तुझा गंध येता – भाग २

मुळच्या अरबस्तानातल्या कॉफीनं  जग कसं पादाक्रांत केलं याबद्दल आपण मागच्या भागात बघितलं पण समाजमान्यता मिळवण्यासाठी अजून कॉफीची अग्निपरीक्षा होणं बाकी होतं.  त्याची गोष्ट आपण या भागात ऐकूया.

मक्केत लोकांना कॉफीची आवड लागली. धार्मिक कार्यक्रमातून प्यायली जाणारी कॉफी नंतर सहज प्यायली जाऊ लागली. कॉफीची दुकानं उघडली गेली त्यांना Kaveh Kanes असं संबोधलं जाई. कॉफी पिता-पिता लोक बुद्धिबळ आणि इतर बैठे खेळ खेळू लागले. कॉफीच्या सोबतीने गप्पा-गोष्टी रंगू लागल्या, नाना विषयांवर खमंग चर्चा करू लागले. कॉफीच्या जोडीला नाचगाणेही सुरू झाले. इथंवर आपण येऊन पोचलेलो होतो.

२
१५११ मध्ये Kair Bey नावाच्या एका आसामीची इजिप्तच्या सुलतानाने मक्केच्या

कोतवालपदी केली. नवीन   कोतवालसाहेब भलतेच शिस्तप्रिय आणि धार्मिक होते. एकदा आपला संध्याकाळचा नमाज संपवून शहराचा फेरफटका मारायला ते निघाले. एके ठिकाणी रस्त्यात त्यांना काही लोक एकत्र बसून कॉफीचे घोट घेत बसलेले दिसले. वास्तविक ते लोक रात्रभर जागून प्रार्थना करायची तयारी करत होते. त्यांच्या हातातले पेय मदिरा असावी असा कोतवालसाहेबांचा पहिल्यांदा समज झाला पण त्यांचा हा समज त्यांच्याबरोबरच्या लोकांनी दूर केला व हे लोक कॉफी पीत असल्याचे त्यांना सांगितले. शिवाय शहरभर हे असे लोक पसरलेले आहेत जे दिवसभर काही कामधंदा न करता कॉफी पीत बसलेले असतात, यात फक्त पुरुष नाही तर त्यांच्या जोडीला स्त्रियाही असतात अशीही पुस्ती त्याला जोडून दिली. हे ऐकल्यावर कोतवालसाहेबांना त्यांच्या अखत्यारीत येणाऱ्या शहरातील पुरुष आणि स्त्रियांच्या चारित्र्याची आणि नैतिकतेची भयंकर काळजी वाटू लागली. त्यांनी तडक कॉफी पिणाऱ्या लोकांना मशिदीत येण्यास मज्जाव केला व  दुसऱ्या दिवशी आपले सर्व अधिकारी, काझी, वकील, धर्मगुरू आणि मक्केतील सर्व प्रतिष्ठित नागरिक यांची एक सभा बोलावली.

दुसऱ्या दिवशी सभा सुरू झाल्यावर कोतवालाने सर्वांना आदल्या दिवशी घडलेला किस्सा सांगितला आणि कॉफी हाऊसेसवर बंदी घालावी असा प्रस्ताव मांडला व त्यावर बाकीच्या लोकांना त्यांचे मत विचारले. लगेच तिथं जमलेल्या तमाम लोकांनी कोतवालाचा कॉफीविरोधी रोख बघून बंदीला दुजोरा द्यायला सुरुवात केली. Kaveh Kanes कसे स्त्रिया पुरुष भेटतात,  ( म्हणजे ही परंपरा किती जुनी आहे बघा !)  तिथं कशी डफ वगैरे वादयं वाजवून नाचगाणी चालतात, बुद्धिबळ आणि Mankala सारखे खेळ पैसे लावून खेळले जातात. शिवाय धर्माच्या विरुद्ध असणाऱ्या कितीतरी गोष्टी तिथं चालतात. तुमच्यासमोर या सगळ्या गोष्टी चालू होत्या कयामतच्या दिवशी तुम्हाला याचा जबाब द्यावा लागेल असं लोकांनी म्हटल्यावर तर कोतवालाने कॉफीवर बंदी घालायचा निर्धारच केला.

एका उच्चवर्गातल्या गृहस्थानं तर कॉफी ही मद्यासारखीच नशीली असल्याचं सांगितलं, यावर ताबडतोब बाकी लोकांनी तुला मद्याचा काय अनुभव असा प्रश्न विचारल्यावर हे गृहस्थ सारवासारवी करू लागले. कॉफीप्रेमी असणाऱ्या एका वकिलांनी कॉफीचा बचाव करण्याचा प्रयत्न सुरू केला. सामोपचाराचा प्रयत्न करत ते म्हणाले, हे सगळे मुद्दे बरोबरच आहेत. कॉफी हाऊसेसमध्ये हे उद्योग चालतातच, त्यांना शिस्त लागलीच पाहिजे. पण मुळात कॉफीची परीक्षा केली पाहिजे, ती शरीराला आणि मनाला घातक आहे का याचा निर्णय लागला पाहिजे फक्त दुकानं बंद करून काही होणार नाही. तर यावर हकीमांचं मत घ्यावं. त्यावर सभेतल्या एक प्रसिद्ध हकिम लगेच पुढं आला. या हकिमाने कॉफीविरोधी एक पुस्तकच लिहिलं होतं. त्याने कॉफी ही औषध म्हणून वापरणेही चुकीचं असून ते नैतिकता ढासळवणारं पेय असल्याचा निर्वाळा दिला.

 शेवटी या सभेनं बहुमतानं कॉफीवर बंदी घालण्याचा निर्णय घेतला. बंदीच्या ठरावावर सगळ्यांच्या सह्या घेऊन तो ठराव इजिप्तला बादशहाकडे पाठवून देण्यात आला. कॉफीवरच्या बंदीची त्वरित अंमलबजावणी करण्यात आली. कॉफीहाऊसना टाळं ठोकण्यात आलं आणि गोदामातली कॉफी जाळून टाकण्यात आली. कॉफीहाऊस बंद झाली पण लोक चोरून कॉफी पिऊ लागले. या बंदीवर काहींनी टीकाही केली पण सर्वमान्य निर्णय असल्यानं त्याचं पालन करण्याशिवाय काही पर्याय उरला नाही. दरम्यान काही लोक चोरून कॉफी पिताना सापडले तेंव्हा त्यांची गाढवावरून धिंड काढण्यात आली. कॉफीवर बंदी आणल्याचा आनन्दही काही लोकांनी साजरा केला पण तो काही फार काळ टिकला नाही.

कॉफीवरच्या बंदीचा ठराव इजिप्तला बादशहाकडे जाऊन पोचला, तो ठराव बघताच बादशहा भडकला आणि म्हणाला ज्या गोष्टीवर राजधानीत बंदी नाही त्यावर बंदी घालण्याचा अधिकार कोतवालाला कुणी दिला ? मक्केच्या हकिमांना माझ्या दरबारी हकिमांच्यापेक्षा जास्त अक्कल आहे? ठराव तर बादशहाने रद्द केलाच शिवाय कोतवालाचे कडक शब्दात कान उपटले.या निर्णयामुळे मक्केत आनंदी आनंद झाला. कोतवालाला सगळ्यांनी यथेच्छ शिव्याशाप दिले पण हे प्रकरण एवढ्यावरच आटपलं नाही. खुद्द कोतवालाच्या भावाने कोतवालाला ठार मारले, कारण कोतवालाच्या या कामगिरीमुळे त्यांच्या खानदानालाच बट्टा लागला असं त्याचं म्हणणं होतं. कॉफीला विरोध करणारा हकिमही मारला गेला.

मक्केतले कॉफीप्रेमी आता पुन्हा सुखाने कॉफीचे घोट घेत सुखात आयुष्य जगू लागले. १५२४ ला पुन्हा मक्केच्या काझीने कॉफीहाऊस बंद करवली पण त्याची लोकांनी घरात कॉफी पिण्याला हरकत नव्हती. ही बंदीही फार काळ टिकली नाही, लौकरच नवा कॉफीप्रेमी काझी आला आणि त्याने ही बंदी उठवली.

ऑटोमन साम्राज्य आणि कॉफी

 

ऑटोमन सुलतान Selim I ने इजिप्त ऑटोमन साम्राज्याला जोडले आणि त्याच्या सैन्याबरोबर कॉफीने इस्तंबुल गाठले. ऑटोमन साम्राज्यातही कॉफी लोकप्रिय झाली. दमास्कस  आणि अलेप्पोमध्ये उत्तमोत्तम कॉफी हाऊस उभारली गेली. कॉफीच्या औषधी गुणांमुळे आपला धंदा बसेल या भीतीने एका हकीमसाहेबांनी बाकीच्या हकिमांना एकत्र करून त्यांना सवाल केला – कॉफी नावाच्या मद्याविषयी तुमचं मत काय? लोक एकत्र बसून कॉफी पितात, ती त्यांना चढते व तब्बेतीचे नुकसान होते. कॉफीला औषधीशास्त्रात मान्यता आहे की बंदी ? या हकिमाचे स्वतःचे मत कॉफी ही बंदीयोग्य आहे असेच होते. पण त्याच्या या कळकळीचा इतर इतर हकिमांवर फारसा परिणाम झाला नाही आणि त्यांचे कॉफीवरचे प्रेम अबधितच राहिले.

कैरोमध्ये कॉफी हाऊस ही प्रार्थनास्थळापेक्षा जास्त लोकप्रिय असल्याचे लोक गंमतीने म्हणत. यामुळे काहीवेळा धार्मिक लोकांच्या आणि धर्मगुरूंच्या भावना दुखावू लागल्या. एकदा प्रार्थनेनंतरच्या भाषणात एका मुल्लाने कॉफी ही धर्माला मान्य नाही आणि कॉफी पिणारे हे खरे मुसलमान नाहीत असे सांगितले. यांवर काही धार्मिक लोक भडकले आणि त्यांनी बाहेर पडल्यावर सापडतील ती कॉफीहाऊस जाळून टाकली. कैरोत यामुळं भयंकर संघर्ष भडकला. कॉफीप्रेमी आणि कॉफीविरोधी गट आमनेसामने आले.

