पहिल्यांदा असा नकाशा काढला. मागे उल्लेख केल्याप्रमाणे अल इद्रिसीचा नकाशा अशा प्रकारचा पहिला नकाशा होता. यानंतर सगळ्यात महत्वाचा उल्लेख करण्यासारखा नकाशा हा मेलबॉर्न युनिव्हर्सिटीने १९७९ साली प्रकाशित केला. Stuart McArthur या ऑस्टेर्लियन संशोधकाने वयाच्या १५ वर्षी पहिला ऑस्ट्रेलियावर असलेला नकाशा काढला होता. त्याच्या अमेरिकन मित्रांकडून ’जगाच्या खालच्या भागातला राहिवासी’ अशी त्याची हेटाळणी केली. सहा वर्षानंतर त्याने ऑस्ट्रेलिया वर दाखवणारा हा नकाशा प्रकाशित केला. आपण नेहेमी उत्तरवरती असलेले नकाशे बघत आलेलो असल्याने वेगवेगळ्या खंडांचा एक विशिष्ठ आकार आपल्या डोक्यात बसलेला असतो. लेखाच्या सुरुवातीस असलेला नकाशा McArthur चा आहे. हे दक्षिण दिशा वर असलेले नकाशे बघताना आणखी बर्‍याच वेगवेगळ्या गोष्टी नजरेस पडतात. असाच एक वाद नासाने अपोलो यानातून १९७२ साली घेतलेल्या पृथ्वीच्या छायाचित्राच्या बाबतित झाला होता. अपोलोने घेतलेल्या मुळ छायाचित्रात पृथ्वीचा दक्षिण गोलार्ध वरती आहे. नासाने हे छायाचित्र १८० अंशात फिरवून प्रकाशित केले असा दावा काही संशोधकांनी केला.

इथे नकाशावरची ही लेखमाला संपवतो. संपवतो असेच म्हणावे लागते कारण या विषयाचा आढावा दोन लेखांमधे घेणे केवळ अशक्य आहे. उपग्रहांच्यामुळे आता नकाशाचे तंत्र बरेच अद्ययावत झाले आहे. ह्या लेखमालेचा हेतू एवढाच होता की कमी साधने उपलब्ध असूनही या शेकडो संशोधकांनी नकाशाच्या तंत्रात काम करून त्याला प्रगत केले. यात अनेक संशोधकांचा उल्लेख आलेला नाही. ज्या विषयावर लोकांनी ७००-८०० पानांची पुस्तके लिहिली आहेत त्या विषयाचा आढावा दोन लेखात घेणे केवळ अशक्य आहे. त्यामुळे मला जे संशोधक महत्वाचे वाटले आणि ज्या घटना महत्वाच्या वाटल्या त्यांचाच समावेश या लेखांमधे केला आहे. या विषयावरची माहिती शोधताना मला इतके संशोधक सापडले की मी अक्षरश: थकून गेलो. याचबरोबर या विषयाशी संबंधीत असणारे अनेक महत्वाच्या भागांविषयी मला लिहिता आले नाही. ग्रीनविच लाईन, अक्षांश-रेखांश दाखवण्याच्या पध्दती, नकाशा काढताना वापरलेल्या स्केल, नकाशांबरोबर येणार्‍या सुची, Satellite Imaging, GPS असे अनेक विषय या लेखमालेतून सुटलेले आहेत. या विषयांवर वेगवेगळे लेख होऊ शकतील. नकाशाच्या तंत्रात होणार्‍या प्रगतीमधे अनेक किचकट तांत्रिक गोष्टींचा समावेश आहे. त्या तांत्रिक बाबी या लेखमालेत घेतलेल्या नाहित. या विषयाबद्द्ल कुतुहल निर्माण करणे हा या लेखमालेचा उद्देश. आज आंतरजालावर या विषयावर प्रचंड माहिती उपलब्ध आहे. Cartography या नावाने शोध घेतला तर तुमच्यासमोर मोठा खजिना उघडेल. याचबरोबर Aademia.edu या साईटवर या विषयाच्या संबधीत अनेक रिसर्च पेपर आहेत. अजूनही या विषयावर वाचण्यासारखे खूप आहे. मराठीमधे या विषयावरती फार कमी लिहिले गेले आहे. त्यामुळे या विषयाची ओळख करून देण्याचा हा छोटासा प्रयत्न आहे.

कौस्तुभ मुद्‌गल

टवाळा आवडे….

या पृथ्वीवरील सर्व प्राणीमात्रात फक्त माणसाला मिळालेल्या देणग्या ज्या आहेत त्यात हास्य ही फार मोठी आणि महत्त्वाची देणगी मिळालेली आहे. सुखदायक अशी एखादी गोष्ट घडली की माणसाच्या चेहर्‍यावरचं हास्य फुलते. तसेच एखाद्या विनोदाने देखील माणसं खदाखदा हसू लागतात. विनोद आपल्याला रोजच्या ताणतणावातून मुक्त करू शकतो हा माणसाला लागलेल्या शोधांपैकी महत्वाचा शोध म्हणला पाहिजे. तणावपूर्ण वातावरण एखाद्याला छोट्या विनोदाने ही बदलता येते अशी जबरदस्त ताकद विनोदात दडलेली आहे. समर्थ म्हणून गेले आहेत ’टवाळा आवडे विनोद’. असे असले तरी ‘मुर्खाची लक्षणे’ लिहिणाऱ्या समर्थांनाही विनोदाचे वावडे नसावे. आजही आपण काही ताणात असलो की पुलंची पुस्तक वाचतो. त्यातला निखळ विनोद तुम्हाला ताण विसरायलाच लावतो. पुलंची एक तर्‍हा तर अत्र्यांचा विनोद टोकदार. तोही तुम्हाला हसायला लावतो. विनोदाचे ही किती प्रकार. नाटकात येणारा विनोद वेगळा, चित्रपटांमधे येणारा वेगळा, विनोदी पुस्तकातील विनोदांचेही कितीतरी प्रकार. श्रेष्ठ इंग्रजी लेखक आणि नाटककार शेक्सपिअर यालाही विनोदी नाटक लिहिण्याचा मोह आवरला नाही. The Comedy of Errors नावानी लिहिलेले नाटक अतिशय गाजले. गुलझारजींसारख्या संवेदनशील दिग्दर्शकाला ही या विषयावर ’अंगूर’ नावाचा चित्रपट करावासा वाटला. खरं तर ही यादी खूप लांबवता येईल. पण एक मात्र खरे आहे ते म्हणजे विनोदाने मानवाचे जीवन सुसह्य बनवले यात मात्र शंका नाही.

अभिजात संस्कृत नाटकांमधले विदुषक हे एक महत्वाचे पात्र असते. गंभीर नाटकातला तणाव कमी करण्याबरोबरच विदुषक हा कधी खलनायक, कधी नायकाचा मित्र, कधी राजाची भलावण करणारा अशा वेगवेगळ्या भूमिकेतून दिसतो. विदुषक म्हणलं की आपल्या डोळ्यासमोर सर्कशीतला विदुषक येतो. रंगीबेरंगी कपडे घातलेला. नाकावर लाल चेंडू लावलेला. कधी बुटका, कधी कुबडा तर कधी लंबूटांग सर्कशीतल्या चित्तथरारक कसरतीमध्ये थोडा रिलिफ निर्माण करणारं हे महत्वाचं पात्र.

आज ज्या विनोदावर लिहिणार आहे तो थोडा वेगळा आहे. सर्कस मधल्या विदुषकांच्या हातात एक लाकडी पट्टी असे. जी तो जोरात दुसर्‍या विदुषकाच्या ढुंगणावर मारत असे आणि त्यातून मोठा आवाज येत असे. या पट्टीला Slapstick असे म्हणले जाते. त्याने मारताना येणारा आवाजही मजेदार असतो. याने मार खाणार्‍याला फारसे लागत नाही पण त्याच्या मजेदार आवाजाने आणि मार खाणार्‍याच्या अभिनयाने विनोदाची निर्मिती होते.

या स्लॅपस्टीकचा वापर पहिल्यांदा १६ व्या शतकात इटली मधील commedia dell’arte या नाटकात केला गेला. या नाटकातील पात्र वेगवेगळे हावभाव, हालचाली करून भरपूर विनोदाची निर्मिती करत. त्यातच या स्लॅपस्टीकचा वापर केला गेला. Punch and Judy Show नावाच्या बाहुल्यांच्या खेळात पंच या पात्राच्या हातात स्लॅपस्टीक असलेली पोस्टर्स या खेळाच्या आधी सगळीकडे लावली जात. स्लॅपस्टीकनी मारामारी करणारी पात्र असलेले हे खेळ युरोपमधे अतिशय प्रसिद्ध झाले.

१९ व्या शतकाच्या अखेरीस मुव्ही कॅमेराचा शोध लागला आणि विनोदवीरांच्या हाती एक वेगळे साधन आले. २० व्या शतकाच्या सुरुवातीस वेगळ्या प्रकारची विनोदनिर्मिती करणारी एक वेगळी पद्धतीचा वापर चालू झाला आणि आजही अशा प्रकारच्या विनोदाने ठासून भरलेले चित्रपट दे मार चालतात.

स्लॅपस्टीक कॉमेडी या नावाने एक नवीन विनोदनिर्मिती करणारी पद्धत २० व्या शतकाच्या सुरुवातीस मोठ्या प्रमाणात वापरात येऊ लागली. स्लॅपस्टीक कॉमेडी हा शारिरीक हालचाली, माफक हिंसाचार, मारामारी, लोकांमधे होणारा पाठलाग अशा वेगवेगळया कृतींमधून विनोदांची निर्मिती केली जाते. मुव्ही कॅमेर्‍याच्या शोधामुळे या सगळ्या हालचालींना वेग आला आणि यातून पोट धरून हसायला लावणारी विनोदाची निर्मिती व्हायला लागली. १८९० च्या दरम्यान फ्रेड कार्नो याने आपल्या मुकपटांमधे याचा वापर सुरू केला. एक माणूस पळतोय त्याच्यामागे पोलीस लागलेत आणि पळता पळता तो कोणालातरी पाडतोय, कोणालातरी धक्का लागल्याने त्याच्या हातातला रंग सांडतोय, कोणी शिडी घेऊन जाणारा धक्क्यामुळे गोल फिरतोय अशा वेगवेगळ्या करामतींमधून विनोदाची निर्मिती केली जात असे. हे वर्णन वाचल्यावर आपल्या समोर येतात ते चार्ली चॅप्लिन आणि लॉरेल हार्डी फ्रेड बरोबर त्याच्या या मुकपटांमधे चार्ली चॅप्लिन आणि लॉरेल हे त्याचे तरूण सहकारी काम करत असत. पुढे या दोघांनीही जेव्हा स्वतंत्रपणे चित्रपटांची निर्मिती चालू केली त्यात स्लॅपस्टीक कॉमेडीचा भरपूर वापर केला. त्यात किस्टोन कॉप्स आणि चार्ली चॅप्लिन हे दोघे One man Slapstick Comedy master समजले जातात. पुढील काळात या विनोदी प्रकाराचा वापर चित्रपटांबरोबरच Tom and Jerry सारख्या कार्टून फिल्म्समध्ये केला गेला आहे.

For heaven’s sake या चित्रफितीतील स्लॅपस्टीक कॉमेडी

आता या स्लॅपस्टीक कॉमेडी मधल्या एका आणखी विनोदी प्रकाराबद्दल ही थोडी माहिती. Pieing अर्थात केकफेक हाही स्लॅपस्टीक कॉमेडी मधलाच एक प्रकार. केक फेकून करण्यात येणार्‍या मारामारीमुळे आणि ज्याच्या तोंडावर केक मारला जात असे त्याच्या विनोदी चेहेर्‍यामुळे विनोदाची निर्मिती होत असे. तोंडाला केक फासण्याची प्रथा अनेक प्रदेशामध्ये सापडते. यातूनच विनोदाची निर्मिती करण्याची कल्पना फ्रेड कार्नोला आली आणि त्याने आपल्या Pie in the Face या विनोदी नाटकात पहिल्यांदा केला. त्यानंतर या केकफेकीची लाटच आली. चार्ली चॅप्लिनने आपल्या Behind the Screen या १९१६ साली प्रदर्शित झालेल्या चित्रपटात केकफेक वापरली. १९२७ साली प्रदर्शित झालेल्या Battle of Century या लॉरेल हार्डीच्या चित्रपटात केकफेक दाखवण्यात आली होती. या केकफेकीत तब्बल ३००० केक वापरण्यात आले होते. १९३० साली प्रदर्शित झालेल्या Our Gang च्या Shivering Shakespeare या चित्रपटात दाखवलेल्या संपूर्ण चित्रपटगृहात प्रेक्षक केकने मारामारी करतानाचा प्रसंग दाखवला आहे. १९६५ साली प्रदर्शित झालेला The Great Race या चित्रपटात आजवरची सर्वात मोठी केकफेक दाखवण्यात आली आहे. यासाठी ४००० केकचा वापर करण्यात आला.