कैरोच्या मुख्य काझीने यावर उपाय म्हणून शहरातले प्रमुख हकीम आणि काझी यांना एकत्र चर्चेला बोलावले. काझीने प्रथम हकिमांचे मत विचारले. हकिमांनी  एकमुखाने सांगितले की कॉफीला त्यांच्या शास्त्रात मान्यताच आहे पण तरीही तिचा अतिरेक टाळला पाहिजे. शिवाय मुल्लांनी या बाबतीत भडकाऊ भाषणे देऊ नयेत व कॉफीविरोधकांनी सहिष्णुता बाळगावी अशी पुस्तीही जोडली. यांवर त्या सभेतच वादावादीचा प्रसंग ओढवला. पण मुख्य काझी हा एक हुशार गृहस्थ होता, त्याने दोन्ही बाजूना शांत करून, एकत्रित बसवून उत्तम कॉफी पाजली आणि स्वतःही प्याला. यामुळे दोन्ही पक्षात सामंजस्य निर्माण झाले व कॉफीला पहिल्याहून अधिक सन्मान आणि समाजमान्यता मिळत गेली. पुढच्या काळात ऑटोमन साम्राज्यात एका धर्मगुरुने दमास्कसमध्ये आणि हकिमाने अलेप्पोमध्ये कॉफीहाऊस उघडले. ही कॉफीहाऊस अतिशय सुंदर होती, उत्तमोत्तम बैठका, तलम पडदे आणि देखणे गालिचे यांनी ती सजवलेली होती. त्यांना Taktacalah असं नाव देण्यात आलेलं होतं. इथं सर्वांना मुक्तप्रवेश होता. चर्चा, वादविवाद इथं बसून करता येत. कॉफीसोबत इतरही मनोरंजनाच्या गोष्टी इथं असत. देशोदेशीचे प्रवासी लोक तिथं येत. काझी, वकील, धर्मगुरू असे अनेक उच्चभ्रू लोक तिथं येत. कॉफी आता उच्च दर्जाचे पेय म्हणून समाजमान्य झालेली होती. खुद्द सुलतानाच्या राजवाड्यात त्याला कॉफी तयार करून देण्यासाठी एक स्वतंत्र अधिकारी नेमला जाऊ लागला.त्याला Kavehjibachi म्हणून ओळखले जाई.

120318-17-History-Coffee-Coffeehouse
पर्शिया आणि कॉफी

पर्शियातसुद्धा कॉफी लोकप्रिय होती पण पर्शियातले राज्यकर्ते कॉफी आणि धार्मिक वादविवाद हाताळण्यात जास्त वाकबगार होते. त्यामुळं तिथं कॉफीवर बंदी आणण्याची वेळ आली नाही. उदाहरणार्थ पर्शियातल्या इस्पहान या शहरातही अनेक विद्वान,लेखक वगैरे एकत्र जमून धर्म, राजकारण इ विषयांवर चर्चा करत. हे पाहून तिथल्या कोतवालाने कॉफीहाऊस मध्येच एक मुल्ला नेमला. या मुल्लाने आपल्या मनमिळाऊ आणि आदबशीर स्वभावाने सर्वांना आपलेसे केले. त्याच्यामुळे चर्चेचे विषय हे इतिहास, कविता व धर्म एवढ्यापुरतेच मर्यादित राहीले. अर्थात हा मुल्ला कोतवालानेच नेमला आहे हे गुपितच ठेवण्यात आलेले होते. या सर्वांतून राजकीय गोंधळ काही प्रमाणात का होईना कमी झाला.

Adam Olearius  हा एक जर्मन सरकारचा प्रतिनिधी होता. तो  सतराव्या शतकात पर्शियामध्ये काही काळ नेमणुकीवर होता. त्याने पर्शियामधून बराच प्रवासही केला होता. त्याने त्याच्या डायरीत कॉफीहाऊसेसविषयी बरीच माहिती नोंदवून ठेवली आहे. तो म्हणतो, इथल्या कॉफीहाऊसेसची ओळखच तिथं येणाऱ्या कवी, लेखक आणि इतिहासकारांमुळे आहे. ते या ठिकाणी बसून आपल्या आपल्या मित्रांना लहान-लहान गोष्टी सांगतात. काही विषयांवर भाषण देतात. पुन्हा कॉफीचे घोट घेत आपल्या मित्रांबरोबर हितगुज करतात.

Meddah_story_teller
मध्यपूर्वेतले कॉफीचे शिष्टाचार आणि कॉफीचे स्थान

Karstens Niebuhr नावाचा एक प्रवासी १८ व्या शतकात अरेबिया, सीरिया आणि ईजिप्तमध्ये येऊन गेला. त्याने कॉफीचे शिष्टाचार आणि कॉफीहाऊसची संस्कृती यांविषयी सविस्तर लिहिलेले आहे.

उत्तमोत्तम लेखक कॉफीहाऊसमध्ये रसिकांसमोर कथावाचन करत, काही वेळा एखादी गोष्ट सुरू करून लोकांकडून उस्फुर्तपणे ती पूर्ण करून घेत. काही कॉफीहाऊसमध्ये अरेबियनसारख्या सुरस आणि चमत्कारिक गोष्टींची मैफल जमलेली असे तर कुठं उत्तम नाचगाणी चालू असत. लेखक आणि कवी दिवसभर कॉफीहाऊसमध्ये बसून प्रतिभासाधना करत.

इस्तंबुलमध्ये गरीब असो वा श्रीमंत. तुर्क, ग्रीक, ज्यू आणि आर्मेनियन अशा सर्वच घरात दिवसातून दोनदा तरी कॉफीपान होईच. घरी आलेल्या प्रत्येकाला कॉफी पाजणे हा अलिखित नियम होता. कॉफी नाकारणे हे शिष्टाचाराच्याविरुद्ध वर्तन किंवा हा यजमानाचा अपमान मानला जाई. काही लोक दिवसातून वीसवेळा तरी कॉफी पीत. पॅरिसला जेवढा खर्च प्रत्येक घरामागे वारुणीवर होई त्याहून अधिक खर्च इस्तंबुलमध्ये कॉफीवर होई. रस्त्यातले भिकारी अन्नासाठी नाही तर कॉफी पिण्यासाठी हात पसरत. इतकेच नव्हे तर लग्नासाठी प्रियतमेला मागणी घालताना मी तुला कधीच कॉफी कमी पडू देणार नाही असं वचन प्रेमिक देत. एकनिष्ठतेच्या वचनापेक्षा हे वचन मोठे मानले जाई. लग्नानंतर पत्नीला कॉफी नाकारणे हे कारण काडीमोडासाठी पुरेसे असे.

970ca621-b87d-45ce-8c9f-2bca94bd9da7
उच्चवर्गातल्या लोकांच्या घरी कॉफीसाठी खास नोकर असत, त्यांना मोठा मान दिला जाई. त्यांच्यासाठी घरातच खास दालन करून रहाण्याची सोय केली जाई. यांना Kavveghi म्हटले जाई, त्याच्या हाताखाली Baltagis नावाचे त्यांचे सहाय्यक असत. Baltagis च आपले कॉफीकौशल्य सिद्ध करून नंतर Kavveghi होत. यांना रोख पगार तर मिळेच शिवाय कधी धनी फारच खुश झाला तर जमीन वगैरेही इनाम म्हणून मिळे.
WhatsApp Image 2019-03-30 at 14.43.13

कॉफी ज्या ट्रेमधून आणली जाई तो चांदीचा असे, कॉफी कपातून प्यायली न जाता चिनी मातीच्या नक्षीदार बशीतून प्यायली जाई. या बशीला पकडण्यासाठी खालती एक व बाजूला दोन असे कान असत. तुर्क कॉफीचे घोट घेत घेत हुक्कापान करत, तंबाखूचा हुक्का धर्मात निषिद्ध असला तरी तुर्क हुक्कापान करत. पुरुषांबरोबरच स्त्रियाही चोरून हुक्का पीत. कॉफीमुळे नपुंसकत्व येते अशी सर्वसाधारण समजूत त्याकाळी होती तरीही कॉफी हे उच्चभ्रू वर्गाचे पेय असण्याची कल्पना असल्याने कॉफी सर्वांच्या आयुष्यातील महत्वाचा घटक होती. शिवाय कॉफीपानामुळे येणाऱ्या नपुंसकत्वाची काळजी तंबाखूच्या धुंदीने दूर होई म्हणून जोडीला तंबाखूही असेच.

WhatsApp Image 2019-03-30 at 14.43.13 (4)

क्रमश:

यशोधन जोशी

तुझा गंध येता – भाग १

लोक गोळा करून गप्पा छाटत बसणं हा माझा आणि माझ्या मित्रमंडळींचा आवडता छंद आहे. हां आता काही लोक याला ‘पुड्या सोडणे’ असंही म्हणतात पण आपण अशा लोकांना आपण मुळीच किंमत द्यायची गरज नाही.  तर सांगायचा मुद्दा असा की पुण्यात किंवा कुठल्याही मोठ्या शहरात आता गप्पा मारायला शांत जागा पाहिजे तर त्यासाठीही पैसे टिचवायला लागतात. शे-दोनशे रुपयाला मिळणारी, स्पेलिंग आणि उच्चार वेगवेगळी असणारी पेयं किंवा पदार्थ मागवून झाल्यावर मगच या कॅफेमध्ये बसायला परवानगी मिळती. आता अशा ठिकाणी आपली नेहमी उठबस असल्यास आपला सामाजिक/बौद्धिक दर्जा उच्च असल्याचा लोकांचा समज होतो हा त्यातला एक फायदा आहेच. तर  हे महागडं कॅफे कल्चर आपल्याकडं कसं बळावत चाललेलं आहे यावर चिंतन करत मी घरापासच्या एका कॅफेत बसलो होतो.कोऱ्या कॉफीचे घोट घेता घेता अचानक माझ्या मनात विचार आला की ही  कॉफी हाऊसची संस्कृती जी भारतात नव्यानं रुजत चाललेली आहे तिची सुरुवात कुठून झाली असावी ? याचं मूळ कुठलं ? याचा शोध घेता घेता एकदम मी कॉफीच्याच मुळाशी पोचलो.

कॉफी हा शब्द मुळात युरोपिअन भाषांतून आपल्याकडं रूढ झाला, पण कॉफीचं अरबी भाषेतलं नाव आहे Qahwah, तर मूळ तुर्की नाव आहे Kaveh. अर्थात हे नाव पेयाचं आहे.पण  आंब्याच्या झाडालाच आंबे लागतात हा न्याय इथं लागू होत नाही,कारण Kaveh ज्याच्या बियांपासून तयार केली जाते त्या झाडाला तुर्क Bunn म्हणत. आपल्याला जवळचा वाटणारा कॉफी हा शब्द मात्र अ‍ॅबसीनियातील Kaffa या शहराच्या नावावरून आला तर Qahwah हा अरबी शब्द एका वाईनसाठीही वापरला जाई. कॉफीचे मूळ शोधायचं झालं तर ते अ‍ॅबसीनिया (आजचा इथिओपिया) आणि अरबस्तान या प्रदेशात कुठंतरी सापडेल. कॉफीचे झाड मूळचे या भागातलेच. काही संशोधकांच्या मते अ‍ॅबसीनियन्सच कॉफीच्या बिया घेऊन अरबस्तानात आले आणि मग तिथं कॉफी रुजली. तर काहींच्या मते येमेन हे कॉफीचं जन्मस्थान. ते जे असेल ते असो पण कॉफी जगभर प्रचलित करण्याचं श्रेय हे निःसंशय अरबांचंच.

कॉफी ही या भागात उगवत असली तरी कॉफी मानवाला माहीत होण्याच्याही काही मजेदार गोष्टी सांगितल्या जातात. यातली एक अशी आहे की Kaldi  नावाचा एक मुलगा रोज आपल्या मेंढ्या चारायला जंगलात जात असे एकदा त्याच्या हे लक्षात आलं की एका विशिष्ट झाडाची फळं खाल्ल्यावर मेंढ्या नाचू लागतात, Kaldi ने कुतुहलाने स्वतःही त्या झाडाची फळं खाऊन बघितली, तर तो स्वतःही सर्व दुःख विसरून नाचू लागला. मग हा रोजचाच पायंडा पडून गेला, एके दिवशी Kaldi आपल्याच धुंदीत असताना तेथून जाणाऱ्या एका मुल्लाने त्याला पाहिले, त्याने Kaldi ला त्याच्या आनंदाचे कारण विचारले असता Kaldi ने कॉफीच्या बिया त्यालाही खायला दिल्या. या बिया खाल्ल्याने रात्रीच्या प्रार्थनेच्यावेळी मुल्लाला झोप येणे बंद झाले आणि मग त्याच्याकडून कॉफीचा प्रसार सर्वदूर झाला.

WhatsApp Image 2019-03-24 at 10.44.29 AM

तर दुसरी गोष्ट आहे मुस्लिम धर्मगुरु शेख ओमरची. शेख ओमर अरबस्तानातील एका शहरात रहायचा एकदा काही कारणानं त्याला तिथल्या कोतवालाने थोड्या दिवसांपुरते हद्दपार केले. भुकेने व्याकुळ झालेला ओमर वाळवंटातून हिंडत असताना त्याला एका झाडाची फळे पक्षी खाताना दिसले. त्यानेही ती फळे खाल्ली. तिथंच पडलेल्या फळांच्या बियाही त्याने खायचा प्रयत्न केला पण त्या फार टणक असल्याने त्याला ते जमले नाही. मग त्याने या बिया उकडून खाण्याचा प्रयत्न केला पण तरीही त्या काही मऊ झाल्या नव्हत्या. शेवटी त्याने बिया उकडण्यासाठी वापरलेले पाणीच पिऊन टाकले आणि आश्चर्य म्हणजे त्याला अतिशय ताजेतवाने आणि उत्साही वाटू लागले. त्याने या बिया गोळा करून आपल्यासोबत  आपल्या शहरात नेल्या आणि तिथेही या बिया उकळून ते पेय तो पीत असे. लौकरच हे पेय अतिशय प्रसिद्ध झाले आणि त्याला त्या शहराचेच नाव देण्यात आले. हे पेय आपण आजही पितो आणि त्याचं नाव आहे Mocha.

timthumb

खुद्द कुराणात आणि बायबलमध्ये कॉफीचा उल्लेख असल्याचा दावा काही संशोधक करतात. डेव्हिड ची बायको Abigail ने डेव्हिडचा राग शांत व्हावा म्हणून त्याला जे पेय दिले ते कॉफीच होते तर कुराणात Gabriel नावाच्या देवदूताने जे पेय प्रेषिताला दिले ते कॉफी होते असा या अभ्यासकांचा दावा आहे. होमरचे महाकाव्य इलियाडमध्ये Troyच्या युद्धाआधी हेलनने ईजिप्तमधून Nepenthe नावाचे दुःख विसरणारे औषध आणले ते म्हणजे कॉफीच होती तर काही म्हणतात ग्रीक योद्धे तरतरी येण्यासाठी Black Broth नावाचे जे सूप पीत ते म्हणजेच कॉफी.

अर्थात हे सगळे झाले सांगोवांगीचे संदर्भ पण कॉफीविषयीचा पहिला लिखित संदर्भ आहे तो नवव्या शतकातला. अबू बाकर नावाच्या एका हकीमाने आपल्या Al-Haiwi अर्थात सर्व रोगांचा इलाज नावाच्या पुस्तकात कॉफीचा उल्लेख Bunchum असा केलेला आहे. अबू बाकर म्हणतो कॉफीबाबत म्हणतो, Bunchum ही पोटासाठी फारच उत्तम आहे.  अबू बाकर त्याकाळातला उत्तम हकीम होता शिवाय तो बगदादच्या दवाखान्याचा प्रमुख होता. त्याला तत्वज्ञान आणि खगोलशास्त्राचंही उत्तम ज्ञान होतं. इब्न सिना नावाच्या एका हकिमानेही कॉफीचा उल्लेख Bunnchum असाच  केलेला आहे. पण या दोन वैद्यराजांनी उल्लेखलेला Bunchum म्हणजेच कॉफी या विषयी अभ्यासकांचे सर्वसाधारणपणे एकमत नाही. (गंमतीचा भाग असा की आज ज्या गोष्टी आजचे डॉक्टर वर्ज्य म्हणून सांगतात त्यातल्या साखर, चहा, कॉफी आणि कोको उर्फ चॉकलेट यांचा वापर प्रथम डॉक्टरांनीच चालू केला.)

कॉफीचा पहिला खात्रीपूर्ण उल्लेख आहे तो १४५४ सालातला. शेख जमालउद्दीन अबू महंमद नावाचा एक इमाम होता जो Aden (सध्याच्या येमेनची राजधानी) चा रहिवासी होता. काही कामानिमित्त तो अ‍ॅबसीनियाला गेला होता आणि मग काही वर्षं तो तिथेच राहिला. Aden ला परत आल्यावर त्याची तब्बेत बिघडली, काही उपायाने त्याच्या जीवाला गोड वाटेनासे झाले. शेवटी त्याने आपले काही लोक पाठवून अ‍ॅबसिनियातून कॉफी आणवली, त्यानंतर त्याची तब्बेत सुधारली,उत्साह वाढला व तो आनंदी राहू लागला. जमालउद्दीन हा इमाम असल्याने त्याच्याकरवी कॉफीचा प्रसार वेगाने झाला. नट व रात्री करमणूकीचे खेळ करणारे, ईश्वरचिंतन करणारे आणि दिवसाच्या उन्हाचा त्रास टाळण्यासाठी रात्री प्रवास करणारे प्रवासी इ. लोक कॉफी पिऊ लागले. दरवेश, (सुफी पंथातील धर्मोपासक) मौलवी आणि प्रवासी यांकडून कॉफीची माहिती येमेन, मक्का-मदिना, पर्शिया व इजिप्तपावेतो पोचली.

दरवेश लोकांचे जे जलसे रात्र रात्र चालत तेंव्हा दरवेश लोक कॉफी पिऊन रात्र जागवत. मग जे प्रेक्षक या जलशांना जमलेले असत त्यांनाही कॉफीची गोडी लागली. होता होता मक्केत लोकांना कॉफीची अतिशय आवड लागली. धार्मिक कार्यक्रमातून प्यायली जाणारी कॉफी नंतर सहज प्यायली जाऊ लागली. कॉफीची दुकानं उघडली गेली त्यांना Kaveh Kanes असं संबोधलं जाई. कॉफी पिता-पिता लोक बुद्धिबळ आणि इतर बैठे खेळ खेळू लागले. कॉफीच्या सोबतीने गप्पागोष्टी रंगू लागल्या, नाना विषयांवर खमंग चर्चा करू लागले. कॉफीच्या जोडीला नाचगाणेही सुरू झाले.

WhatsApp Image 2019-03-24 at 11.00.25 AM

अरब या पेयाच्या इतके प्रेमात पडले की अनेक वर्ष त्यांनी कॉफी दुसऱ्या देशात रुजू दिली नाही. म्हणजे कॉफीच्या बिया दुसऱ्या देशात घेऊन जाण्यास त्यांचा मज्जावच होता किंवा बिया घेऊन जाण्यापूर्वी ते या बिया कडक शेकून अथवा उकळत्या पाण्यातून काढून मगच देत जेणेकरून या बिया पुन्हा रुजू नयेत. मक्का-मदिना अशा ठिकाणी आलेल्या देशोदेशीच्या प्रवाशांवर लक्ष ठेवणे तसं अवघडच. सतराव्या शतकात मक्केला आलेल्या बाबा बुदान नावाच्या एका सुफी अवलीयाने आपल्या दाढीत लपवून कॉफीच्या सात बिया भारतात आणल्या आणि कर्नाटकात चिकमंगळूरजवळ पेरल्या आणि रुजवल्या. यातूनच तयार झालेली प्रजा पुढं कुर्ग आणि म्हैसूरमध्ये वाढीला लागली आणि १८४० नंतर ब्रिटिशांनी भारतात मोठ्या प्रमाणावर कॉफीची लागवड सुरू केली.

Rauwolf हा जर्मन डॉक्टर कॉफीविषयी लिहिणारा पहिला युरोपिअन होता. १५७३ मध्ये त्याने नोंदवून ठेवलेल्या माहितीप्रमाणे तुर्क लोक कॉफीला Bunchum किंवा Bunea असं म्हणत. तर १६५९ मधे Edward Pocoke हा डॉक्टर कॉफीविषयी तुर्कांच्या समजुती आपल्याला सांगतो. तुर्कांच्या मते कॉफी उन्हाळ्यात आपल्याला थंड ठेवते. कॉफी पिल्याने मूत्रमार्ग मोकळा रहातो. कांजिण्या व गोवर होत नाही. तुर्क उत्साही राहण्यासाठी कॉफी पित. कॉफीसोबत ते गोडपदार्थ, पिस्ते आणि लोणी खात. काही लोक दूध घातलेली कॉफीही पीत पण त्याने कुष्ठरोग होतो अशी तुर्कांची समजूत होती.