केकफेक ही जशी विनोदाची निर्मिती करण्यासाठी वापरली गेली तशीच ती समोरच्या माणसाला इजा न करता त्याची मानखंडना करण्यासाठीही वापरली गेली आहे. १९७० साली टॉम फोरकेड या High Times या मासिकाच्या संस्थापकाने ओट्टो लार्सन यांच्या तोंडावर केक फासला. लार्सन हे अश्लीलता आणि पोर्नोग्राफीवर आळा घालण्यासाठीच्या समितीचे सदस्य होते. त्यानंतर अनेक राजकीय कृतीमधे याचा वापर करण्यात आला. सगळ्या जगाला परिचित असलेले मायक्रोसॉफ्टचे संस्थापक बिल गेटस‍ यांनाही १९९८ साली बेल्जियम मधे केक फासण्यात आला. त्यानंतर यावर एक Computer Game ही करण्यात आला. तर ही छोटी माहिती एका विनोदी केकफेकीची

हिंदी चित्रपटांमधेही स्लॅपस्टिक कॉमेडीचा वापर मोठ्या प्रमाणात केला गेला आहे. किशोर कुमार, मेहमुद सारखे विनोदवीर अशा प्रकारची विनोदनिर्मिती करत. अगदी अलिकडची उदाहरणं द्यायची म्हणलं तर हेराफेरी, हाऊसफुल, भागमभाग असे अनेक चित्रपट स्लॅपस्टिक कॉमेडी वापरून करण्यात आले आहेत.

एकंदर काय मानवाचे जीवन सुसह्य करण्यात विनोदाचा मोठा वाटा आहे.

कौस्तुभ मुद़्गल

चुकली दिशा तरीही – भाग १

’चुकली दिशा तरीही’ ही विंदांची कविता कधीतरी वाचनात आली होती. त्या कवितेतलं पहिलं वाक्य माझ्या कायमच स्मरणात राहिलं आहे. ’चुकली दिशा तरीही हुकले न श्रेय सारे, वेड्या मुशाफिराला सामिल सर्व तारे’ तर असे बरेच वेडे मुशाफिर केवळ ग्रहतार्‍यांच्या सहाय्याने वेगवेगळे प्रदेश शोधण्यासाठी प्राचीन काळापासून जगभर फिरत आले आहेत. या सगळ्या वेड्या मुशाफिरांचं महत्वाचं योगदान नवे प्रदेश शोधणे यापुरतेच मर्यादीत नाही तर त्यांनी फिरताना केलेल्या बारीक सारीक नोंदी आणि या नव्या भुभागाचे त्यांनी काढलेले नकाशे. हे नकाशे आता चुकीचे ठरले असले तरी या मुसाफिरांनी केलेल्या या प्रयत्नांना कुठेही उणेपण येत नाही. नकाशा तयार करणे ही अतिशय अवघड कला आहे. त्यात साधनांची वानवा असेल तर हे काम आणखीनच अवघड होऊन बसते. तर या वेड्या मुशाफिरांनी जगाला दिलेल्या या अमुल्य प्रयत्नांचा हा घेतलेला धांडोळा

Cartography म्हणजेच नकाशा किंवा तक्ते काढण्याचं शास्त्र. हे अतिशय अवघड काम आपल्या पूर्वजांनी करून ठेवलेलं आहे. आजच्या गुगल मॅपच्या जमान्यात आपल्या हातातल्या मोबाईलमधेही आपण कुठलाही नकाशा क्षणार्धात बघू शकतो. पण हजारो वर्षांपूर्वीपासून नकाशे काढले गेले आहेत. भले त्यात अनेक चुकाही असतील, पण त्या काळात कुठलीही साधनं नसताना केवळ निरीक्षणांवरून नकाशा काढणे हे अत्यंत अवघड काम होते.

मानवाला नकाशा काढावा असं का वाटलं असेल? या प्रश्नाचं खात्रीशीर उत्तर देणं अवघड आहे. कदाचित काही धार्मिक कारणांसाठी त्यानी काही भागाच्या आकृत्या काढल्या असतील. आजही आपल्याला कातळशिल्प काढलेली आढळतात. अर्थात त्यांना काही नकाशे म्हणता येणार नाही पण या आकृत्यांपासून नकाशाच्या प्रवासाला सुरूवात झाली असावी का? अर्थातच हे काही ठामपणे सांगता येणार नाही. आपल्या मालकीच्या जागेचा विस्तार दर्शवण्यासाठी स्थानिक ठिकाणचे काढण्यात आलेले काही आराखडे यातूनही नकाशांची सुरुवात झाली असावी असाही एक विचार सापडतो. इजिप्तमधे अशा प्रकारची अनेक चित्रे सापडली आहेत. त्याबद्द्ल सविस्तर माहिती पुढे येईलच.

नकाशा हे तसं बघायला गेलं तर एक चित्रच. पण हे चित्र काढलं जात ते इंग्रजीमधे ज्याला Birds Eye-view म्हणतात त्यावरून. नकाशा हा कायम Top View नी काढलेले असतात. दोन जागांचे पृथ्वीवरचे अचूक स्थान, त्या दोन जागांमधले अंतर, दिशा, भौगोलीक वैशिष्टे सांगणे हे नकाशाचे काम. आज आपल्याकडे उपग्रह किंवा ड्रोनसारखी साधनं आहेत. मोठ्या भूभागाचा नकाशा काढण्यासाठी आज त्यांची मदत घेतली जाते. तरी आजही आपण आपल्या निरीक्षणातून नकाशे काढत असतोच. कोणी तुम्हाला एखादा पत्ता विचारला की केवळ पत्ता लिहून देण्याऐवजी आपण त्याला नकाशा काढून देतो. पत्त्यापेक्षा नकाशावरून ते ठिकाण सापडणे सोपे जाते. हे मात्र मर्यादित असते ते आपल्या शहरा किंवा गावापुरते. मात्र हजारो वर्षांपूर्वी लोकांनी केवळ निरीक्षणांवरून जगाचे नकाशे काढलेले आहेत.

नकाशांचा इतिहासातील प्रवास हा सरळ नसावा. नकाशाचा इतिहास हा नुसताच नकाशे रेखाटण्यापुरता मर्यादीत नाही. नकाशांचा आढावा घेताना दिशा, अक्षांश रेखांश यांचा वापर, पृथ्वीच्या आकाराबद्दल असलेल्या कल्पना अशा अनेक बाबींचाही विचार करावा लागतो. तार्‍यांवरुन दिशा ठरवून प्रवास केला जात असल्याने खगोलशास्त्राचाही याचाशी अतिशय निकटचा संबंध आहे. खगोलशास्त्राचा अभ्यास हा अतिप्राचीन काळापासून केला जात आहे. आपल्या वेदांमधेही अनेक नक्षत्रांचा उल्लेख सापडतो. तसेच प्राचीन मेसोपोटेमियन संस्कृतीमधेही याचे पुरावे सापडतात. त्यामुळे नकाशांचे तंत्र या सगळ्यामुळे प्रगत होत गेले. सुर्याच्या उगवणे व मावळणे यावरुन दोन दिशा ठरल्या आणि पुढे त्यात आणखी सहा दिशांची भर पडली. पण हे लिहिले आहे तितके सरळपणे घडले नसेलच. दिशा कशा ठरवल्या गेल्या? त्यांना नावे कशी पडली? या प्रश्नांची उत्तरे मिळणे कठीण आहे. भूगोल, खगोलशास्त्र याचबरोबर कल्पनाशक्तीचा वापर करुन चित्र काढणे असे बरेच घटक नकाशाशी संबंधीत आहेत. या सगळ्या घटकांचा इतिहास शोधणे अवघड काम आहे.

मानवाने चित्रे काढायला सुरुवात सुमारे ३० हजार वर्षांपूर्वी केली आहे. पण नकाशा काढण्याची सुरूवात मात्र कधी झाली याचे पुरावे मात्र मिळत नाहीत. कदाचित हे नकाशे काढण्यासाठी कालौघात नष्ट होणार्‍या साहित्याचा उपयोग केला गेला असावा. तुर्कस्तानात कताल हुयुक(Catal Huyuk) येथील गुहांमधे काही भित्तिचित्रे सापडली आहेत. त्यातील एका चित्रावरून तो एखाद्या गावातील वस्तीचा नकाशा असावा असा कयास केला गेला आहे. वस्तीच्या बाजूलाच लाव्हारस बाहेर पडणारे दोन डोंगर दाखवले आहेत. संशोधकांच्या मते हा नकाशा कताल हुयुकच्या जवळ असलेला हसन डाग (Hasan Dag) या भागाचा असावा. हसन डाग येथे असे डोंगर आहेत. तरीही हसन डाग हे ठिकाण कताल हुयुक पासून सुमारे ६० मैलांवर आहे. त्यामुळे एवढ्या लांबच्या (त्याकाळी ते लांबच म्हणले पाहिजे) भूभागाचा नकाशा येथे काढण्याचे काही कारण नाही. या चित्राचा कालावधी इ.स.पू. ६२०० असावा असा प्राथमिक निष्कर्ष शास्त्रज्ञांनी काढला होता. पण नंतर केलेल्या संशोधनात हा काळ इ. स. पू. ८००० पर्यंत मागे गेला आहे. गावाच्या या नकाशात मातीच्या भिंती आणि एकमेकांना खेटून असलेली घरेही दाखवली आहेत. यात कुठेही गावातले रस्ते दाखवलेले नाहीत. हा नकाशा नक्की कुठल्या भूभागाचा असावा हे मात्र अजूनही संशोधकांनी ठामपणे सांगता आलेले नाही.

Çatalhöyük येथील भिंतीवर काढलेला नकाशा

यानंतरचा पुरावा सापडतो तो बॅबोलोनियन संस्कृतीत. इराक आणि आजुबाजुचा प्रदेश मिळुन बॅबिलोनिया बनला होता. एका मृदपट्टीकेवर हा नकाशा काढलेला आहे. यात डोंगर, वाहणारी नदी आणि स्थानिक लिपीमधे स्थळांची नावे कोरलेली आहेत.

इ. स. पू. २१०० मधील बॅबिनोलियामधील प्रिन्स गुडिआ (Gudea) याच्या प्रतिमा सापडल्या आहेत. त्यातील एका प्रतिमेवर एक नकाशा काढलेला आहे. कदाचित तो न्हाणजे एखाद्या मंदिराचे विधान (Plan) असावे.

आणखी एक नकाशा सापडला आहे मृद पट्टिकेवर काढलेला. गोल आकारात काढलेल्या या नकाशाचे वैशिष्ट्य म्हणजे यात चार दिशा दाखवलेल्या आहेत. साधारणत: याच कालावधी मधील ग्रीक, रोमन आणि चीनी संस्कृतीतील नकाशे सापडले आहेत. हे नकाशे काढण्यासाठी मृदपट्ट्यांबरोबर जनावरांच्या कातड्याचाही उपयोग केलेला आढळतो.

इजिप्तमधे सापडलेला Turin Papyrus हा मृदपट्टीकेवर काढलेला नकाशाही वैशिष्ट्यपूर्ण आहे. या नकाशातही वाहणारी नदी, डोंगर आणि दिशांचे रेखाटन करण्यात आलेले आहे. याचबरोबर इजिप्तमधे काही भौमितीक आकार काढलेली रेखाटने सापडली आहेत. नाईल नदीला दरवर्षी पूर येतो. त्याचे पाणी भूभागावर पसरते आणि मग या भूभागाच्या सीमारेषा बदलतात. या बदललेल्या सीमारेषा दाखवणारी ही रेखाटने आहेत. त्यांना नकाशे नाही म्हणता येणार फारतर विधान (Plan) असं म्हणता येईल. पण ही Top viewनी काढलेली रेखाटने म्हणजे नकाशांची सुरुवातच होती. प्रवासाला निघालेल्या प्रवाशाबरोबर त्याला जिथे पोहोचायचे आहे त्याचा नकाशा हवाच. काही मृत व्यक्तींच्या कबरींमधेही असे नकाशे ठेवले जात असत.

त्यावेळी पृथ्वीविषयी काही गंमतीशीर संकल्पना होत्या. या संकल्पनांपैकी एका संकल्पनेमुळे अनेकांना आपले प्राणही गमवावे लागले आहेत. ती संकल्पना होती पृथ्वीच्या आकाराची. पृथ्वी ही आकाराने आयताकृती असून ती दाबाखाली असलेल्या हवेने वेढलेली आहे असा एक विचारप्रवाह होता तर पृथ्वी ही तबकडीसारखी चपटी असून ती समुद्रांनी वेढेलेली आहे असाही एक मतप्रवाह होता. अनेक प्राचीन नकाशांमधे समुद्राने वेढलेली पृथ्वी दाखवलेली आहे.