कॉफीचा जगभर प्रसार

Levent region म्हणजे आजचे सायप्रस, इस्त्रायल, जॉर्डन, लेबनॉन, पॅलेस्टाईन, सीरिया, तुर्की, इजिप्त, ग्रीस आणि इराकचा प्रदेश अर्थात Eastern Mediterranean. १७ व्या शतकाच्या उत्तरार्धात जर्मन, इटालियन आणि डच प्रवासी आणि वनस्पतीशास्त्र अभ्यासकांनी या भागातून कॉफीचे झाड आणि पेय यांविषयी भरपूर माहिती गोळा केली. १६१६ मध्ये डचांनी काहीतरी खटाटोप करून कॉफीचे एक झाड Mocha या येमेनमधल्या शहरातून हॉलंडला आणले पण हे झाड युरोपमध्ये रुजलं नाही. फ्रेंचांनीही १६७० मध्ये Dijon मध्ये कॉफीच्या लागवडीचा एक अयशस्वी प्रयत्न केला.

डचांनी प्रयत्न न सोडता पुन्हा कॉफीची झाडे मिळवून त्यांची लागवड १६५८ मध्ये श्रीलंकेत सुरू केली. १६९६ मध्ये डचांनीच कॉफीची झाडे जावामध्ये नेऊन त्यांची लागवड केली त्यातून थोडंफार उत्पादन सुरू होते न होते तोच जावातल्या भूकंपात ही सगळी झाडं मोडून पडली. तरीही हिंमत न सोडता त्यांनी १६९९ साली पुन्हा भारतातून झाडं नेऊन जावामध्ये रुजवली आणि यावेळी मात्र या झाडांनी जीव धरला आणि कॉफीचे मोठ्या प्रमाणावर उत्पादन सुरू करण्यात त्यांना यश आलं. या अनुभवाच्या जोरावर त्यांनी जावातून पुन्हा कॉफीची झाडे नेऊन युरोपमध्ये रुजवण्याचा निश्चय केला. १७०६ साली  जावातून कॉफी आणि कॉफीची झाडं नेऊन आणि युरोपमधल्या अनेक बोटॅनिकल गार्डन व संवर्धन केंद्रांना देण्यात आली.

WhatsApp Image 2019-03-24 at 10.40.56 AM
युरोपमधील वेगवेगळ्या देशातील कॉफीची नावे

अशा रीतीने कॉफी युरोपमध्ये पोचली पण कॉफीप्रेमी फ्रेंचांच्या देशात मात्र कॉफी काही केल्या कॉफी रुजत नव्हती. अ‍ॅमस्टरडॅममधून झाडं नेऊन ती रुजवण्याचा प्रयत्न अनेकांनी करून पाहिला पण त्यांना यश आले नाही. शेवटी खुद्द फ्रान्सच्या  राजाच्या पुढाकाराने फ्रेंच सरकार आणि अ‍ॅमस्टरडॅमची महानगरपालिका यांच्यात वाटाघाटी होऊन अ‍ॅमस्टरडॅमच्या महापौरांनी फ्रान्सचा राजा १४वा लुई याला एक कॉफीचं झाड भेट म्हणून पाठवलं. या झाडाचं फ्रान्सतर्फे शाही इतमामात स्वागत करण्यात आलं व ते पॅरिसमध्ये रुजवलं गेलं आणि इथून फ्रेंच कॉफीचा प्रवास सुरु झाला. आता फ्रेंचांनाही त्यांच्या वसाहतीत कॉफीचे उत्पादन सुरू करायचे होते. त्यासाठी त्यांनी सगळ्यात पहिल्यांदा कॅरेबियन समुद्रातल्या Martineque बेटाची निवड केली. आता तिथपर्यंत कॉफीचे झाड घेऊन पोचणे व ते रुजवणे हे फार जिकिरीचे आणि कष्टाचे काम होते. पण या बेटावरच्या सैन्याचा कप्तान Gabriel de Clieu नं हे काम आपल्या शिरावर घेतलं. १४व्या लुईला भेट मिळालेल्या झाडापासून तयार केलं गेलेलं सुमारे पाच फूट उंचीचं एक झाड घेऊन कप्तान साहेब निघाले खरे पण वाटेत त्यांच्यावर अनेक संकटं कोसळली. कप्तानसाहेबांच्या वाईटावर टपलेला एक सहप्रवासी त्यांना कॉफीच्या लागवडीचे श्रेय मिळू नये म्हणून धडपडत होता. त्याने या झाडाला काही इजा करू नये म्हणून Gabriel काचेच्या पेटीत ठेवलेल्या झाडाला जीवापाड जपत होता. वाटेत ट्युनिशिअन चाचांनी जहाजावर हल्ला केला तो कसाबसा परतवण्यात आला. नंतर अचानक वारा वाहायचा बंद झाल्याने जहाज एकाच जागी अडकून पडले, जहाजावरचे अन्नधान्य आणि पाणी संपत आले. तेंव्हा आपल्या वाट्याचे पाणी या झाडाला पाजून Gabriel ने झाड जगवले. अशा सर्व संकटांना तोंड देत एकदाचा Gabriel १७२३ साली Martineque वर जाऊन पोचला. त्याने ते झाड रुजवले आणि १७२६ पासून तिथं कॉफीचे उत्पादन सुरू झाले. या झाडाचा वंश पुढे इतका वाढला की १७७७ च्या सुमारास तिथं जवळपास दोन कोटी कॉफीची झाडे होती.

स्पॅनिश मिशनऱ्यांनी कॉफी अमेरिका खंडात फिलिपाईन्स आणि क्युबामध्ये पोचवली. आपल्या आवडत्या ब्राझिलियन कॉफीचे श्रेय पोर्तुगीजांना जाते. १७६० साली Joao Alberto Castello Branca ने गोव्यातून कॉफी ब्राझीलला नेली. ब्राझीलच्या उष्ण आणि दमट वातावरणात कॉफी चांगलीच रुजली. आता शेवटी शेवटी कॉफीच्या अजून एका प्रकाराच्या उगमाची गोष्ट सांगतो आणि मग थांबतो. Molke नावाच्या एका बेल्जियन धर्मगुरूने १७७४ साली रिओ-दि-जानिरोमधल्या एका चर्चला कॉफीच्या काही बिया भेट म्हणून पाठवल्या. या बियांपासून रुजलेल्या झाडाची कॉफी बरीच प्रसिद्ध झाली आणि अजूनही प्रसिद्ध आहे. ही कॉफी कुठली असा जर प्रश्न तुम्हाला पडला असेल तर त्याचं उत्तर आहे Cappuccino. कॉफीला हे नाव पडण्याचं कारण आहे पाद्रीबाबांनी ज्या चर्चला बिया पाठवल्या होत्या त्याचं नाव होतं Capuchin Monastery.

कॉफीचा प्रवास इथं संपलेला नाही, तिला समाजमान्यता आणि धर्ममान्यता मिळवायला अनेक अग्निदिव्यातून पार पडावं लागलं. त्याविषयी आणि कॉफीच्या उच्चभ्रूवर्गात सामील होण्याविषयी सविस्तर  माहिती पुढच्या लेखात.

क्रमश:

WhatsApp Image 2019-03-24 at 10.40.11 AM

यशोधन जोशी

रंगल्या गोष्टी अशा……

एक गुनी ने यह गुन कीना, हरियल पिंजरे में दे दीना।
देखा जादूगर का हाल, डाले हरा निकाले लाल।

या ओळी अमीर खुस्रो याने लिहिलेल्या आहेत. वरच्या पहेलीचं उत्तर आहे खायचे पान. त्याने अशा अनेक ’पहेलिया’ लिहिलेल्या आहेत.

पानाचा इतिहास हे एक मला पडलेले कोडेच होते. शोध घ्यायला लागल्यावर फारच गंमतीदार संदर्भ हाताशी लागले. मला पडलेले कोडे ते संदर्भ वाचल्यावर काही प्रमाणात उलगडले. तेच वापरून आम्ही हे पान रंगवलं.

पान खाण्याची प्रथा ही भारतात फार प्राचीन काळापासून चालत आलेली आहे. तरीही पान हे काही भारतीय नाही, ते भारतात आले बाहेरून. आपण भारतीय लोक एका बाबतीत जबरदस्त आहोत. ते म्हणजे बाहेरुन आलेल्या कुठल्याही गोष्टीचे आपण एकदम ‘देशी’करण करुन टाकतो आणि मग ती गोष्ट मुळची भारतातलीच असावी असा संभ्रम निर्माण होतो. याचं अगदी आपल्या माहितीतलं उदाहरण द्यायच झालं तर आपल्याकडं मिळणारं मसालेदार चायनीज जे चीनमध्येही मिळत नाही. आता पानाबद्दल बोलायचं झाल तर पान जरी बाहेरुन आलेलं असलं तरी भारतात पानावर जेवढे ’व्यक्तीसापेक्ष’ प्रयोग झाले तेवढे प्रयोग कुठेही झाले नसावेत.

या लेखासाठी मी अनेक संदर्भ वाचले (आणि काही पान बांधून घेता घेता गोळा केले). त्यात पहिलं नाव घ्याव लागेल ते डॉ. प. कृ. गोड्यांचं. गोड्यांनी पानाबरोबरच, चुना ठेवायची चुनाळी, तस्त किंवा पिकदाणी, अडकित्ता अशा वेगवेगळ्या पानाशी संबधीत असलेल्या गोष्टींवरही संशोधन केले आहे. मी अनेकांचे संशोधन लेख वाचले. प्रत्येक लेखात लेखकाने गोड्यांचा संदर्भ दिलेला आहेच. सकाळ या वर्तमानपत्रात अरुण टिकेकरांचे इति-आदि या नावाने लेखमाला येत असे. त्यात पानावर दोन सुंदर लेख आहेत. त्यांच्या लेखात मिळालेला एक संदर्भ फारच मजेशीर आहे. एका इंग्रज अधिकार्‍याने टिपू सुलतानाच्या एका स्वारीचं वर्णन करणारं एक पुस्तक लिहिलेलं आहे. त्या पुस्तकात स्वारीविषयीच्या माहीती बरोबरच त्याने त्याला दिसलेल्या सामाजिक परिस्थितीवरही प्रकाश टाकलेला आहे. पान या विषयावर त्याने पुस्तकातली ६-७ पानं खर्ची घातलेली आहेत. याचबरोबर अनेक संशोधन लेखही सापडले. हा लेख म्हणजे या सगळ्या लेखांचा एकत्रित घेतलेला आढावा आहे. चला तर मग आपण या ताम्बुलाख्यानाला सुरुवात करूया!