यात ग्रीकांनी काढलेले नकाशे वैशिष्ट्यपूर्ण आहेत. इ.स.पू ६ व्या शतकात अनॅक्सिमॅंडर (Anaximander) ने काढलेल्या नकाशात पृथ्वी गोल असून त्यात युरोप, आशिया आणि लिबिया हे तीन खंड दाखवले आहेत. यात तीन खंड समुद्राने वेढलेले असून युरोप व आशिया मधे काळा समुद्र तर लिबिया आणि आशिया मधे नाईल नदी दाखवली आहे. प्रसिध्द ग्रीक तत्वज्ञ प्लेटो हा पायथॅगोरसचा अनुयायी होता. पृथ्वी गोल असल्याचे विधान पहिल्यांदा प्लेटोने केले होते. ग्रीक खगोलशास्त्रज्ञ इरॅटोस्थेनीस (Eratosthenes) याने पहिल्यांदा पृथ्वीचा परिघ मोजण्याचा प्रयत्न केला. तो २४६६२ मैल असल्याचा उल्लेख त्याने केलेल्या नोंदीमधे आढळतो. ही संख्या पृथ्वीच्या वास्तविक परिघापेक्षा फक्त ५० मैलाने कमी आहे.

ग्रीक नकाशांमधे सगळ्यात महत्वाचे काम केले आहे ते टॉलेमीने. तो गणिती, खगोल आणि भूगोलशास्त्रज्ञ होता. त्याने लिहिलेला ’जिओग्राफी’ हा भूगोलावर लिहिलेला आणि जगाला ज्ञात असलेला पहिला ग्रंथ असावा. त्याकाळी जहाजाने प्रवास करणार्‍या अनेक प्रवाशांना तो भेटत असे. त्यांच्याकडून तो त्यांनी भेट दिलेल्या भूभागांची वर्णने ऐकत असे. या प्रवाशांनी केलेली वर्णने अतिशयोक्त असतात त्यामूळे त्या भूभागाची इथ्यंभूत माहिती मिळत नसली तरी दिशा, स्थान, अंतर याची खात्रीशीर माहिती मिळते’ असे तो म्हणत असे. अक्षांश रेखांशाची कल्पना टॉलेमीने पहिल्यांदा मांडली. एखाद्या जागेचे भौगोलीक स्थान सांगण्यासाठी हे अतिशय उपयुक्त आहे हे त्याने जाणले होते. टॉलेमीच्या पुस्तकात त्याने जवळ जवळ ८००० जागांचे भौगोलीक स्थान दिले आहे. लेखाच्या सुरुवातीस दिलेला नकाशा हा १५ व्या शतकात छापलेला आहे. टॉलेमीच्या पुस्तकात आलेल्या वर्णनावरून हा बनविण्यात आला होता.

आपल्या देशात नोंदी ठेवण्याची फारशी परंपरा नाही. मौखिक परंपरेवरच आपला जास्त भर राहिला आहे. त्यामुळे प्राचीन काळातले लिखित ग्रंथही फारसे उपलब्ध नाहीत. तरीही आपल्या पुर्वजांना नक्षत्र, खगोलशास्त्र, भूमिती या विषयांचे सखोल ज्ञान होते. पण नकाशाच्या क्षेत्रात त्यांनी फारसे काम केलेले आढळत नाही किंवा त्यांनी केलेले काम कालौघात नष्ट झाले असावे.

नकाशा या विषयाच्या अभ्यासाचे प्रामुख्याने दोन टप्पे दिसतात. टॉलेमीनंतर युरोपातही साधारणत: १३-१४ व्या शतकापर्यंत या विषयात फारसे काम झाले नाही. हा काळ युरोपचा Dark Period समजला जातो. युरोपात सगळीकडे धर्माचा जबरदस्त पगडा होता. सर्व प्रकारच्या संशोधनावर धार्मिक संस्थांचे नियंत्रण होते आणि या धार्मिक संस्थांना कोणीही प्रश्न विचारू शकत नव्हते. साधारणत: १३ व्या शतकानंतर यात बदल झाला. हा Renaissance Period होता. यानंतर मात्र सगळ्याच क्षेत्रातील संशोधनात अतिशय मुलभुत असे काम झालेले आढळते.

युरोपातल्या Dark Period मध्येही हे प्राचीन काळातले काम वाचवले ते पर्शियन र्लोकांनी. बगदादचा खलिफा हरून अल रशिद हा आपल्याला माहिती आहे तो त्याच्या जगप्रसिध्द ’अरेबियन नाईट‍स’ या ग्रंथामुळे. या ग्रंथात त्याने अनेक वेगवेगळ्या भूभागांचे वर्णन केलेले आहे. त्याने अर्थातच ही वर्णने त्याला मिळालेल्या ऐकीव माहिती वरून लिहिली आहेत. काही प्रमाणात अतिश्योक्तीपूर्ण असली तरी ती अनेक भूभागांबद्दल बर्‍याच प्रमाणात अचुक माहिती देतात. हरून अल रशिद आणि त्याचा मुलगा अल मामुन यांना ग्रीक गंथांचा संग्रह करण्याची आवड होती. त्यांच्या संग्रहात असलेले हे ग्रीक ग्रंथ या Dark Period मधेही वाचले आणि पुढे हे ज्ञान जगासमोर येऊ शकले. हरून अल रशिदने रोमन साम्राज्यावर चढाई केली. रोमन सम्राटाने हरून बरोबर तह केला.

सोन्यानाण्याबरोबरच हरूनने रोमन साम्राज्यात असलेले अनेक ग्रीक ग्रंथ आपल्या संग्रहात आणले आणि त्या ग्रंथांचे भाषांतर करून घेतले. हरूननंतर त्याचा मुलगा अल मामुननेही ही परंपरा चालू ठेवली. त्याने या ग्रंथांच्या अभ्यासासाठी आणि भाषांतर करण्यासाठी एक वेगळी संस्था स्थापन केली. पर्शियन लोकांनी केलेले हे योगदान फार मोठे आहे. नकाशा विषयावर या Dark Period मधे जे काही थोडे काम होत होते ते या इस्लामिक प्रदेशातच. पर्शियन आणि अरब संशोधकांनी या कालखंडातही या विषयात काम चालू ठेवले.

८ व्या शतकात अल ख्वार्झिनी नावाच्या संशोधकाने खगोलशास्त्रात अतिशय महत्वाचे काम केलेले आढळते. याच अल ख्वार्झिनीने लिहिलेला ’अल जब्र वल मुकाबला’ हा ग्रंथ आजच्या बीजगणिताचा आद्यग्रंथ समजण्यात येतो. ९ व्या शतकात जन्मलेल्या लांबलचक नाव असलेल्या अल मसुदीने (अबुल हसन अली इब्न हुसेन इब्न अली अल मसुदी असे संपुर्ण नाव आहे) नकाशाच्या शास्त्रात अतिशय महत्वाचे काम केले आहे. अल मसुदी हा भूगोलाचा अभ्यासक होता. त्याने आपल्या आयुष्यात अनेक प्रदेशातून प्रवास केला. प्रत्यक्ष प्रवास करून त्याने आपली निरिक्षणे ’मुरुज अल तहब’ या ग्रंथात नोंदवली आहेत. त्याने बगदाद, गुजराथ, श्रीलंका, चीन, मादागास्कर, झांझिबार, ओमान आणि बसरा असा मोठा प्रवास केला. त्याने नोंदवलेली निरिक्षणे अचूक आहेत. इ. स. ९५७ मधे कैरो मधे त्याचे निधन झाले.

टोलेमीनंतर अरब देशांमधे झालेले हे तुरळक काम सोडल्यास जगभरात कुठे या विषयातले काम झाल्याचे सापडत नाही. येथे नकाशांच्या प्रगतीचा पहिला टप्पा संपतो. Renaissance नंतर नकाशाच्या शास्त्रात जे काही काम झाले त्यामुळे बरीच उलथापालथ होणार होती.

कौस्तुभ मुद्‍गल

आज (बाहर) जाने की जिद ना करो…

वुई, द पीपल म्हणजे बरं काय जरा हौशीच! त्यात आपल्यापैकी अनेकांच्या आयुष्यात कर्फ्यू हा प्रकार बहुदा पहिल्यांदाच आला. त्यामुळं त्याचा ‘याची देही याची डोळा’ अनुभव घेण्याचा प्रयत्नही अनेकांनी केला. पण काहीजणांच्या बाबतीत हा अनुभव फारच वेदनादायक ठरला हे कालच्याच दिवसात बघायला मिळालेल्या व्हिडीओवरून लक्षात आलं.

इसवीसनाच्या ९व्या शतकाच्या उत्तरार्धात इंग्लडच्या दक्षिणेकडच्या म्हणजेच तेंव्हाच्या वेसेक्स भागात अँग्लो-सॅक्सन वंशाचा आल्फ्रेड(द ग्रेट) हा राजा राज्य करत होता. तेंव्हा सुरू असलेल्या व्हायकिंग राजांविरुद्धच्या युद्धांच्या धामधुमीतसुद्धा वयाने अगदी तरुण असलेला हा राजा नवीन कायदे बनवणे, शिक्षणाला उत्तेजन देणे अशा गोष्टीत जातीनं लक्ष घालत असे.

त्याकाळात इंग्लंडमधली घरं लाकडी असत आणि त्यांना आग लागण्याचे प्रकार वारंवार घडत. आग विझवण्याच्या आजच्यासारख्या सोयी नसल्याने एकंदरीतच भरपूर नुकसान होत असे. यांवर उपाय म्हणून या राजेसाहेबांनी एक नवीनच कायदा तयार करून तो अमलात आणायचं ठरवलं. या नवीन कायद्यानुसार रोज रात्री आठ वाजता एक घंटा वाजवली जाई आणि त्यानंतर तमाम जनता घरात पेटवलेल्या आगीतले मोठे ओंडके बाजूला करून ते विझवत असे आणि दुसऱ्या दिवशी पुन्हा आग पेटवण्यासाठी थोडे निखारे राखेखाली सांभाळून ठेवत असे. हा केला जाणारा घंटानाद घरात उजेडासाठी पेटवलेले सगळे दिवे विझवून झोपण्याचा जनतेला दिलेला इशारासुदधा असे. या घंटानादानंतर घराबाहेर पडण्याची परवानगी जनतेला नसे.

बेल टॉवर

या कायद्यामुळे आगीचे प्रमाण काहीसे आटोक्यात आले आणि याचा दुसरा फायदा असाही झाला की रात्री-अपरात्री भेटून रचले जाणारे कट आणि होणाऱ्या उठावांना आळा बसला.

आता या सगळ्या प्रकाराला cover the fire असं नाव सर्वसामान्य लोकांनी दिलं. तेंव्हाच्या इंग्रजी भाषेवर फ्रेंचांचा मोठा प्रभाव होता cover the fire साठीचा फ्रेंच शब्द आहे carre-feu किंवा cerre-feu, हाच शब्द नंतर couvre-feu असाही लिहिला जाऊ लागला.ही फ्रेंच मंडळी फक्त शब्द तयार करून शांत बसली नाहीत तर त्यांनी आगीवर झाकून ठेवायचं एक स्पेशल भगुणंही तयार केलं आणि त्यालासुद्धा cauvre-feu हेच नाव दिलं.

आगीवर झाकून ठेवायचं भगुणं cauvre-feu

पुढं हा कायदा नाहीसा झाला आणि इंग्रजी भाषेत होत गेलेल्या सुधारणेतून cauvre-few तून curfew हा इंग्रजी शब्द तयार झाला. हा शब्द एकत्र येण्यास प्रतिबंध किंवा घराबाहेर पडण्यास प्रतिबंध या अर्थाने वापरला जाऊ लागला. इंग्लडच्या कायद्यातही या शब्दाने स्थान पटकावले. जिथं जिथं इंग्रज गेले तिथं हा शब्द रूढ झाला. (कारण सगळीकडंच त्यांच्याविरुद्ध होणारे उठाव आणि केली जाणारी निदर्शनं दडपण्यासाठी त्यांनी हाच कायदा वापरला)

आपण भारतीय लोकांनी असा कुठला शब्द तयार केला नसेल पण असाच एक कायदा ब्रिटिश येण्याच्या फार आधीपासून जवळपास भारतभर सगळ्या मोठ्या शहरात होता. रात्री ठराविक वेळी एक इशाऱ्याची तोफ होई आणि या तोफेनंतर घरातून बाहेर निघायला बंदी असे आणि पहाटेच्या वेळी दुसरी तोफ झाल्यावर पुन्हा घरातून बाहेर पडता येई. ही चाल पेशव्यांच्याकाळात पुण्यातही पाळली जाई, तोफेनंतर बाहेर फिरताना आढळलेल्या इसमास पकडून तुरुंगात टाकलं जाई आणि नंतर खटला चालून त्याला सरकारात काही दंड भरायला लागत असे. काही विशेष प्रसंगी जसे की घरी मयत झाले असता किंवा सुईणीला किंवा वैद्याला आणायला निघालेला गृहस्थ अशांना यांतून सुट देण्यात येई.

यशोधन जोशी

मुर्ती लहान…

व्हायरस म्हणजे विषाणू एक अद्भुत सजीव की निर्जीव. म्हणजे अगदी ’सजीव म्हणू की निर्जीव रे’ अशी स्थिती कारण? कारण असं की विषाणू मग प्रकारचा असो तो केवळ न्युक्लिक आम्ल आणि प्रथिनांचं आवरण याच्या मिलाफातून तयार झालेले एक संयुग . कोणत्याही विषाणूला कोणतीही जीवन प्रक्रिया नाही. म्हणजे पचन संस्था, श्वसन संस्था, मज्जासंस्था किंवा उत्सर्जन संस्था नाही. आहे ती केवळ प्रजनन क्षमता त्यासाठी विषाणूला एक आश्रय हवा असतो. तोसुद्धा अतिशय विवक्षित. कोरोना विषाणूला आवश्यक आश्रय म्हणजे मानवी श्वसन संस्था याखेरीज कोणत्याही संस्थेवर तो हल्ला करणार नाही. त्याला आपली प्रजा उत्पन्न करण्यासाठी केवळ माणूसच आणि त्याची श्वसन संस्था हवी.

सध्या कोविद हा शब्द सतत आपल्या कानावर आदळतो आहे. मला आठवते ते कोविद ही राष्ट्रभाषा प्रचार समितीकडून घेतली जाणारी हिंदी भाषेची एक परीक्षा. कोविद म्हणजे जाणकार को-विद असा त्याचा अर्थ. मात्र सध्या कोविद ही लघुसंज्ञा सगळीकडे व्हायरल आहे आणि हा कोविद माणसालाच काय पण वैज्ञानिकांनाही अजून नीट समजत नाहीये एका अर्थाने व्हायरल झालेला कोविद ही आपली परीक्षाच घेतो आहे असे म्हणावे लागेल.

एरवी कोणताही विषाणू म्हणजे केवळ एक रसायनच असते. ते बाटलीत भरून ठेवता येतात. अनेक वर्षानंतरही बाटलीतून काढून त्यांच्या आवडत्या पेशी मिळाल्या की प्रजनन सुरू करतात.

कोणतेही विषाणू हे सूक्ष्मातिसूक्ष्म असतात. ज्यातून जिवाणू जाऊ शकणार नाहीत अशा फिल्टर मधूनही ते सहज ये-जा करतात. म्हणजे नाकाला साधा रुमाल बांधणं म्हणजे एक अगदी मानसिक संरक्षणच ठरेल.

विषाणू जवळजवळ निर्जीवच आहेत. तेव्हा त्यांच्या विरुद्ध कोणतेही प्रतिजैविक (Antibiotics) उपयोगी पडू शकत नाही. तीच गोष्ट सर्दी, पडसे फ्लूच्या विषाणूंच्या बाबतीतही सत्य आहे.

तेव्हा स्वत:ची प्रतिकारक्षमता वाढवणे हा सर्वात चांगला मार्ग. याबरोबरच संसर्ग होईल अशा जागा टाळणेही श्रेयस्कर. घाबरण्याचं तर काहीच कारण नाही. सावधगिरी बाळगायची, सतत कानांवर आदळणार्‍या बातम्यांकडे दुर्लक्ष करायचं. किती लाख लोकं बाधित असले तरी कोरोनाचा मृत्यूदर अतिशय कमी आहे. त्यापेक्षा रस्त्यांवरील अपघातात जास्त लोक मरतात.

देवी म्हणजे Small Pox हा एक जीवघेणा विषाणूजन्य आजार होता. बुध्दिमान माणसानं त्यावर लस शोधली आणि या रोगाचे निर्मुलन केले. कोरोनावरही भविष्यात लस उपलब्ध होईल. मात्र त्यासाठी वेळ लागेल.

एक ध्यानात घ्या ! जीवसृष्टी केवल पृथ्वीवरच नांदते आहे असं नाही. बाहेर अवकाशात इतरही सूर्यमाला असू शकतात. त्यावर कोणते जीव अस्तित्वात आहेत हे आपल्याला माहीत नाही. तिथून ’कोणीही’ भटकत पृथ्वीवर येऊ शकतात. माणूस त्यांना योग्य आश्रयदाता वाटला की त्यांचे प्रजनन सुरु होणारच.

हे उपद्रवी विषाणू जातपात, धर्मभेद, वंशजात अथवा लिंगभेद मानत नाहीत. त्यांना एकच कळतं आपली प्रजा वाढवणं. सर्वच माणसं त्यांच्या दृष्टिने एकदम आदर्श आश्रयदाते आहेत. त्यांना आपण अतिरेकी दहशतवादी म्हणू शकत नाही. कारण ते स्वत:च्या वंशाची काळजी करतात.

कोरोनाचं एक वैशिष्ट्य हे की त्याच्या प्रथिनांच्या आवरणाबाहेर एक मेदावरणही असते. साबणाने हात स्वच्छ धुतले की हे मेदावरण विरघळते आणि हे मेदावरण गेले की कोरोना किंवा कोविड आपल्यावर हल्ला करण्यास असमर्थ होतो.

तर जगभरातील सगळेच शास्त्रज्ञ हात धुवून या कोरोनाच्या मागे लागले आहेत. लवकरच त्यांना त्यावर मात करण्यात यश येईल.

डॉ. हेमा साने

प्यार के इस खेल में…

फेब्रुवारी महिना आला की प्रेमवीरांच्या अंगात भलताच उत्साह संचारलेला असतोय, त्यात आणि दुसरा आठवडा आला की बोलायची सोयच नाही. आज हा दिवस, उद्या तो दिवस करत करत शेवटी गाडं प्रेमाच्या दिवसापर्यंत जाऊन पोचतंय. त्यातला एक दिवस असतोय तो टेडीचा !

गेल्या काही वर्षात भारतात या टेडीचं एवढं पिक आलेलं आहे की घरातल्या लहान पोराकडं (पक्षी पोरीकडंही) टेडी नसेल तर तो ‘फाऊल’ मानला जातो. याला हातभार लावायचं महान कार्य आमच्या सिनेमांनीही पार पाडलेलं आहे. धगोरडी झालेली नायिका लाडिकपणे तिच्या चाळीशीतल्या जवान प्रियकराने दिलेल्या किच्च गुलाबी रंगाच्या टेडीला घट्ट मिठी मारून विरहाने विव्हल झालेली तुम्ही अनेकदा बघितलेलीच असेल. पण या टेडीची सुरुवात कशी झाली याबद्दल तुम्हाला अंदाजही करता येणार नाही.

१९०२ साली अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष रुझवेल्ट मिसिसिपीला अस्वलाच्या शिकारीसाठी गेले. Holt Collier नावाचा एक निष्णात शिकाऱ्याकडे शिकारीची सर्व जबाबदारी देण्यात आली. शिकारीचा दिवस उजाडला आणि Collier ने आपले साथीदार व शिकारी कुत्र्यांच्या मदतीने एका जंगी अस्वलाचा माग काढून त्याचा पाठलाग करत त्याला बरोब्बर रुझवेल्ट बसलेल्या ठिकाणी आणलं. पण नेमके त्याचवेळेला रुझवेल्टसाहेब जेवण्यासाठी निघून गेलेले होते. Collier ची आता पंचाईत झाली, राष्ट्राध्यक्षांसाठी शोधून काढलेल्या या ‘स्पेशल’ अस्वलाची शिकार स्वतः करायचीही पंचाईत आणि सोडून द्यावं तरीही पंचाईत. नेमकं त्याचवेळेला खवळलेल्या अस्वलाने एका शिकारी कुत्र्यावर हल्ला केला आणि कुत्र्याला वाचवण्याच्या प्रयत्नात Collier नं अस्वलाला गोळी घालून जखमी केलं आणि एका झाडाला बांधून ठेवलं.

यथावकाश रुझवेल्टसाहेब जेवून परत आले आणि त्यांना Collier चा हा पराक्रम समजला. Collier ने त्यांना या बांधून ठेवलेल्या जखमी अस्वलाची शिकार करण्याची विनंती केली पण रुझवेल्टने अशी आयती शिकार करायला नकार दिला.

या घटनेला अमेरिकेत मोठीच प्रसिद्धी मिळाली आणि १९०२ सालच्या नोव्हेंबर महिन्यात वॉशिंग्टन पोस्ट या दैनिकात Clifford Berryman नावाच्या एका व्यंगचित्रकाराने रुझवेल्ट आणि अस्वल यावर एक मालिकाच केली. सुरुवातीला त्याने चित्रात रुझवेल्ट आणि झाडाला बांधलेलं मोठं अस्वल दाखवलेलं होतं पण हळूहळू अस्वलाचा आकार कमी करत करत त्याने एक छोटंसं आणि गोंडस दिसणारं अस्वलाचं पिल्लू दाखवायला सुरुवात केली.

यावरून प्रेरणा घेऊन ब्रुकलीनच्या Morris आणि Rose Michtom या खेळण्याच्या व्यापाऱ्यांनी एक खेळातले अस्वल तयार केले. हे खेळण्यातले अस्वल खरोखरच्या अस्वलासारखे हिंस्त्र न दिसता गोंडस दिसणारे लहानसे पिल्लू होते. हे अस्वल लौकरच फार लोकप्रिय झाले, स्त्रिया आणि लहान मुलांना तर ते अतिशय आवडले. आणि या अस्वलाचे नाव ठेवण्यात आले टेडी बीअर, टेडी हे नाव रुझवेल्टच्या नावावरुन म्हणजे थिओडोरवरून घेण्यात आलेले होते.

टेडीच्या या खेळण्याने अमेरिकेची बाजारपेठ वेगाने काबीज केली, यथातथाच चालणारा Morris आणि Rose Michtom यांचा व्यवसाय टेडीने सावरला. त्यांनी पुढं Ideal Novelty and Toy Company ची स्थापना केली जी आजही सुरू आहे.

योगायोगाने Margarete Steiff नावाच्या एका जर्मन बाईंनीही याच सुमारास खेळण्यातल्या अस्वलांचे उत्पादन सुरू केले आणि लौकरच हे अस्वल युरोपभर प्रसिद्ध झाले. तिने या खेळण्याला Steiff Bear हे नाव दिले. Steiff आणि Teddy मधला फरक म्हणजे Steiff च्या डाव्या कानावर एक बटण असते. Steiff bear हे महागडे असतात आणि त्यांच्या जुन्या मॉडेल्सना आजही जगभरातल्या संग्राहकांकडून मोठी मागणी असते.

एवढा सगळा इतिहास समजूनही प्रेमिकांनी एकमेकांना टेडी देण्याच्या महान परंपरेचा उगम कुठून झाला याबाबत मात्र अजूनही मुग्धताच आहे.

यशोधन जोशी

एका ‘तत्कालीन’ कारणाची गोष्ट…

आपण शाळेत इतिहास शिकताना नेहमी प्रश्नांची ठोकळेबाज उत्तरं लिहीत आलेलो आहे. उदाहरणार्थ अमुक तमुक युद्धाची कारणे काय यांत मूलभूत कारणं आणि तत्कालीन कारणं. अमुक युद्धात तमुक देशाचा/ व्यक्तीचा विजय झाला त्याची कारणं लिहिताना उत्कृष्ट डावपेच, प्रशिक्षित सैन्य आणि आधुनिक शस्त्रं हे आपण सहज लिहीत आलेलो आहे. पण या विजयामागे कितीतरी मोठी तयारी आणि अभ्यास असतो याचा आपण फार खोलात जाऊन विचार करत नाही. याचं उदाहरणचं द्यायचं झालं तर १८५७ चा राष्ट्रीय उठाव. या उठावाचं तत्कालीन कारण लिहिताना आपण एनफिल्ड बंदुकीच्या गोळ्यांची गाय आणि डुकराच्या चरबीयुक्त आवरणे आणि त्यामुळं हिंदी शिपायांच्या दुखावलेल्या भावना हे आपण डोळे झाकून लिहिलेलं होतं. पण याहून खोलात जाऊन आपण त्याबद्दल कधीच विचार केला नाही.

एकदा सहज बंदुका, काळानुरूप त्यात होत गेलेले बदल याबद्दल वाचताना मला एनफिल्ड बंदुकीची थोडीफार माहिती सापडली, माझं कुतुहल जागृत झालं आणि मग मी त्याबद्दल शोधाशोध सुरू केली. आणि मग मला जाणवलं या विषयाच्याबाबतीत तांत्रिकदृष्ट्या फार खोलात न जाताही भरपूर माहिती उपलब्ध आहे की जी फारच रंजक आहे. मग आता नमनालाच फार बंदुकीची दारू न जाळता आपण मुख्य विषयाकडं वळूया…

आपण अगदी सहजपणे बंदूक हा शब्द वापरतो पण त्यातही दोन प्रकार होते. एक होती ती musket आणि दुसरी रायफल. आता या दोन्हीत फरक काय हा प्रश्न तुम्हाला पडला असेल ?
आपण रायफल म्हणजे काय हे आधी समजून घेऊया म्हणजे त्यानंतर musket समजून घेणं सोपं जाईल. रायफल हा शब्द मुळात rifling वरून आलेला आहे. Rifling म्हणजे बंदुकीच्या नळीच्या आतील spiral grooves म्हणजेच बारीक सर्पाकृती आटे. यामुळे रायफलीतून झाडलेली गोळी स्वतःभोवती फिरत लक्षापर्यंत पोहोचते. स्वतःभोवती फिरल्यामुळे ही गोळी लक्षापर्यंत जाईपर्यंत स्थिर रहाण्यास मदत होते. यामुळं रायफलचा निशाणा अधिक अचूक असतो.(अर्थात हे सगळं एवढं सोपं नाही, त्यात अनेक इतर घटकही असतात पण विषयप्रवेश करताना हे थोडक्यात माहिती असणं गरजेचं आहे.)