भारतात पान आलं कुठून? पान मुळचे कुठले हे शोधायला गेल्यास पूर्व आफ्रिका, पूर्व आणि दक्षिण आशियातील देश, चीन या सगळ्याच देशांमधे ताम्बुलाविषयीचे उल्लेख सापडतात. पान खाण्याविषयीचा जगातील पहिला उल्लेख सापडतो तो ‘The Life Story of Tan and Lang’ या व्हिएतनामी पुस्तकात. पूर्व आशियातील देशांमधूनच दक्षिण भारतात पान पोचले. पानात सुपारी घालून, थोडा चुना व कात लावून खाण्याची पध्दत दक्षिण भारतातून उत्तरेकडे गेली. अनेक बौध्द जातक कथांमधे पान खाण्याचा उल्लेख आलेला आहे. पण गोड्यांच्या मते भारतातला पहिला लिखित उल्लेख मात्र आहे इ.स. ४७३ सालातला. मंदसोर येथील एका विणकराच्या या शिलालेखात ’आपल्या प्रियकराला भेटायला जाण्याआधी स्त्रिया दागदागिने तसेच फुलांच्या माळा घालून व पान खाऊन जातात’ असा उल्लेख आहे. स्त्रिया आपले ओठ लाल करण्यासाठी पान खात असत. गुप्त साम्राज्याच्या या कालखंडानंतर अनेक ग्रंथांमधे ताम्बुलाचे उल्लेख आलेले आहेत. वराहमिहिराच्या बॄहत्संहितेत, तसेच चरक, सुश्रुत व काश्यप यांच्या ग्रंथातही ताम्बुलाचे उल्लेख सापडतात. पण भारतरत्न डॉ. पां. वा. काणे यांनी लिहिलेल्या History of Dharmashastra’ या ग्रंथाच्या दुसर्‍या खंडात ताम्बुलाची प्रथा ही इसवी सनाच्या थोडी अगोदर दक्षिण भारतात चालू झाली असावी.

चालुक्य राजा सोमेश्वराच्या इ. स. ११३० साली लिहिलेल्या मानसोल्लास या ग्रंथात ताम्बुलभोगाविषयी लिहिले आहे. राजाला ताम्बुल उपलब्ध करुन देण्यासाठी एका वेगळ्या अधिकार्‍याची नेमणूक करावी असे त्यात सांगितले आहे. ताम्बुलात घालायची सुपारी ही या अधिकार्‍याने बनारसच्या भागातून मागवावी. ताम्बुलासाठी देठ काढलेली पिवळसर पाने आणावीत. सुपारीबरोबरच समुद्री शिंपले वापरून तयार केलेला चुना, कापुर, कस्तुरी तसेच इतर सुवासिक पदार्थही घालावेत असा उल्लेख आहे. श्रीधर नावाच्या कवीने बाराव्या शतकात लिहिलेला स्मिरितार्थशास्त्र या ग्रंथात वेदविद्या शिकाणार्‍या विद्यार्थ्यांनी ताम्बुल खाऊ नये. शयनविधीविषयी लिहिताना तो म्हणतो की शयनासाठी जाण्याआधी घरातील यजमानाने सुगंधित द्रव्ये घातलेला ताम्बुल खावा. एकादशीचा उपवास केल्यास ताम्बुल खाणे टाळावे असे सूचना वजा नियमही सांगीतले आहेत.

ताम्बुल खाण्याला समाजात एक वेगळी प्रतिष्ठा होती. आल्यागेल्याचे स्वागत हे ताम्बुल देऊन केले जात असे. दिलेले पान नाकारणे हा यजमानांचा उपमर्द समजला जाई. पानसुपारीला आपल्या धर्मातही वेगळे स्थान आहे. प्रत्येक धर्मकार्यासाठी पानसुपारी आवश्यक असते. त्याचबरोबर लग्नाचे आमंत्रण देताना पान-सुपारी देण्याची पध्दत आजही आपल्याला सापडते. एखाद्या समारंभाचे आमंत्रण देताना पानसुपारीस यावे असे म्हणण्याची पध्दत आहे. राजदरबारातील खास सरदारांनाही मानाचे विडे दिले जात. तसेच ’पैजेचा विडा’ उचलण्याचीही पध्दत होती.

ताम्बुल करायची पध्दत अनेक प्राचीन ग्रंथांमधे आलेली आहे. ताम्बुलाचे मुख्य घटक म्हणजे खायचे पान, समुद्री शिंपल्यांपासून बनवलेला चुना, कात, सुपारी, दालचिनी, वेलची, लवंग, केशर, भीमसेनी कापुर तसेच सुंगधासाठी कस्तुरी, पानावर चांदी किंवा सोन्याचा वर्ख असा त्रयोदशगुणी विडा. चुना व कात पानामधे कधीपासून वापरला जाऊ लागला या विषयावर गोड्यांनी एक स्वतंत्र लेखच लिहिलेला आहे.

brass_rect_paan_daan3

ताम्बुल हा भूक वाढवणारा, पचनसंस्थेत पाचकरस स्त्रवणारा, मुखाची दुर्गंधी घालवणारा व दातांना घट्टपणा आणणारा असतो असे वर्णन १५ व्या शतकात अब्दुर रझाक याने त्याच्या विजयनगराच्या भेटीदरम्यान नोंदवले आहे. आईने-अकबरी लिहिणार्‍या अबुल फजल याने ही आपल्या ग्रंथात पानाबद्द्ल विस्तृत माहिती दिलेली आहे. तो म्हणतो चांगल्या प्रतीच्या पानांची लागवड आग्र्याजवळ होते. तसेच त्याने पानांच्या विविध जातींची नावे त्यांच्या गुणधर्मासहित दिलेली आहेत. त्याने सांगितलेली पानांची वर्णने अशी आहेत – बिहारी नावाचे पान हे पांढुरके व चकचकीत असते. हे पान खाल्ल्यावर जीभ चरबरीत होते. पण हे पान इतर सगळ्या पानांपेक्षा चांगले असते. काकर हे पानही पांढुरके असते व याच्या शिरा टणक असतात. ही पाने जास्त खाल्यावर जीभ चरबरीत होते.जैसवार हे पान कधीच पांढरट होत नाही. कपुरी नावच्या पानाच्या शिरा टणक असतात पण हे पान चवीला व वासाला उत्कृष्ट असते.कापुरकान्त हे पान पिवळट हिरवे असते. ते मिरीप्रमाणे उग्र व कापुराच्या वासाचे असते. हे पान फक्त बनारसच्या परिसरातच पिकते.बंगाली पान हे मोठे, कडक, उष्ण व उग्र चवीचे असते.

betelcutters2

१७ व्या शतकातील भोजनकुतुहलम् या ग्रंथात पान हे चवीला उग्र, कडवट, पित्तशामक, वायुनाशक, कृमीनाशक आणि दु:खनाशक आहे असे वर्णन आले आहे. असा हा त्रयोदशगुणी विडा स्वर्गातही मिळणार नाही असा श्र्लोक १८ व्या शतकातील योग-रत्नाकर या ग्रंथात आलेला आहे.

पानाबरोबरच पान ठेवण्यासाठीची पानदाणी, चुना ठेवण्यासाठी चुनाळी, कानडी भाषेत अडकी म्हणजे सुपारी व ती फोडण्यासाठीचा अडकित्ता तसेच पान थुंकण्यासाठी तस्त किंवा पिकदाणी अशा कितीतरी साधनांमधे विविधता आढळते. पान ठेवण्यासाठी किती वेगवेगळ्या पानदाण्या बनवल्या गेल्या. (मला आठवतयं लहानपणी एक जर्मन सिल्व्हरची मोटार असे. तिचं वरचं झाकण उघडल की आत चुना ठेवण्याची डबी असे व तो कप्पा उघडला की खाली सुपारी, वेलची, लवंगा, कात ठेवण्याच्या डब्या असत.) चुनाळ्यांमधेही विविधता आढळते. अडकित्तेही वेगवेगळ्या प्रकारचे आढळतात. खरेतर विडा खाल्ल्यानंतर तो थुंकला जात नाही. पण दिवसभरात असे अनेक विडे खाल्ल्यावर तो थुंकण्याची गरज भासत असावी त्यामुळे पिकदाणी आली असावी. गोड्यांनी या विषयावरही सविस्तर लिहिले आहे.
खाण्यासाठी पान लागतात तशीच धार्मिक कार्य, लग्नकार्य यासाठीही पानं मोठ्या प्रमाणात लागत असत. मोठ्या प्रमाणात पानांची मागणी असल्याने त्यांची लागवडही मोठ्या प्रमाणात करावी लागे. गावांमधे वेगवेगळ्या कामांची जबाबदारी असलेले बलुतेदार असत. बलुतेदारांपाशी प्रत्येक गावकर्‍यांचे काही ना काही काम पडे. तसेच गावात अलुतेदारही असत. तेली, तांबोळी, धनगर, शिंपी, माळी, गोंधळी, वाजंत्री, गोसावी, भोई अशा लोकांना अलुतेदार म्हणत. गावातल्या लोकांना यांची गरज भासेच पण वरचेवर या लोकांकडे त्यांचे काम पडत नसे. या अलुतेदारांपैकी तांबोळ्याचे काम असे ते गावाला पानं पुरवण्याचं. गावातील प्रतिष्ठित पाटील किंवा कुलकर्ण्यांच्या घरी खाण्यासाठी पानं पुरवण्याबरोबरच गावातील धार्मिक कार्यासाठी पानं पुरवणं ही जबाबदारी तांबोळ्यांची असे. गावातल्या वाण्यांना पाने विकण्यास बंदी असे. हिंदू आणि मुसलमान अशा दोन्ही धर्माचे तांबोळी असत. या तांबोळ्यांना वतन दिल्याचेही उल्लेख सापडतात. १७७० सालातला एका कागदात सासवडजवळच्य गराडे गावातल्या आबाजी तांबोळ्याने आपल्याला मिळालेल्या वतनाविषयी सरकारात तक्रार केल्याचा एक उल्लेख आहे. १७८३ मधील एका कागदात कासिम बाजी तांबोळ्याने १५ रुपयांना जमिन खरेदी केली. त्याबदल्यात त्याने पाटलाला दर महिन्याला ५० पाने पुरवली पाहिजेत व दरवर्षी रु. दोन याप्रमाणे शेतसारा भरला पाहिजे असा उल्लेख आहे.