Spiral Grooves

Musket ही smoothbore असे म्हणजे तिच्या नळीच्या आतून rifling केलेलं नसे. Musket चा निशाणा मुळीच अचूक नसे किंबहुना musket निशाणा साधून मारा करण्यासाठी बनवलेलीच नव्हती. यामुळं निशाणा धरून मारा करण्याऐवजी अनेक बार एकाच ठिकाणी म्हणजे जिथं शत्रूची गर्दी जास्त आहे तिथं काढले जात ज्यामुळं अनेक सैनिक एकाचवेळी ठार मारणे किंवा जायबंदी करणे साधत असे.

Musket च्या एकूण कामगिरीविषयी सांगायचं तर २२ जुलै १८१२ रोजी Salamanca ला म्हणजे स्पेनमध्ये ब्रिटिश आणि फ्रेंच यांच्यात एक लढाई झाली. या लढाईत ब्रिटिश सैन्याचे नेतृत्व करत होता Duke of Wellington.(याला Iron Duke असंही म्हणत, यानेच पुढं Waterloo च्या युद्धात नेपोलियचा पराभव केला.) या लढाईत फ्रेंचांचे सुमारे ८००० सैनिक मारले गेले किंवा जखमी झाले आणि यासाठी ब्रिटिशांनी जवळपास ३५,००,००० (होय, अक्षरी पस्तीस लाख) गोळ्या झाडल्या. म्हणजे झाडल्या गेलेल्या दर ४३७ गोळ्यांनंतर एक गोळी कामी आली.

१८५१ साली आफ्रिकेतल्या Cape या ठिकाणी झालेल्या Xhosa टोळ्यांविरुद्धच्या चकमकीत ब्रिटिशांनी ८००० गोळ्या झाडल्यानंतर फक्त पंचवीस लोक जायबंदी झाले किंवा मारले गेले. म्हणजे १८१२ ते १८५१ या चार दशकांच्या कालावधीत musket च्या मारक क्षमतेत काही फारसा बदल झाला नाही.

Musket मध्ये buck and ball या प्रकारच्या गोळ्या वापरत. यांत साधारण पावणेदोन सेंटिमीटरचा शिशाचा एक गोळा आणि तीन ते सहा buckshot pellets म्हणजे शिशाचे वाटाण्याच्या आकाराचे छर्रे असत. यामुळं मोठ्या भागावर पसरून मारा करणे शक्य होई. अर्थात यातला जो मोठा गोळा असे तोच प्राणघातक असे छर्रे फक्त शत्रूला जखमी करण्यासाठी उपयोगी पडत. पण याचा जवळून केलेला मारा घातकच असे. सुमारे ५ ग्रॅम दारू (तेंव्हाच्या मापानुसार 3 dram) आणि buckshot pellets हा सगळा सरंजाम paper catridge मध्ये भरलेला असे आणि प्रत्येक वेळी बंदूक ठासून भरावी लागत असे त्याचंही एक वेगळं ड्रिल असे म्हणजे paper catridge फोडून दारू नळीतून आत भरतात ( यालाच muzzle loading म्हणतात), त्यानंतर paper catridge मध्येच असलेले buckshots बंदुकीत भरत आणि मग नळीच्या खालच्या बाजूला असलेल्या ramrod ने हा सगळा मसाला ठासून घट्ट बसवत. या सगळ्या क्रियेला सुमारे ३० सेकंद वेळ लागत असे. सगळ्या बंदुका काही एकदम ठासून तयार होत नसत त्यामुळं या बंदुकवाल्यांचे दोन-तीन गट करून त्यांच्याकडून मारा करून घेतला जाई. यामुळं प्रत्येकाला आपापले शस्त्र सज्ज करायला वेळ मिळे आणि माराही सतत चालू राही. या पद्धतीला volley fire असं म्हणतात.

Buck and Ball

Musket च्या मर्यादा सांगायच्या तर युद्धात १५० यार्ड्स (१३७ मी) हून लांबच्या शत्रूवर गोळीबार करता येत नसे (म्हणजे त्याचा फारसा परिणाम होत नसे), २०० यार्ड्सवर तर नाहीच नाही. ७५ ते १०० यार्ड्स एवढ्या अंतरावरून मारा केला असता निशाणा दोन फुटांपर्यंत हुकत असे आणि २०० यार्ड्सच्या अंतरावर तर त्यात ६ फुटांपर्यंत फरक पडत असे.

Musket Loading

Muskets च्या मर्यादा लक्षात घेऊन त्यावर उपाय शोधणे आता अनिवार्य होऊन गेले होते. यांवर युरोपभर बरेच संशोधन सुरू होते अनेक प्रकारच्या बंदुका तयार होत होत्या, सतत त्यांचे परीक्षण सुरू होते. यांतूनच १८५१ मध्ये Minie या रायफलची निर्मिती झाली. ही रायफल 0.702 bore ची होती. बंदुकीचा bore म्हणजे बंदुकीच्या नळीचा आतील व्यास. या रायफलमध्ये buckshots ऐवजी bullet म्हणजे काडतूस वापरले जाई (काडतूस हा शब्द बहुदा cartridge वरूनच आला असावा). ही रायफलही muzzle loading प्रकारचीच होती.

Minie रायफलचे काडतूस

Minie रायफल आल्यामुळं muskets एकदम मागं पडल्या कारण Minie सुमारे ६०० यार्डपर्यंत परिणामकारक मारा करत असे तर १००० यार्डापर्यंत तिची गोळी पोचत असे. Musket मधून निशाणा साधता येत नसे पण रायफलमधून निशाणा साधणे शक्य होते कारण नळीवर निशाणा साधण्यासाठी sight होती (या sight ला मराठीत माशी असे नाव आहे). युरोपमधल्या शिपायात तर अशीही अफवा पसरलेली होती की या रायफलची गोळी एका मागोमाग पंधरा सैनिकांच्या छातीतून आरपार जाते. तरीही या रायफलही काही परिपूर्ण नव्हत्या कारण नळीतून बाहेर पडताना गोळी किंचित तिरकी होत असे त्यामुळं लांब पल्ल्यावर निशाणा साधता येत नसे.

१८५२ मध्ये इंग्लडच्या Master General of Ordnance असलेल्या Viscount Hardinge ने सगळ्या बंदुका तयार करणाऱ्या ब्रिटिश कंपन्यांना नवीन रायफलसाठी design तयार करायचे आदेश दिले. यानुसार Westley Richards, Greener, Wilkinson, Presley & Lancaster या दिग्गज कंपन्यांनी आपली आपली design पाठवून दिली. यांतच या सगळ्यांच्या मानाने अगदी लहान आणि सरकारी कंपनी असणाऱ्या Royal small arms factory ने ही एनफिल्ड नावाची एक रायफल पाठवलेली होती. ही रायफल इतरांच्या मानाने छोट्या bore ची म्हणजे 0.530 bore ची होती. त्याकाळी अशी समजूत होती की bore जेवढा मोठा तेवढी त्या गोळीने होणारी जखम अधिक घातक. पण एनफिल्डच्या रायफलने हा समज खोटा ठरवला.

Royal Small Arms Factory

एनफिल्डमधून निघालेली गोळी ८०० यार्डापर्यंत अचूक निशाणा साधत असे आणि १२५० यार्डापर्यंत तिचा मारा पोचत असे. निशाणा साधण्यासाठी दोन वेगवेगळ्या प्रकारची sight उपलब्ध होत्या. एक सामान्य रायफल पलटणीतल्या सैनिकांसाठी आणि दुसरी निशाणबाज म्हणजे marksmen सैनिकांसाठी. शिवाय जुन्या रायफलींपेक्षा हिचे वजन कमी होते आणि Muzzle-loading ला लागणारा वेळही कमी होता. यांतही paper cartridge च वापरले जाई आणि त्यांवर चरबीचा पातळ थर दिलेला असे.

सर्वच प्रकारच्या तपासण्यात एनफिल्ड रायफल इतरांहून उजवी निघाली आणि ताबडतोब Enfield कंपनीला २८००० रायफलींची ऑर्डर मिळाली. या रायफलींचा वापर करण्याचा प्रसंगही ब्रिटिशांवर लगेचच आला. १८५३ मध्ये Crimea war सुरू झाले जिथं फ्रेंच, ब्रिटिश आणि तुर्क एकत्रितपणे रशियाविरुद्ध लढत होते. सुरुवातीला ब्रिटिश Minie रायफल घेऊन लढत होते पण युद्ध मध्यात पोहोचेतो ब्रिटिश सैनिकांच्या हातात एनफिल्ड आल्या आणि त्यानंतर ब्रिटिश सैनिकांनी रशियाविरुद्ध निर्णायक आघाडी घेतली. यानंतर एनफिल्डची मागणी वाढतच गेली.

आता आपण परत भारतात येऊया. भारतात कंपनीच्या सैन्यात सुमारे ४०,००० ब्रिटिश सैनिक आणि सुमारे २,५०,००० भारतीय सैनिक होते. इंग्लडमधून भारतातही एनफिल्ड रायफल दाखल झाल्या. यासाठीची paper catridge भारतातच तयार केली जाणार होती. कलकत्ता हे कंपनीचे मुख्यालय असल्यानं या रायफल कलकत्त्याजवळच्या डमडम इथल्या शस्त्रागारात ठेवल्या गेल्या. जानेवारी १८५७ मध्ये डमडम शस्त्रागारात एका उच्चवर्णीय शिपायाने चरबी लावलेले काडतूस चावल्याने आपला धर्म भ्रष्ट झाल्याची आवई उठवली. प्रत्यक्षात डमडममध्ये अजूनही या काडतुसांची निर्मिती सुरू व्हायची होती आणि भारतात तर अजून एनफिल्डचा वापर सुरूही झालेला नव्हता किंबहुना तिच्या तपासणीसाठीसुद्धा अजून त्यातून एकही गोळी उडवून पाहिली गेली नव्हती. २७ जानेवारीला कंपनी सरकारचा military secretory कर्नल बर्चने घोषणा केली की शस्त्रागारातून निघालेली सर्व काडतुसे चरबी न लावलेली असतील शिपायांनी आपल्या इच्छेनुसार चरबी लावावी. पण याचा परिणाम उलट झाला, शिपायांना खात्रीच पटली की पूर्वीच्या काडतुसांना चरबी लावलेलीच असली पाहिजे.

२९ मार्च १८५७ ला कलकत्त्याजवळ बराकपूर छावणीत मंगल पांडेने लेफ्टनंट बॉघवर पहिली गोळी झाडली पण ती त्याला न लागता त्याच्या घोड्याला लागली. २४ एप्रिलला बंडाची आग मीरतला पोचली आणि मग लौकरच दिल्ली, कानपूरपर्यंत पोचले. या सगळ्या घटनाक्रमाविषयी माहिती देताना Lahore to Lucknow : Indian Mutiny Journal या पुस्तकात लेफ्टनंट लँग म्हणतो काडतुसांच्या घोटाळ्यामुळे या सगळ्या शिपायांच्या हातात अजूनही एनफिल्ड रायफल आलेल्या नव्हत्या ते अजूनही जुन्या smoothbore musketsच वापरत होते. इंग्रज सैनिकांनी आणि अधिकाऱ्यांनी मात्र आता एनफिल्ड वापरायला सुरुवात केली होती. सुरुवातीच्या पीछेहाटीनंतर इंग्लिश फौजेने आता प्रतिहल्ले करायला सुरुवात केली. लेफ्टनंट लँग मुझफ्फरनगर जवळच्या जलालाबाद किल्ल्यावर असताना बंडवाल्या शिपायांनी किल्ल्यावर हल्ला केला. त्यावेळचे
वर्णन करताना लँग म्हणतो इन्फट्रीची एक तुकडी शिड्या घेऊन तटावर धावून आली पण आमच्या माऱ्यापुढे त्यांचा निभाव लागेना. एनफिल्डमधून केलेला हा मारा इतका प्रभावी होता की अनेकदा एकेका गोळीत दोन शिपाई ठार होत होते. बंडवाल्या शिपायांना मात्र smoothbore muskets आणि minie मधून आमच्यावर मारा करणं अवघड जात होतं. त्यांना नक्कीच या रायफल नाकारल्याचे दुःख होत असावे. लखनौजवळच्या सिकंदरबागेतही अशीच तुंबळ लढाई होऊन एनफिल्डमुळंच इंग्रजांची सरशी झाली.