टिकेकरांच्या लेखात आलेला संदर्भ म्हणजे ‘A Narrative of Operations of Captain Little’s Detachment and of the Marhatta Army Commanded by Parsurambhu During The Late Confederacy in India Against The Nawab Tipu Sultan Bahaddur’ या लांबलचक नावाचे पुस्तक. हे लिहिले आहे लेफ्टनंट एडवर्ड मूरनं. ह्या जवळजवळ साडेपाचशे पानी पुस्तकात त्याने खायच्या पानावर सहा पानी टिप लिहून काढलेली आहे. तो म्हणतो ’अत्तर आणि विडा हे पहिल्यांदा दरबारातील खाशास्वार्‍यांना दिले जात’ विडा खाण्याची सवय’ ही संपूर्ण भारतभर किंबहुना संपूर्ण आशिया खंडात अगदी राजेरजवाडे ते अत्यंत गरीब माणसांमधेही आढळते असा उल्लेख त्याने केला आहे. यात त्याने विड्याचा उल्लेख ’विडी’ असा केलेला आहे. विड्याला विडी असा उल्लेख अनेक ग्रंथांमधे सापडतो. पानाचे दोन तीन भाग करुन त्यात वेलची, थोडासा चुना घालून त्याची त्रिकोणी घडी करुन त्याला वरुन लवंग लावली जाते असे तो म्हणतो. त्याच्या या निरिक्षणात सुपारी बद्दल तो म्हणतो “ अबे रायनाल याच्यामते नुसती सुपारी खाल्ल्यास रक्तक्षय व काविळ होते त्यामुळे सुपारी ही पानाबरोबरच खाल्ली जाते”. घरी आलेल्या पाहुण्यांना निरोप देताना विडा देण्याची पध्दत असल्याची नोंद त्याने घेतली आहे. चीनी लोक नशेसाठी पानामधे अफू घालून खातात असाही उल्लेख त्याच्या या लेखात येतो. युरोपातून आलेल्या प्रवाश्यांना ही विडा खाण्याची पध्दत किळसवाणी वाटत असे पण आता ते या प्रथेला चांगलेच परिचीत झाले आहेत असेही त्याने म्हणले आहे. हा संपूर्ण लेखच अतिशय मनोरंजक आहे.

या बरोबरच अनेक परदेशी प्रवाशांनीही पानाविषयीच्या नोंदी केलेल्या आहेत. ७ व्या शतकात भारतात आलेला चीनी प्रवासी इत्सिंग याने दक्षिणेकडील दहा बेटांवर सुपारीची लागवड होते तसेच ती खाल्ली जाते असा उल्लेख केलेला आहे. १३ व्या शतकात आलेल्या मार्को पोलो याने भारतात तोंडात ताम्बुल ठेवण्याच्या प्रथेबद्दलचा उल्लेख केलला आहे. वास्को दा गामाने पान खाण्याबद्दलचा उल्लेख केलेला आहे. त्याने ताम्बुलाला आताम्बोर (अल्‌-ताम्बुल या फ़ारसी शब्दाचा अपभ्रंश) असे म्हणले आहे. १७ व्या शतकात इटलीहून आलेला प्रवासी मनुची यानेही अनेक नोंदी केलेल्या आहेत. भारतीय लोक जेवणानंतर रक्त थुंकतात असा उल्लेख केलेला आहे. त्याला वाटले की त्यांच्या दातांच्या तक्रारीमुळे तोंडातून हे रक्त पडत असावे. एका इंग्रज बाईने त्याला पानाबद्दल माहिती दिली.

दुपारच्या जेवणानंतर अंमळ वामकुक्षी घेण्याअगोदर पानाचा डबा उघडावा. एक हिरवट पिवळे पान घ्यावे, त्याच्या शिरा व देठ काढावा. नखाने थोडा चुना लावावा, काताचे दोन तुकडे, कातरलेली सुपारी, वेलची टाकावी आणि असा विडा खाल्ल्यावर निद्रादेवीच्या आधिन व्हावे यापेक्षा स्वर्गसुख वेगळे ते काय असते ? हे प्रसंग घरोघरी घडत असले पाहिजेत. मग एवढ्या प्रतिष्ठित पानाला आता अप्रतिष्ठा का प्राप्त व्हावी? पान खाऊन कुठल्याही समारंभाला जाणे हे अप्रतिष्ठेचे लक्षण का व्हावे? याचे उत्तर टिकेकरांनी त्यांच्या दुसर्‍या लेखात दिले आहे.

टिकेकर म्हणतात ’रेडिमेड पानपट्टी सहजासहजी रस्त्यांच्या कोपर्‍या कोपर्‍यावर मिळू लागली. मग पानासाठी कशाला एवढा जामानिमा? घरगुती ताम्बुलाची पानपट्टी झाली, ती कोपर्‍या-कोपर्‍यावरच्या दुकानात मिळू लागली, तेव्हापासून या समारंभातला ’रोमान्स’ संपला’ त्यात १७ व्या शतकात पोर्तुगीजांनी तंबाखू भारतात आणली. पानामधे तंबाखू घालून खाण्याच्या सवयीने पानाचा दर्जा घसरवला. पुढे या सवयीचे व्यसनात रुपांतर झाले, आणि अती तिथे माती या उक्तीप्रमाणे रंगाचा बेरंग झाला. टिकेकरांचे हे दोन्ही लेख अत्यंत वाचनीय आहेत.

चौकाचौकात जशा पानपट्ट्या आल्या तसे पानांमधेही अनेक प्रकार आले. वेगवेगळ्या नंबराचा सुवासिक जर्दा घातलेली अनेक प्रकारची पान मिळू लागली. मग अशी पानं खाणार्‍यांची पानांची permutation आणि combinations ही वाढली. जसे जर्दा पानांचे अनेक प्रकार मिळायला लागले तसे मसालापट्टीतही प्रचंड व्हरायटी आली. (कुणाला कुतुहल असेल तर औरंगाबादच्या ’तारा पान’ मधे जाऊन त्यांची पानांच्या प्रकारांची यादी वाचावी). पानांमधे एवढे वेगवेगळे प्रकार येऊनही पानाची आणि पान खाणार्‍याची प्रतिष्ठा ढळली ती ढळलीच. ( धांडोळाकार मात्र लौकीक प्रतिष्ठा आणि अप्रतिष्ठा यांच्यापलिकडे पोचलेले असल्याने त्यांनी जागोजागीच्या आणि गावोगावीच्या पानवाल्यांच्या कलेची कदर करत वेळोवेळी आपल्या जिभा लाल करून त्यांना उदार आश्रय दिलेला आहे)

कळीदार कपुरी पान, कोवळं छान, केशरी चुना
रंगला कात केवडा, वर्खाचा विडा घ्या हो मनरमणा
घ्या हो मनरमणा

राजा बढेंनी असे ’रसभरीत’ वर्णन केलेल्या या विड्याला पुन्हा प्रतिष्ठा प्राप्त करुन द्यायची असेल तर आपल्याला पुन्हा प्राचीन ताम्बुलपुराणाकडे वळावे लागेल हे नक्की.

beeda.jpg

कौस्तुभ मुद्‌गल

केल्याने देशाटन

केल्याने देशाटन पंडित मैत्री सभेत संचार. शाळेत असताना अनेक वेळा कानवर पडलेल्या या पंक्ती. देशाटन केल्याने खरोखरच आपण जास्त ‘सोशल’ (सोशल मीडिया सॅव्ही नव्हे हं !) व्हायला लागतो.

एखाद्या नवीन गावाला आपल्याला भेट द्यायची असल्यास आपण काय करतो? प्रथमत: त्या गावाला पोहोचण्यासाठी वाहतुकीची कुठली साधने उपलब्ध आहेत हे आपण तपासतो. मग त्या गावात राहाण्यायोग्य हॉटेल कुठले आहे, गावात फिरण्यासाठी काय वाहतुक व्यवस्था आहे, जेवणासाठी कुठले पर्याय उपलब्ध आहेत, गावात बघण्यासाठी कुठली प्रेक्षणीय स्थळे आहेत इ. गोष्टींची आपण माहिती काढतो. आजच्या काळात इंटरनेटमुळे हे काम अतिशय सोपे झालेले आहे. काही सेकंदात ही माहिती तुमच्यासमोर येते.

पण सुमारे ९०-१०० वर्षांपूर्वी या माहितीसाठी कुठली साधन उपलब्ध होती हे बघायला गेले तर आपल्याला असे आढळते की ही माहिती त्या काळात मिळणे तसे कठीणच होते. एखाद्या नवीन गावी जायचे असल्यास तेथे कोणी आप्त/ओळखीचा राहतो का याचा पहिल्यांदा शोध घेतला जात असे. (म्हणजे आऊचा काऊ तो माझा भाऊ असं काहीतरी नातं शोधून काढलं जाई) असा कोणी असल्यास रहाण्या-खाण्याची सोय होऊन जात असे. पण तसा आप्त नसेल तर मात्र हे काम कठीण असे. त्यातही जर परभाषिक प्रातांत गेल्यास भाषेचाही प्रश्न निर्माण होत असे. हे सगळे निरुपण करण्याचे कारण म्हणजे नुकतेच १ जानेवारी १९२५ म्हणजे ९४ वर्षांपूर्वी लिहिलेले एक पुस्तक वाचनात आले.

मुंबईचा मित्र-7

मुंबई ही आज भारताची आर्थिक राजधानी आहे. जेव्हा हे बेट ब्रिटिशांच्या ताब्यात आले तेव्हापासून या शहराची भरभराट व्हायला लागली. मुंबईत काम मिळण्याची मोठी संधी असल्याने त्या काळात मोठ्या प्रमाणात स्थलांतरण झाले. याचबरोबर वेगवेगळ्या कारणांनी बाहेरील अनेक लोक मुंबईला भेट द्यायला येत असत. रेल्वे सुरु झाल्याने मुंबईला पोहोचणे त्यामानाने सोपे होते मात्र मुंबईत फिरण्यासाठी असलेली वाहतुक व्यवस्था, रहाण्यासाठी जागा, प्रेक्षणीय ठिकाणे या विषयांवरील फारशी माहिती त्या काळात लोकांना सहज उपलब्ध नव्हती. या काळात मुंबईत १२ वर्ष वास्तव्य केलेल्या एका माणसास मुंबईत नव्याने येणार्‍या लोकांची ही अडचण दूर व्हावी म्हणून एक मार्गदर्शक पुस्तक लिहावे असे वाटले आणि १ जानेवारी १९२५ रोजी ’मुंबईचा मार्गदर्शक अर्थात मुंबईचा मित्र’ हे पुस्तक जयराम रामचंद्र चौधरी या लेखकाने प्रकाशित केले.