अर्थात या सर्व बंडाचे कारण फक्त ही काडतुसेच होती असं मानणंही चुकीचंच ! पण इंग्लडमधल्या Woolwich मध्ये बसून ही काडतुसं कशी असावीत याचा विचार करणाऱ्याला हजारो मैलांवर भारतात यामुळं किती गोंधळ होईल याची कल्पना तरी कशी यावी ! गाईच्या किंवा डुकराच्या चरबीचा थर हा केवळ तो स्वस्त आहे आणि सहज उपलब्ध आहे म्हणूनच वापरलेला होता. Thorburn नावाचा ब्रिटिश अधिकारी म्हणतो जर शिपायांच्या हातात एनफिल्ड रायफली असत्या तर हे बंड रोखणे अतिशय अवघड झाले असते. अखेर १८५९ पासून काडतुसांवर चरबीच्याऐवजी मेणाचा वापर केला जाऊ लागला. अर्थात त्याच्यासाठी दिलेलं कारण होतं चरबीमुळे काडतुसांवर परिणाम होतो.

एनफिल्डची निर्मिती आणि सुधारणा पुढं बराच काळ सुरू राहिली. एनफिल्ड रायफल हा इंग्लडच्या लष्करी इतिहासातला असा घटक आहे ज्याने इंग्लिश साम्राज्य सर्वदूर पसरवण्यात मोलाची कामगिरी केली. खुद्द राणी व्हिक्टोरियालाही एनफिल्डमधून निशाणेबाजी करून बघण्याचा मोह आवरला नाही.

एनफिल्डच्या शोधामुळे फक्त इंग्लडचा लष्करी फायदा झाला काय ? तर नाही तर त्यातून काही इतर गोष्टीही साध्य झाल्या. युद्धात सैन्याइतकेच महत्वाचे कार्य वैद्यकीय सेवा देणाऱ्या तुकड्याही करत असतात. Smoothbore musket आणि एनफिल्ड रायफल यांमुळे होणाऱ्या जखमा यांच्यात बराच फरक असे. एनफिल्डच्या गोळीने होणाऱ्या जखमा या जास्त घातक असत. हाडांवर गोळी आदळली असता हाड मोडत असे, musket च्या जखमा खोलवर असत पण त्यामुळे हाडांना दुखापत होत नसे. युद्धभूमीवर किंवा लष्करी रुग्णालयात या दुखापतींवर उपचार करतानाच आपण आज वेगवेगळ्या हाडांवर ज्या प्रकारची प्लॅस्टर घालतो त्यांची सुरुवात झाली किंवा त्याच्या पद्धतीत सुधारणा झाली.

आपण आज म्हणतो जगभर वेगवेगळ्या युद्धांमुळे प्रचंड हानी झाली. पण यांतून अनेक फायदेही झाले. औद्योगिक विकासात युद्धांचा वाटा फार मोठा आहे. आपण आधी एनफिल्डचंच उदाहरण घेऊया. इंग्लंडमध्ये पूर्वी बंदुकीची निर्मिती वेगवेगळे भाग हाताने जोडून करत. अनेक छोटे-मोठे उत्पादक वेगवेगळे भाग तयार करत आणि नंतर ते एकत्रित करून जोडले जात. अनेकदा उत्पादकांच्या अडचणी जसे की कामगारांची कमतरता, संप यांमुळे उत्पादनावर परिणाम होत असे. पण एनफिल्ड पूर्णतः एकाच ठिकाणी तयार होत असे. १८५३ साली एनफिल्डचे उत्पादन सुरू झाल्यावर तिचे ६३ हिस्से जोडून रायफल करण्यासाठी ७१९ machine operations होती जी करण्यासाठी ६८० प्रकारची लहानमोठी यंत्रे लागत. ही सर्व यंत्रे अमेरिकेतून मागवली गेली. सुरुवातीच्या काळात मागणी पूर्ण करण्यासाठी आठवड्याला १२०० रायफल्स तयार केल्या जात.

जलद उत्पादनाच्या या तंत्राला तेंव्हा american methodology असे म्हटले जाई. अमेरिकेत Civil war च्या दरम्यान उत्पादन वाढवण्यासाठी जे अनेक प्रयोग झाले त्यातूनच हे तंत्र निर्माण झाले. युद्ध संपल्यावर हीच पद्धत वापरून अनेक गोष्टींचं उत्पादन सुरू झालं. Isaac Singer ने युद्धकाळानंतर Singer शिवणयंत्रे बनवून संपूर्ण बाजारपेठ काबीज केली. अमेरिकन घड्याळ कंपन्यांनी उत्पादनात इंग्लड आणि स्वित्झर्लंडला मागे टाकले. सगळ्यात कमाल म्हणजे Remington कंपनीने तर civil war संपल्यावर बंदुकीची मागणी घटल्यावर टाईपरायटर तयार करून आपल्या कंपनीची ढासळणारी आर्थिक स्थिती सुधारली.

या सगळ्याचं तात्पर्य सांगायचं झालं तर युद्धस्य कथा रम्या असं आपण म्हणतो पण रणांगणाच्या मागेही तेवढ्याच रोमांचक गोष्टी लपलेल्या असतात.

एनफिल्ड रायफलमधे काडतूस भरणे व ते Fire करणे हे दाखवणारे हे दोन व्हिडिओ

यशोधन जोशी

Dr. Livingstone? I Presume.

युरोपातून वेगवेगळ्या प्रदेशांच्या शोधात मोठ्या प्रमाणात मोहिमा काढल्या गेल्याया मोहिमांवर गेलेले प्रवासी अत्यंत धाडसी होते यात शंका नाहीया प्रवाश्यांचं एक महत्त्वाचे वैशिष्ट्य म्हणजे ते फक्त नवनवीन प्रदेश शोधून थांबले नाहीत तर त्यांनी जगाला माहिती नसलेल्या अनेक गोष्टींवर प्रकाश पाडलाटॉलेमीमार्को पोलोवास्को द गामाकोलंबसरिचर्ड बर्टन असे अनेक धाडसी प्रवासी यात होतेया प्रवाशांनी अनेक अज्ञात गोष्टी जगासमोर आणून आपल्यावर अनंत उपकार केले आहेत.

असाच एक धाडसी प्रवासी १९ व्या शतकाच्या मध्यात आफ्रिकेत गेला आणि त्यावेळी जगाला माहिती नसलेल्या आफ्रिकेतील अनेक गोष्टींचा पट उलगडलात्याच नाव होत डॉडेव्हिड लिव्हिंगस्टोनत्यानी या अज्ञात प्रदेशात मोहिमा तर काढल्याच त्याबरोबर त्याने या मोहिमांवर असताना त्याला दिसलेल्या निसर्गातील गोष्टींचास्थानिक सामाजिक जीवनाच्या बारीकसारीक नोंदी केल्या आणि त्या जगासमोर आणल्यानंतर मोठमोठ्या संस्थांनी त्याचे सत्कार केलेत्याचा हा प्रवास आपल्याला अचंबित करून सोडतो.

डेव्हिडचा जन्म १९ मार्च १८१३ साली स्कॉटलंड येथे एका अतिशय गरीब कुटुंबात झालात्याचे वडील सूतगिरणीत कामगार होतेएका लहानश्या खोलीमध्ये लिव्हिंगस्टोन कुटुंब राहत होतेवयाच्या १० व्या वर्षीच डेव्हिड सूतगिरणी कामाला लागलाडेव्हिडला वाचनाची अत्यंत आवड होतीसंध्याकाळी ६ वाजता गिरणीतून सुटल्यावर तो रात्रशाळेत शिकायला जात असेशाळेतून परतल्यावर रात्री जागून तो आपली वाचनाची आवड भागवत असेकथा कादंबऱ्यांपेक्षा त्याला प्रवासवर्णनं असलेली पुस्तक वाचायला आवडतकदाचित याच त्याच्या पुढच्या प्रवासी मोहिमांची बीजे रोवली गेली असावीतलिव्हिंगस्टोनच्या घरातलं वातावरण तसे धार्मिक असल्याने डेव्हिडने वयाच्या विसाव्या वर्षी मिशनरी बनण्याचा निर्णय घेतलात्याच्या लक्षात असे आले की बरेचसे मिशनरी हे वैद्यकीय शिक्षण घेतलेले असतमग त्याने ग्लास्गो (Glasgow) येथील वैद्यकीय कॉलेजमधे प्रवेश घेतला४ वर्षाच्या या वैद्यकीय शिक्षणादरम्यान त्याने त्याला रस असलेल्या वनस्पतिशास्त्र, भूगर्भशास्त्र अशा विविध विषयांचाही अभ्यास केलात्याच्या समोर एकच लक्ष होत ते मिशनरी होऊन वेगळ्या देशात प्रवास करायचात्याने लंडन मिशनरी सोसायटी मधे प्रवेश घेऊन आपल्या मिशनरी बनण्यासाठीचे शिक्षणही घेतलेशिक्षण चालू असतानाच त्याला एक संधी चालून आलीत्याकाळात चीनमधे धर्मप्रसाराकरता अनेक मिशनरी पाठवले जात असतचीनला जायला मिळणार या कल्पनेने तो अत्यंत उत्साहित झालापण १८३९ साली चीनमधे ब्रिटिश व स्थानिक चिनी राज्यकर्त्यांमधे युद्ध (First Opium War) चालू झालेगांजाच्या आयात निर्यातीवरून हे युद्ध पेटले आणि डेव्हिडच्या उत्साहावर विरजण पडले.

१८४० साली तो रॉबर्ट मोफाट या मिशनर्‍याच्या संपर्कात आलामोफाट हा दक्षिण आफ्रिकेत कुरुमान या प्रांतात मिशनरी कार्यालयाचे कामकाज बघत होतात्याला आपले मिशनरी कार्य हे उत्तर आफ्रिकेतील प्रांतांमधे न्यायचे होतेडेव्हिड मोफाटमुळे अत्यंत प्रभावित झाला आणि त्याने मिशनरी म्हणून आफ्रिकेत जाण्याचे ठरविलेडेव्हिडच्या आफ्रिकेतील वास्तव्यात घडलेल्या घटना अतिशय रोमांचकारी आहेत.

तीन महिन्यांचा प्रवास करून डेव्हिड केप ऑफ टाउन येथे पोहोचलायेथून पुढचा प्रवास खडतर होताबैलगाडीतून प्रवास करत डेव्हिड उत्तरेकडे निघालादरमजल करत तो शोकुआने (Chonuane) येथे पोहोचलातेथे त्याची गाठ पडली ती सेशेल नावाच्या टोळीप्रमुखाशीडेव्हिड एक मिशनरी होता आणि तो आफ्रिकेत आला होता धर्मप्रसारासाठीपण त्याच्या संपूर्ण वास्तव्यात त्याने ख्रिश्चन धर्मांतर केलेला एकमेव माणुस हा सेशेल होतात्यानंतर तो कुरुमान (Kuruman) येथे गेला.

आफ्रिकेत अनेक लहान मोठ्या टोळ्या अस्तित्वात होत्याया टोळ्यांमधे सतत युद्धे होत असत.डेव्हिडला जाणवलेली पहिली अडचण म्हणजे भाषात्याला तेथील स्थानिक लोकांशी संवाद साधता येत नव्हतात्यासाठी त्याने त्याच्या सर्व युरोपिअन सहकार्‍यांशी सहा महिने संबंध तोडले आणि स्थानिक भाषा शिकून घेतली.

Missionary Travels and Researches In South Africa
सिंहाचा हल्ला

त्यानंतर डेव्हिडने येथील माबोत्सा येथे आपला मुक्काम हलवलापण तेथे त्याच्यावर एक भलताच प्रसंग गुदरलाया प्रदेशात अनेक सिंहांचे वास्तव्य होतेहे सिंह टोळीवाल्यांच्या पाळीव जनावरांची शिकार करीतडेव्हिडकडे एक रायफल होतीत्याने या सिंहांचा बंदोबस्त करण्याचे ठरविलेगावातील मेबाल्वे नावाच्या शाळाशिक्षकाकडेही एक बंदूक होतीगावातील पुरूषमंडळी आणि डेव्हिड सगळेच सिंहांची शिकार करायला बाहेर पडलेएका सिंहाला गोळी लागली आणि तो मेला आहे असे समजून ही मंडळी त्याच्या जवळ जाऊ लागली तेव्हढ्यात त्या सिंहाने झुडुपातून झेप घेऊन डेव्हिडवर हल्ला केलात्या सिंहाने त्याच्या खांद्यात आपले दात घुसवलेनशिब बलवत्तर म्हणून डेव्हिड त्यातून वाचलात्याचा एक हात या हल्ल्यामुळे अधू झाला तो कायमचाचत्याच्या जखमा अतिशय खोल असल्याने त्याला पुन्हा कुरुमानला परतावे लागलेतेथे तो मोफाटच्या मुलीच्या प्रेमात पडला व त्याने तिच्याशी लग्न केलेलग्नानंतर तो लगेचच पुन्हा आपल्या मोबात्सामधल्या घरी परतला.

नवनवीन प्रदेशाचा शोध घेण्याची त्याची आवड त्याला स्वस्थ बसू देईना१८४९ च्या जूनच्या महिन्यात तो न्गामी (Ngami) नावाच्या सरोवराचा शोध घेण्यासाठी निघालास्थानिक लोकांनी त्याला वेड्यात काढले कारण त्याला कलहारीचे वाळवंट ओलांडून जावे लागणार होतेहा मार्ग अतिशय खडतर तर होता तसेच वाटेत पाण्याची अत्यंत कमतरता होतीतरीही डेव्हिडने हे धाडस करण्याचे ठरवलेस्थानिकांनी हे जमणे शक्य नाही असे त्याला अनेकदा समजावले पण त्यांचे न ऐकता डेव्हिड या मोहीमेवर निघालात्याने आपल्या परिवाराला पुन्हा इंग्लंडला पाठवण्याचा निर्णय घेतलातेथे त्याचा त्याच्या मुलीशी अतिशय हृदयस्पर्शी संवाद झालातिने आपल्या वडिलांना विचारले ’तुम्ही घरी केव्हा परताल?’ डेव्हिडने उत्तर दिले ’कधीच नाही कारण लक्षात ठेव तुझे वडिल मिशनरी आहेत.’ या मोहिमेत त्याला अनेक संकटांना तोंड द्यावे लागलेपाण्याचे दुर्भिक्ष तर होते पण वाटेतल्या अनेक टोळ्यांच्या हल्ल्याचीही भिती होतीतसेच मोहिमेच्या शेवटच्या दिवसात अन्नाचीही टंचाई जाणवायला लागलीपण डेव्हिडच्या दुर्दम्य आत्मविश्वासाने ही मोहिम फत्ते झालीकलहारी वाळवंट ओलांडून जाणारा तो पहिला युरोपियन माणूस होता.

Missionary Travels and Researches In South Africa
न्गामी सरोवर

त्यानंतरची त्याची मोहिम ही आणखी धाडसी होती१८५३ साली तो सेशेके या गावी आलायेथून एक मोठी नदी वाहतेलिआमपाय असे तिचे स्थानिक नावआजही स्थानिक लोक तिला याच नावाने ओळखतातझांबेझी या नावाने त्या नदीला जगभर ओळखले जातेडेव्हिडने आणखी एक धाडसी मोहीम आखलीह्या नदीतून प्रवास करून आपल्याला नदीकाठी वसलेल्या अनेक वस्त्यांमधून धर्मप्रसार करता येईल अशी त्याची कल्पना होतीत्याने काही स्थानिक सहकारी बरोबर घेतलेनदीतून बोटीने प्रवास करून नदीच्या उगमाकडे पोहोचायचे व तेथून पुढे आफ्रिकेच्या पश्चिम किनार्‍यावर जायचे तिथून परत फिरायचे व सेशेके येथून पूर्वेकडे वाहणार्‍या झांबेझी नदीतून आफ्रिकेच्या पूर्व किनार्‍यावर पोहोचायचेअसा नदीतून प्रवास करणे अत्यंत धोकादायक होते, नदीमधे पाणघोडेमगरींची वस्ती होतीतसेच या प्रवासात भेटणार्‍या टोळ्यांबद्दल सेशेके मधल्या स्थानिक लोकांनाही फारशी माहिती नव्हतीहा सगळा प्रवास साधारणतः ३००० मैलांचा होतामोहीम चालू होण्याच्या सुरुवातीलाच डेव्हिड आजारी पडलात्याची इच्छाशक्ती इतकी प्रबळ होती की चार दिवसांनी थोडा बरा झाल्यावर तो पुन्हा ठरवलेल्या मोहीमेवर निघालात्याच्याबरोबर संरक्षणाकरता एक पिस्तूलरायफल आणि एक शॉटगन होतीखाण्याच्या पदार्थात त्याच्याबरोबर होती २० पाउंड कॉफीथोडासा चहा आणि थोडी बिस्किटेवाटेत खाण्यासाठी त्यांना शिकारीवर अवलंबून रहावे लागणार होतेतसेच वाटेत लागणार्‍या गावांना भेटी देताना घालण्यासाठी चांगल्या कपड्यांचा एक जोड त्याच्याबरोबर होतावाचण्यासाठी काही पुस्तकेनकाशावर आपला प्रवासमार्ग चिन्हांकित करण्यासाठीच्या वस्तूस्तीमधे प्रवचन देताना मिशनरी वापरतात तो दिवापांघरण्यासाठी एक ब्लॅकेट आणि स्वतः:साठी एक तंबू अशा तुटपुंज्या सामग्रीसह तो मोहीमेवर निघाला.

Missionary Travels and Researches In South Africa
वैशिष्ठ्यपूर्ण भूरचना

या आफ्रिकेतील प्रवासात तो अतिशय बारीकसारीक नोंदी करत होतास्थानिक भाषेची वैशिष्ट्येत्यांच्या चालीरीती तसेच तेथील भूभागाविषयीच्या अनेक गोष्टी त्याने आपल्या डायरीत नोंदवून वल्यात्सेत्से माशारानम्हशीपाणघोडे यांच्याही अनेक नोंदी विस्ताराने त्याने आपल्या डायरीत नोंदवल्याएकदा तो प्राण्याच्या कळपाचे निरीक्षण करत गवतामधे शांत पडला होतात्याच्याबरोबर असलेल्या त्याच्या स्थानिक सहकार्‍यांना तो आजारी असल्याचे वाटलेत्यांनी मग आजूबाजूच्या सर्व कळपाला पिटाळून लावलेही नोंद डेव्हिडने आपल्या डायरीत केली आहेन्गामी सरोवराच्या मोहिमेत त्याला दिसलेला एका हरिण कुळातील प्राणी त्याला झांबेझी मोहिमेतही दिसलात्याने त्याचे वर्णन आपल्या डायरीत केले आहेत्या नोंदीवरून असे आढळले की त्याने एका नवीन प्रजातीचा शोध लावला आहेत्याने आपल्या डायरीत नोंदवले आहे की ’आम्हाला वाटले या प्राण्याचे मांस रुचकर असेलपण लवकरच आम्हाला ते खायचा कंटाळा आला.’ डेव्हिड हा काही या विषयातला तज्ञ नव्हतापण त्याने नोंदवलेली निरीक्षणे अचूक आणि परिपूर्ण होती.

Missionary Travels and Researches In South Africa
डेव्हिडने नोंदवलेला हरिणकुळातील जात

झांबेझी नदीतून पुढे जाणे तितके सोपे नव्हतेखडकाळ प्रदेशातून जोरदार वाहणार्‍या प्रवाहातून बोट पुढे नेणे अतिशय अवघड होतेअशा अनेक संकटांशी सामना करत त्याने ६ आठवड्यात जवळ जवळ ४०० मैलांचे अंतर पार केलेया प्रवासात त्याच्या अंगात अनेकवेळा ताप चढलेला असेमुसळधार पावसाचाही त्यांना सामना करावा लागलाहे ४०० मैलांचे अंतर पार करून तो पोहोचला शिंते या गावीहे गाव एका स्थानिक टोळीच्या प्रदेशाची राजधानी होतीया टोळीत पोहोचणारा डेव्हिड हा पहिला गोरा माणुस होतातेथे त्याचे व त्याच्याबरोबर असलेल्या त्याच्या १०० सहकार्‍यांचे जोरदार स्वागत झालेतो आपल्या डायरीत नोंदवतो ’येथील टोळीप्रमुखाने आमचे जोरदार स्वागत केलेडोक्यावर शिरस्त्राण घातलेल्या या टोळीप्रमुखाने अंगाला माती आणि राख फासून आमचे स्वागत केलेटोळीमधे स्त्रियांना मानाचे स्थान आहे हे बघून मी आश्चर्यचकित झालो आहेत्याने त्याला भेटलेल्या टोळीवाल्यांच्या चालीरीतीत्यांची संस्कृती याच्याही बारीकसारीक नोंदी केलेल्या आहेतशिंतेपासुन उत्तरेकडे वाहणारी नदी पूर्वेकडे वळतेयेथे त्याने हे वळण टाळण्यासाठी जमिनीवरून जाण्याचा निर्णय घेतलाडोंगरदर्‍या पार करून पाचव्या दिवशी ते पुन्हा नदीच्या प्रवाहापाशी पोहोचलेते ठिकाण होते अंगोलामधील कोझोंबोत्याचा हा प्रवास पावसाळ्याच्या दिवसात चालू होताकोझोंबो हे झांबेझी दीवरचे सगळ्यात उंच ठिकाण आहेप्रवासात त्याने नकाशावर आपला मार्ग आखण्याचा अनेकदा प्रयत्न केलापण ढगाळ वातावरणामुळे त्याला ते शक्य झाले नाहीकोझोंबो मधे त्याला अनेक दिवसांनी आकाशातल्या तार्‍यांचे दर्शन झाले आणि तो त्याचे ठिकाण नकाशावर अचूकपणे नोंदवू शकलायेथून त्याने झांबेझी नदी पार केली व तो तिच्या पश्चिम किनार्‍याला गेला. ’आम्हाला नदी ओलांडायला चार तास लागले’ असे तो नोंदवतोयेथे त्याला मागे काही टेकड्या दिसल्यात्याने स्थानिक माणसाला विचारले या टेकड्या कशाच्या आहेततेव्हा त्याने उत्तर दिले ’पेरी’ डेव्हिडने आपल्या डायरीत त्यांची नोंद ’पेरी हिल्स’ अशी केलीखरतर स्थानिक भाषेत पेरी या शब्दाचा अर्थ टेकडी (Hill) असाच आहेपण आजही त्या टेकड्यांना पेरी हिल्स असेच संबोधले जाते.

Missionary Travels and Researches In South Africa
अफ्रिकन बायका

येथून पुढे झांबेझी नदीऐवजी जमिनीवरून चार महिन्यांचा प्रवास करून पश्चिमेकडे अंगोलाची राजधानी आणि आफ्रिकेच्या पश्चिम किनार्‍यावरील लुआंडा (Luanda) येथे पोहोचलाया खडतर प्रवासात त्याच्या तब्येतीची बरीच हेळसांड झालीत्याला मोठ्या प्रमाणात जुलाब होत होते तसेच त्याला मलेरियाही झाला होतालुआंडाला पोहोचल्यावर तेथे आपल्या पत्नीची इंग्लंडवरून काही पत्रे आली असतील अशी त्याची आशा होतीपण तेथे त्याच्यासाठी एकही पत्र नव्हतेपण आश्चर्यकारकरीत्या तेथील बंदरात अनेक ब्रिटिश जहाजे उभी होतीएका जहाजाच्या कप्तानाने डेव्हिडला इंग्लंडला परत जाण्याबद्दल विचारलेपण डेव्हिडने त्याला स्पष्ट नकार दिला. ’मी असे केले तर तो माझ्याबरोबर आलेल्या माझ्या स्थानिक सहकार्‍यांचा विश्वासघात ठरेलमाझ्याशिवाय त्यांना परतीचा मार्ग सापडणे अवघड जाईल.’ असे उत्तर त्याने दिले आणि आपली तब्येत सुधारेपर्यंत तेथेच राहण्याचा निर्णय घेतला.

Missionary Travels and Researches In South Africa
पाणघोड्यांचा हल्ला

त्याची तब्येत सुधारल्यावर ते पुन्हा परतीच्या मार्गाला लागलेत्यांना पुन्हा झांबेझीपर्यंत पोहोचायला पाच महिने लागलेझांबेझी नदीपाशी पोहोचल्यावर त्याच्या सहकार्‍यांनी एका पाणघोड्याची शिकार करून ते मांस शिजवलेगेले अनेक दिवस त्यांना अशी मेजवानी मिळाली नव्हतीपण नदीतल्या पाणघोड्यांनी याचा वचपा काढलापाणघोड्यांनी त्यांची बोट उलटवून टाकलीयात सुदैवाने कोणालाही दुखापत झाली नाहीझांबेझीमधुन प्रवास करत ते एक वर्ष सात महिन्यांनी पुन्हा सेशेकेला पोहोचले.