जयराम रामचंद्र चौधरी हे मुळचे पिंपरुड या गावचे राहणारे. पिंपरुड हे छोटेसे गाव नकाशात सहज सापडणार नाही, भुसावळच्या पुढे फैजपूरजवळचे हे एक छोटेसे गाव आहे. त्यांनी दिलेल्या पत्त्यात पिंपरुड गावाच्या पुढे जिल्हा पूर्वखानदेश असा लिहिलेला आहे. पुस्तकाच्या मुखपृष्ठावर लेखकाच्या नावाखाली जोडाक्षर शिक्षण पाठकर्ते असे लिहिलेले आहे. कामानिमित्त सुमारे १२ वर्षे त्यांचा मुक्काम मुंबई शहरात होता. प्रस्तावनेत ते लिहितात ’नवीन उतारू लोक गाडीतून किंवा बोटीतून उतरल्यावर रस्त्यावर असलेली भयंकर रहदारी व गगनचुंबित (त्या काळातल्या हिशोबाने !) इमारती वगैरे पाहून अगदीच गांगरुन जातात; व त्यांना कोठे जावे? कोठे उतरावे? काय काय पहावे? ह्याविषयी मोठाच विचार होऊन काही एक सुचेनासे होते’ याचबरोबर त्यांनी १८८७ साली प्रकाशित झालेल्या बाळकृष्ण बापू आचार्य व मोरो विनायक शिंगणे यांच्या ’मुंबईचा वृत्तांत’ या पुस्तकाचा मला बराच उपयोग झाला व तज्ञांना माझ्या पुस्तकात काही चुका आढळल्यास त्या कळवाव्यात असे नम्रपणे म्हटले आहे.

पुस्तकात लेखकाने अनेक विषयांवर लिहिलेले आहे. मुंबई बेटाची प्राथमिक माहिती याचबरोबर रेल्वेची व आगबोटींची वेळापत्रके, त्यांच्या भाड्याचे दर, राहण्यासाठी असलेल्या सार्वजनिक धर्मशाळा, प्रेक्षणीय स्थळे, ट्राम वे बद्दलची माहिती असे अनेक विषय या पुस्तकात आलेले आहेत. यातील एक प्रकरण मात्र अतिशय रोचक आहे. ’मुंबईतील ठगबाजीचे काही प्रकार’ हे ते प्रकरण. मुंबईत नव्याने आलेल्या माणसाला कशा प्रकारे फसवले जाते या विषयी त्यांना एक प्रकरण लिहावे असे वाटले म्हणजे मुंबईत त्याकाळातही लोकांना फसवणारे लोक मोठ्या संख्येने होते हे नक्की.

पुस्तकातले पहिले प्रकरण मुंबईला येणार्‍या रेल्वे गाड्यांविषयी आहे. त्याकाळी मुंबईला येण्यासाठी दोन वेगवेगळ्या कंपन्यांच्या रेल्वे गाड्या होत्या. दि ग्रेट इंडियन पेनिनसुला रेल्वे (GIP सध्याची सेंट्रल) आणि बॉम्बे, बरोडा अ‍ॅण्ड सेंट्र्ल रेल्वे (BBCI सध्याची वेस्टर्न) या दोन कंपन्यांच्या रेल्वे गाड्या मुंबईस येत असत. या रेल्वेंचे मार्ग बोरीबंदरवरुन निघून कल्याण येथे जात तेथे या मार्गाला दोन फाटे फुटत (जे आजही तसेच आहेत) पहिला मार्ग थळघाटातून इगतपुरी, नाशिक, भुसावळ मार्गे दिल्लीकडे जात असे तर दुसरा बोरघाटातून पुणे, सोलापूरकडून रायचूरपर्यंत जात असे. येथे लेखकाने असा उल्लेख केलेला आहे की या दोन्ही घाटात दगड फोडून बोगदे केलेले आहेत. लोकांना हे बोगदे पाहून फारच नवल वाटते.

मुंबईचा मित्र-22

याच प्रकरणात रेल्वेच्या ऑफिसांचे पत्ते, तिकिटे मिळण्याची ठिकाणे तसेच लोकल ट्रेन्स याबद्दल सविस्तर माहिती दिलेली आहे. या सगळ्यात एक उल्लेख म्हणजे रेल्वे पार्सल पाठवण्याचे दर. पार्सले ही वजनावर पाठवली जातात. दरपत्रकाच्या वर वजनाच्या मापनाबद्दलचा उल्लेख आलेला आहे तो बंगाली शेर असा. त्याकाळी बंगाल प्रेसिडन्सी, मद्रास प्रेसिडन्सी व बॉम्बे प्रसिडन्सी या तीनही विभागात वेगवेगळी मापनपध्दती वापरली जायची. तेंव्हा वजन किलोवर मोजण्याऐवजी शेरात मोजले जात असे. बंगाली शेर म्हणजेच बंगाल प्रेसिड्न्सीचा शेर हा साधारणत: ८४६.६९ ग्रॅमचा असे व रेल्वेने पार्सलांच्या वजनासाठी ही मापनपध्दती अवलंबली होती.

नंतरचे प्रकरण बोटींच्याबद्दल आहे आणि त्यातला ’बोटी सुटण्याच्या वेळा’ दिलेल्या असून खाली कंसात ’टाईम स्टॅण्डर्ड समजावा’ असे लिहिलेले आहे. धांडोळ्यावरच्या ‘अशा रीतीने आपण वेळ पाळू लागलो’ या लेखात स्टँडर्ड टाईमची सविस्तर माहिती आलेलीच आहे.

यानंतरचे प्रकरण आहे ते बाहेरुन येणाऱ्या लोकांसाठीच्या सुचनांचे. बाहेरुन आलेल्या लोकांना कुठल्या समस्यांना तोंड द्यावे लागते याची इत्यंभूत माहिती लेखकाला असावी. या सुचना देताना अतिशय बारीक गोष्टींचा इथे विचार केलेला आहे. त्यात मग उतरावयाचे ठिकाण, उतरल्यानंतर मुक्कामी जाण्यासाठी उपलब्ध असणारी वाहनव्यवस्था, मुक्कामाची सोय होऊ शकतील अशा धर्मशाळांची नावे व त्यांचे ठिकाण या ढोबळ गोष्टींचा उहापोह केलेला आहे. त्याबरोबरच ‘ट्राममधून उतरताना ती ज्या दिशेने जात आहे त्या दिशेकडे तोंड करुन उतरावे व तसे न केल्यास जमिनीवर आपटण्याची भिती असते’ असा एक आपुलकीचा सल्लाही दिलेला आहे, शिवाय सोबत सामानाचा बोझा असेल तर एखादा ’हेलकरी’ (पाटीवाला) करावा, मुंबईस जातेवेळी पोषाख नीटनेटका असावा, वेडेवाकडे उपरणे किंवा पागोटे बघून हा माणूस परगावावरुन आला आहे हे कळल्यावर त्याची चेष्टामस्करी किंवा फसवणूक होण्याची शक्यता असते हे ही सांगितले आहे. वाहतूकीतून चालताना काय काळजी घ्यावी अशा अतिशय किरकोळ वाटणार्‍या गोष्टींविषयी सुचना दिलेल्या आहेत. याचबरोबर मुंबईतली काही प्रसिध्द ठिकाणे, त्यांना भेट देण्यासाठी वेळा, भेटीसाठी आकारले जाणारे शुल्क याचीही माहिती दिलेली आहे.

त्याकाळी मुंबईला बाहेरुन आलेल्या लोकांसाठी मुक्कामासाठी फारशी हॉटेल्स नव्हती. जी हॉटेल्स होती ती फक्त उच्चभ्रू लोकांसाठी होती. सुचनांच्या प्रकरणात मुक्कामासाठीच्या धर्मशाळांची यादी दिलेली असली तरी या धर्मशाळांबद्दलची सविस्तर माहिती देण्यासाठी एक प्रकरण खर्चले आहे. त्यात धर्मशाळेचे ठिकाण, तेथे उपलब्ध असलेल्या खोल्या, तिथे आकारले जाणारे शुल्क, तसेच तेथे स्वयंपाकास लागणारी भांडी, विजेची बत्ती, अंथरुण-पांघरुण या साठी पडणार्‍या शुल्काचाही उल्लेख केलेला आहे.

यानंतरच्या प्रकरणात मुंबईतली सरकारी व्यवस्था, मुंबईला पाणीपुरवठा करणार्‍या तलावांची माहिती आलेली आहे. लोकवस्ती बद्दल ’येथे बहुतेक पृथ्वींतील सर्व मानवजातींच्या मनुष्य़वर्गांचे जणु काय एक प्रदर्शनच दृष्टीस पडते’ असे लिहिले आहे. त्याचबरोबर मुंबईला कित्येक लोक ’बकाली शहर’ असे म्हणतात असाही उल्लेख केलेला आहे. याचबरोबर या प्रकरणात कुठल्या भागात कुठल्या जातीच्या लोकांचे प्राबल्य आहे, राहत्या इमारतींना ’चाळ’ असे म्हणतात आणि तेथे लोक कसे राहतात याची वर्णने, वेगवेगळ्या जातीधर्मांच्या चालीरीती तसेच मुंबईत फिरताना दृष्टिगोचर होणारे देखावे यांचाही उल्लेख आहे.

त्याकाळी मुंबईत फिरण्यासाठी ट्राम हे सगळ्यात सोईस्कर वाहन होते. ट्रामबद्दलची विस्तृत माहिती, त्यांची सोडण्याची ठिकाणे, ट्राम बनवण्याचे कारखाने, त्यांचे थांबे, तिकीटांचे दर याबरोबरच कुठल्या थांब्याजवळ बघण्यासाठी कुठली प्रेक्षणीय स्थळे आहेत याची बारीकसारीक माहिती दिलेली आहे.

TRAM- MUMBAI 1

मुंबईतील ठकबाजीचे प्रकार या प्रकरणात मुंबईत प्रथमच आलेल्या माणासाला कसे फसवले जाते यांची माहिती दिलेली आहे. रिंग ड्रापर्स (अंगठी फेकणारे) कसे फसवतात हे वाचून मला तेजाब चित्रपटात चंकी पांडे एका पारश्याला हॉटेलमधे कसे फसवतो या प्रसंगाची आठवण झाली. याचबरोबर भोंदू वैद्य व जुगारी ठग कसे फसवतात याची सविस्तर माहिती दिलेली आहे.

मुंबईचा मित्र-53

यानंतरची प्रकरणे आहेत ती प्रेक्षणीय स्थळाविषयींची. प्रसिध्द मंदिरांच्या विभागात मुंबईत असलेली पारसनाथ, स्वामी नारायण मंदिर, भुलेश्वर, पंचमुखी मारुती, काळबादेवी, बाबुलनाथ, वालुकेश्वर, महालक्ष्मी या मोठ्या मंदिरांबरोबरच काही लहान मंदिरांचाही उल्लेख आलेला आहे. मंदिरांचे स्थापना वर्ष, मंदिरांचे बांधकाम, मंदिराच्या आजुबाजूचा परिसर, मंदिर बांधण्यामागील काही आख्यायिका अशी अतिशय बारीकसारीक माहिती या प्रकरणात दिलेली आहे. केवळ हिंदू मंदिरांची माहिती न देता मुसलमान लोकांच्या मशिदींबद्दलची माहिती दिलेली आहे. यात हाजी अलीचा उल्लेख ’मामाहजानी’ केला असून त्यामागची कथाही सांगितली आहे.