Missionary Travels and Researches In South Africa
व्हिक्टोरीया धबधबा

यानंतर त्याने एक अशी गोष्ट जगासमोर आणली ज्या गोष्टीने सर्व जग अचंबित होणार होतेसेशेकेला पोहोचल्यावर त्याला स्थानिक लोकांकडून एका मोठ्या धबधब्याविषयी माहिती मिळालीस्थानिक लोक त्याला मोसी ओआ टोनिया म्हणजेच गडगडाटी आवाज करणारा धुर असे म्हणतत्याने लगेचच झांबेझी नदीकडून पूर्वेकडे प्रवास चालू केलाया प्रवासात त्याच्याबरोबर एक छोटी डायरी होती ज्याच्यात त्याने आपल्या प्रवासमार्गाचा नकाशा तपशीलवार काढलेला आहेयाचबरोबर त्याला प्रवासात दिसलेली भौगोलिक स्थितीच्या ही नोंदीही केलेल्या आहेत१६ नोव्हेंबर १८८५ रोजी तो या धबधब्याच्या तोंडापाशी पोहोचलात्याला समोर असलेल्या दरीतून मोठ्या प्रमाणात धुक्याचे ढग वर येताना दिसलेजोरदार वाहणार्‍या पाण्याच्या प्रवाहातून तो धबधब्याच्या कड्याशी पोहोचलाएका मोठ्या घळीमधे गडगडाटी आवाज करत कोसळणारा धबधबा आणि त्यातून ळीमधून वर येणारे धुक्याचे ढग बघून तो अचंबित झालाया जागेवर पोहोचणारा आणि या धबधब्याचे दर्शन घेणारा तो पहिला आफ्रिकेबाहेरचा माणुस होतात्याने तेथेच या धबधब्याचे नामकरण केले ’व्हिक्टोरीया फॉल्स’ असेत्याने त्या धबधब्याच्या काही नोंदी आपल्या डायरीमधे केलेल्या आहेतहा धबधबा १०० फुट खाली कोसळतो असे त्याने नमूद केलेले आहेखरेतर एका टोकाला धबधब्याची उंची २०० फुट तर दुसर्‍या टोकाला ३५० फुट आहेपुढे पुन्हा ५ वर्षांनी त्याने या धबधब्याला भेट दिली तेव्हा त्याने एका दोरीच्या टोकाला बंदुकीची गोळी बांधूनकड्यावर आडवे पडून धबधब्याची उंची अचुक मोजलीव्हिक्टोरीया फॉल्सची भौगोलिक रचना त्याने अतिशय बारकाईने नोंदवून ठेवली आहेतो लिहितो ’एका मोठ्या भुकंपामुळे तयार झालेल्या या घळीत हा धबधबा कोसळतोतिथे इंग्लंडमधे बसून येथील दृश्याची कल्पना येणार नाही.’ यावेळी त्याच्याबरोबर जवळपास दिडशे सहकारी होतेप्राण्यांच्या हत्येला डेव्हिडचा विरोध होतापण इतक्या लोकांना खायला घालण्यासाठी शिकार करणे गरजेचे होतेत्याने नोंदवले आहे की तेथे त्याच्या सहकार्‍यांनी एका हत्तीच्या पिल्लाची आणि त्याच्या आईची शिकार केली.

Missionary Travels and Researches In South Africa
हत्तिण व तिच्या पिल्लाची शिकार

येथून ते पुढे पूर्वेकडे असलेल्या झुंबो (Zumbo) या गावी पोहोचलेझुंबो येथे पोर्तुगीज लोकांनी १७व्या शतकापासून वस्ती केलेली होतीतेथे त्यांनी एक छोटा किल्लाही बांधला होताडेव्हिड तेथे पोहोचला तेव्हा ती जागा निर्जनावस्थेत होतीयेथे त्यांना रानम्हशींच्या एका कळपाचा सामना करावा लागलारानम्हशींनी त्याच्या सहकार्‍यांवर हल्ला केला आणि त्यातला एक सहकारी जखमी झालापण त्यांच्यावर येणारी संकटं संपली नाहीतझुंबोपासून पुढे गेल्यावर एका रात्री त्यांच्यावर एका स्थानिक टोळीने हल्ला केलाआधीच प्रवासाने थकलेले त्याचे सहकारी या टोळीवाल्यांशी लढायला तयार नव्हते. पण डेव्हिडने त्यांना बैलाच्या मांसाचे मेजवानी दिली आणि सगळे सहकारी लढाईला तयार झालेअर्थात लढाई काही झाली नाहीटोळीचे प्रमुख डेव्हिडला भेटायला आलेत्यांना वाटले की डेव्हिड हा पोर्तुगीज आहेपण डेव्हिड ’मी ब्रिटिश आहे’ हे त्यांना पटवून देण्यात यशस्वी झालाटोळीप्रमुखाने डेव्हिडला सल्ला दिला ’नदीच्या उत्तर काठाने जाणारा रस्ता खडतर आहेतुम्ही नदी पार करून दक्षिणेकडून पुढे जा’ असे म्हणून त्याने त्यांना नदी ओलांडण्यासाठी नावांची व्यवस्था केलीत्या दिवशी त्यांना नदी पार करता आली नाही म्हणून त्यांनी नदीमधे असलेल्या एका छोट्या बेटावर मुक्काम केलादुसर्‍या दिवशी नदी पार केल्यावर डेव्हिडने टोळीप्रमुखाला दोन चमचे आणि एक शर्ट भेट म्हणून पाठवला.

येथून पुढे मोठ्या डोंगररांगेला वळसा घालून सहा आठवड्यांनी ते टेट (Tate) येथे पोहोचलेपण डेव्हिडची प्रकृती खालावली होतीत्यामुळे त्याने टेट येथे सहा आठवडे मुक्काम केलायेथे त्याच्या मोहिमेची सांगता झालीयेथून आफ्रिकेचा पूर्व किनारा साधारणतः २०० मैलांवर आहेपण या भागात पोर्तुगीजांच्या वस्त्या होत्याडेव्हिड हा पहिला युरोपियन होता ज्याने आफ्रिकेच्या पश्चिम किनार्‍यापासून पूर्वेकडील किनार्‍यापर्यतच्या अनोळखी असलेल्या प्रदेशातून प्रवास करून जगाला त्याची ओळख करून दिली.

Hair Style
डेव्हिडने नोंदविलेल्या अफ्रिकन तरुणांच्या केशरचना

आपल्या बरोबरच्या सहकार्‍यांना तेथेच सोडून त्याने बोटीतून २८ मे १८५६ रोजी पुर्वकिनार्‍यावरील क्वालिमानी येथे पोहोचला. ’मी तुमच्यासाठी पुन्हा परत येईन आणि तुम्हाला तुमच्या घराकडे घेऊन जाईन’ असे आपल्या सहकार्‍यांना त्याने जाताना वचन दिले होतेत्याच्या या प्रवासाला तीन वर्ष लागलीत्याने आफ्रिका खंडात केलेल्या या प्रवासत्याने केलेल्या प्राण्यांच्यापक्षांच्याभौगोलिक रचनेच्या नोंदीत्याने काढलेले नकाशे हे त्याचे सर्वात मोठे योगदान आहेतेथून एका ब्रिटिश बोटीने तो इंग्लंडला परतलातेथे त्याचे रॉयल जिओग्राफिकल सोसायटीतर्फे मोठे स्वागत करण्यात आले आणि सोन्याचे पदक देऊन त्याचा सत्कार करण्यात आलात्याच्या आफ्रिकेतल्या अनुभवांवर व्याख्यान देण्यासाठी त्याला आमंत्रित करण्यात आलेत्याने लिहिलेल्या डायरीतल्या अनुभवांवर पुस्तक प्रकाशित करण्यात आलेहे पुस्तक अतिशय लोकप्रिय झाले व त्याच्या अनेक आवृत्त्याही निघाल्याMissionary Travels and Researches i South Africa’ या पुस्तकाच्या पहिल्या पानावर त्सेत्से माशीचे रेखाचित्र आहे.

Missionary Travels and Researches In South Africa
डेव्हिडच्या पुस्तकातील पहिले पान

आफ्रिकेतल्या या मोहिमेव्यतीरिक्त डेव्हिडचे अत्यंत महत्वाचे योगदान आहे ते गुलामगिरीविरुध्द त्याने उठवलेला आवाजत्याच्या आफ्रिकेतल्या प्रवासात त्याने अनेक ठिकाणी आफ्रिकन लोकांना गुलामगिरीसाठी पकडून नेताना बघितले होतेअरब व्यापारी या गुलामांना पकडून जमिनीखाली केलेल्या गुहांमधे कोंडून ठेवतअरब व्यापाऱ्यांना पोर्तुगीजांचाही काही प्रमाणात पाठिंबा असेदोन टोळ्यांना एकमेकाशी झुंजायला लावून अरब व्यापारी गुलामांना पकडत व बंदरांमधे त्यांची विक्री चालेगुलामांना पकडल्यावर अतिशय क्रूरपणे वागवले जात असेइंग्लंडला परतल्यावर डेव्हिडने या क्रूर प्रथेविरोधात आवाज उठवलागुलामगिरी विरुद्ध केलेले डेव्हिडचे हे योगदान अतिशय महत्वाचे ठरते.

लंडनच्या मिशनरी सोसायटीने डेव्हिडला आता एका ठिकाणी राहू धर्मप्रसार करावा असा सल्ला दिलापण डेव्हिडचे मन मात्र त्याने टेट येथे सोडलेल्या त्याच्या सहकाऱ्यांबरोबर होतेत्यामुळे त्याने मिशनरी सोसायटीचा राजीनामा दिला व सोबत सहा ब्रिटिश सहकार्‍यांना घेऊन तो आफ्रिकेच्या पुर्वकिनार्‍याला पोहोचलायावेळी त्यांनी बरोबर मजबूत अशा बोटी आणल्या होत्यात्याची टेट येथली त्याच्या सहकार्‍याबरोबरची भेट अत्यंत हृद्य अशी होतीगाणी म्हणत त्याच्या सहकार्‍यांनी त्याचे स्वागत केले.

पण त्याची ही मोहिम मात्र पहिल्यापासूनच फसत गेलीबरोबरच्या ब्रिटिश सहकार्‍यांमधला विसंवादनदीच्या पात्रात असलेले मोठे मोठे खडक यामुळे त्यांना बोटीने प्रवास करणे अवघड झालेमागील मोहिमेच्यावेळी पावसाळ्याचे दिवस असल्याने नदीत भरपूर पाणी होतेही मोहिम उन्हाळ्यात चालू केल्याने पाणी कमी होऊन पात्रातले खडक उघडे पडलेयेथे त्याने एक महत्वाचा निर्णय घेतलात्याने पुन्हा आपला प्रवास टेटच्या दिशेने चालू केला आणि टेटपासून पुढे झांबेझीला शुपांगा येथे येऊन मिळणार्‍या शायर (Shire) नदीतून उत्तरेकडे प्रवास करून न्यासा (Nyasa) सरोवराचा शोध लावलाया प्रवासातही त्याने अनेक नोंदी करून ठेवल्या आहेतपुन्हा शुपांगाला परतल्यावर डेव्हिडने तेथेच राहण्याचा निर्णय घेतलात्याची बायको मेरी ही इंग्लंडवरून तेथे राहायला आलीपण आल्यानंतर तीन महिन्यातच तिचा मृत्यू झालाज्या झांबेझी नदीवर त्याने अत्यंत प्रेम केले त्या नदीच्या किनार्‍यावरच त्याच्या बायकोचे अंत्यसंस्कार करण्यात आलेत्यानंतर तो पुन्हा इंग्लंडला परतला.

OLYMPUS DIGITAL CAMERA
डेव्हिडची पत्नी मेरी हिची समाधी

मात्र वर्षभरातच तो पुन्हा आफ्रिकेत परतलामात्र यावेळी त्याने नाईल नदीच्या उगमाचा शोध घेण्याचे ठरवलेखरेतर रिचर्ड बर्टनने हा शोध आधीच लावला होतापण डेव्हिडचे मत मात्र वेगळे होतेत्यामुळे तो पुन्हा आफ्रिकेला परतलायानंतर तो गायब झालात्याचा कुठेही पत्ता लागेनाडेव्हिड हा इंग्लंडमधे अतिशय लोकप्रिय असल्याने ब्रिटिश सरकारने त्याच्या शोधाची मोहिम काढावी असा लोकांनी सरकारवर दबाव आणलायाचवेळी न्यूयॉर्क टाईम्सने एका खाजगी मोहिमेअंतर्गत पत्रकार हेन्री स्टॅनली याला डेव्हिडला शोधण्यास पाठवलेस्टॅनलीला डेव्हिड भेटला उजिजी नावाच्या गावातत्यांची भेट झाल्यावर स्टॅनलीने उच्चारलेले पहिले वाक्य होते ’Dr. Livingstone? I Presume.’ स्टॅनलीची ही मोहिम १८६९ साली चालू झाली१० नोव्हेंबर १८७१ रोजी स्टॅनली व डेव्हिडची भेट झाली१ मे १८७३ रोजी इलाला या गावी डेव्हिड मरण पावला.

Meeting_of_David_Livingstone_(1813-1873)_and_Henry_Morton_Stanley_(1841-1904),_Africa,_ca._1875-ca._1940_(imp-cswc-GB-237-CSWC47-LS16-050)
डेव्हिड आणि स्टॅनलीची भेट

डेव्हिडची माझी ओळख करून दिली ती दुसर्‍या डेव्हिडनेबीबीसीने १९६५ साली लिव्हिंगस्टोन्स रिव्हर – झांबेझी हा एक भाग प्रसारित केलाडेव्हिड अ‍ॅटनबरो यांनी लिव्हिंगस्टोनने केलेला हा २००० मैलांचा प्रवास करून ही फिल्म बनवली.

डेव्हिड लिव्हिंगस्टोनने उजेडात आणलेले वेगवेगळे भूभागत्याच्या निरीक्षणातून जगासमोर आलेली नवीन माहिती आणि त्याने गुलामगिरी विरुद्ध दिलेला लढा हे त्याचे संपूर्ण जगासाठी मोठे योगदान आहे.

(लेखातील रेखाचित्रे डेव्हिडच्या पुस्तकातून घेतली आहेत.)

कौस्तुभ मुद्‍गल

Blog at WordPress.com.

Up ↑