बाबुलनाथ

प्रेक्षणीय स्थळे बघण्याबरोबरच पर्यटकांचे आणखी एक आकर्षण असते ते म्हणजे खरेदी. मुंबईतल्या अनेक ‘मार्कीटांची’ माहिती, तेथे मिळणार्‍या वस्तू, त्यांची बांधकाम संरचना याबद्दलची माहिती दिलेली आहे. मुंबईतल्या गोद्यांवरही एक प्रकरण आहे. मुंबईत असलेल्या प्रेक्षणीय पुतळे, प्रसिध्द हॉस्पिटले, प्रसिध्द इमारती याबद्दलची सविस्तर माहिती देणारी प्रकरणं या पुस्तकात आलेली आहेत.

हवा खावयाची ठिकाणे या प्रकरणात चौपाटीचा उल्लेख सापडतो. येथे कित्येक फेरीवाले मधूनमधून वाळवंटात ’चणा ल्योरे गरमगरम’ ’गंडेरी ल्योरे गंडेरी’ (गंडेरी म्हणजे उसाचे करवे), ’आईस्क्रीम’ ’सोडा वाटर’ असे मुखाने चमत्कारिक स्वर काढून फिरत असतात असा मजेशीर उल्लेख आलेला आहे. याच प्रकरणात हॅंगिंग गार्डन, अपोलो बंदर (सध्याचे गेट वे ऑफ इंडिया) यांची सविस्तर माहिती आलेली आहे. त्याकाळीही महालक्ष्मी येथे घोड्यांच्या शर्यती चालत. त्यावर चालणारे बेटिंग, घोडे पळवणारे जॉकी याबरोबरच या शर्यतींमुळे अनेक लोकांचे खिसे खाली होतात असाही उल्लेख केलेला आहे.

यानंतरच्या प्रकरणात मुंबईला भेट देणार्‍या व्यापार्‍यांसाठी उपयुक्त माहिती दिलेली आहे. ठोक भावाने विक्री होणारी व्यापारी मार्किटे, विविध वस्तूंच्या तोलण्याबाबतची कोष्टके याचबरोबर वेगवेगळ्या वस्तूंची विक्री करणार्‍या दुकानांची नावासकट यादी दिलेली आहे.

शेवटचे प्रकरण आहे मुंबईतल्या प्रेक्षणीय स्थळांना भेटी देण्यासाठी कार्यक्रम कसा असावा (Itinerary) दिलेला आहे. याच बरोबर मुंबईतली नाटकांची व सिनेमांचे थिएटर्स यांचीही माहिती दिलेली आहे.

यानंतर पुस्तकात काही जाहिरातीही दिलेल्या आहेत. पुस्तकाच्या सुरुवातीलाच एक सुचना दिलेली आहे. त्यात लेखक म्हणतो की पुस्तकातील जाहिरातीवरुन कुठलाही माल मागवायचा झाल्यास पुस्तकाच्या नावाचा उल्लेख करावा. जाहिरातींचा हा विभाग रंजक आहे. पहिलीच जाहिरात आहे ती पुरुषांमधील लैंगिक ताकद वाढवणार्‍या ’मदनमंजिरी’ नावाच्या गोळ्यांची. एक रुपयाच्या ४० गोळ्यात आपली ‘मर्दानी’ ताकत खात्रीने वाढविणाऱ्या राजवैद्य नारायण केशवजी यांची ही जाहिरात आहे . साडेचार रुपयाच्या घड्याळाबरोबर साखळी फुकट असा उल्लेख असलेली ‘घड्याळ्याची लूट’ ही जाहिरात गजकर्ण व खरजेवरचा रामबाण मलमाचीही माहिती देऊन जाते. इतर जाहिराती कृत्रिम रत्ने, फॅन्सी लेबले, लिहिण्यासाठी लागणारी विविधरंगी शाई, फॅन्सी कॅलेंडरे, टोप्या, स्वतंत्र धंदा चालू करण्यासाठी शिक्षण, बुध्दिवर्धक औषध, अल्युमिनियम भांडी, कृमीसंहारक तेल, जोडाक्षर शिक्षणपाठाचे पुस्तक, फोटोग्राफर्स वगैरेंच्या आहेत.

दोन जाहिराती या पुणेरी पगड्यांविषयीच्या आहेत. त्याकाळी पुणेरी पगडी ही पुण्याबाहेरही मोठ्या प्रमाणात वापरली जात असावी व लोकांना ‘पुणेरी पगडी’ विषयी फारसे वावडे किंवा आकस नसावा.

एखाद्या टुरिस्ट गाईडमधे त्या गावातील प्रेक्षणीय स्थळे, हॉटेल्स, वाहतुकीची साधने असा मजकूर असतो. मला या पुस्तकाविषयी लिहावे असे वाटले कारण लेखकाने अतिशय बारीकसारीक गोष्टींचा विचार करुन पुस्तकात त्याचा समावेश केलेला आहे. पहिल्यांदा जेव्हा मी या पुस्तकाचे नाव वाचले तेव्हा मला ही एखादी कादंबरी असावी असं वाटलं. पण वाचायला सुरुवात केली आणि त्याकाळातले संदर्भ मिळायला लागले. पहिल्यांदा पार्सलचे वजन यासाठी बंगाली शेर जेव्हा वाचला तेव्हा असे काही वजन करण्याचे माप त्यावेळी वापरले जात होते हे कळाले. तसाच एक संदर्भ असाही येतो तो परळ या भागाविषयीचा. लेखकाने म्हणले आहे की ’परळ भागात गिरण्या व मिठागरे पुष्कळ आहेत.’ कुठल्या प्रसिध्द ठिकाणांना भेट द्यावी याच्या यादीत लेखकाने ’धी व्हिक्टोरिया मेमोरिअल स्कूल ऑफ दी ब्लाईंड’ तसेच ’प्रो. दाते यांची मुक्यांची शाळा’ यांचाही समावेश केला आहे. तसेच प्रेक्षणीय स्थळे, पुतळे वगैरेविषयी माहिती देताना त्याच्या आजुबाजूच्या परिसराचेही वर्णन केलेले आहे. मला हे सामाजिक संदर्भ अतिशय महत्वाचे वाटतात. ’सुपशास्त्र’ या पुस्तकाविषयी लिहिताना यशोधनने त्यातील पदार्थ करुन आमच्यापर्यंत पोहोचवावेत या अटीवर पुस्तक उपलब्ध करुन दिले जाईल असे सांगितले होते पण मला अशी काही अट घालता येणार नाही. फार तर आम्हाला जिवाची मुंबई घडवा असे म्हणता येईल. पण ज्या जिज्ञासूंना हे पुस्तक पाहिजे असल्यास ते जरूर उपलब्ध करुन दिले जाईल.

कौस्तुभ मुदगल

आधी हाताला चटके….

मी आणि कौस्तुभ आमचे सामाजिक वजन वाढवण्याचे प्रयत्न गेली अनेक वर्षे करत आहोत. पण त्यात अजून फारसे यश न आल्याने आम्ही मग शारीरिक वजनाकडे मोर्चा वळवला आणि ‘जाऊ तिथं खाऊ’ हे ब्रीदवाक्य मनाशी धरून जागोजागचे प्रसिद्ध पदार्थ खाऊन बघितले. यातूनच प्रत्यक्ष खाण्याबरोबर खाण्याविषयी वाचणे आणि लिहिणे ही आवडही आमच्यात निर्माण झाली. यातूनच एक पुस्तक माझ्या हाती लागलं. आणि मग त्याविषयी तुम्हाला सांगायचं म्हणून हा लेखही बसल्याबसल्या सहज हातातून उतरला.

१८७५ साली राजमान्य राजश्री रामचंद्र सखाराम गुप्ते नावाच्या एक गृहस्थांनी ‘सुपशास्त्र’ अर्थात स्वयंपाकशास्त्र हा ग्रंथ लिहून सिद्ध केला. या पुस्तकात त्यांनी तत्कालीन मराठी पदार्थांची यादीच प्रसिद्ध केलेली आहे. अर्थात यातले सुमारे ८०% पदार्थ आपण आजही खात/करत असतो पण मला यातल्या पदार्थांबरोबरच त्या काळातली भाषा आणि लिहिण्याची पद्धत तितकीच आवडली.

विद्या प्रसारक मंडळ

यातली पदार्थांची यादी वाचून हे पुस्तक ब्राह्मणी अथवा उच्चवर्गाच्या आहारातील पदार्थांविषयीच आहे असा निष्कर्ष नक्कीच काढता येईल पण हे पदार्थ थोड्या फार फरकाने समाजातला एक मोठया भागाच्या रोजच्या आहारातले होते ही बाब लक्षात घेणं गरजेचं आहे.

लेखकाने आपल्या मनोगतात हे आधीच स्पष्ट केले आहे की – “हाल्ली नीत्यशाहा कुटुंबात स्त्रियाच स्वयंपाक करितात परंतु कधी खारट, कधी आंबट, कधी अळणी या मासल्याने पदार्थ होतात यामुळे भोजन करणारास फार त्रास होऊन त्याचें अंतःकरण स्वस्थ नसते तेंव्हा सुख कोठून मिळेल हे सहज ध्यानात येईल.” अशी काळजाला हात घालणारी सुरुवात करून प्रस्तुत लेखकाने लिहिलेले पुस्तक सर्वांनी संग्रह करून त्याचा उपयोग करावा अशी विधायक सूचना केलेली आहे. शिवाय मुलींच्या शाळेत स्वयंपाक करणे हा विषय सुरू करून तिथे हे पुस्तक मार्गदर्शक म्हणून लावण्यासाठीचे प्रयत्नही आपण वाचकांनीच करायचे आहेत.

स्वयंपाकाचा ओनामा करण्याआधी लेखकाने भोजनातले षड्‌रस कोणते हे उलगडून सांगितलेले आहे. यातले बहुतेक रस आपण आता सुप्स/स्टार्टस, मेनकोर्स आणि डेजर्टस यात गुंडाळून टाकलेले आहेत. पण हे रस आहेत

१. भक्ष्य – पोळ्या, दळ्या, बेसन, मोहनभोग वगैरे
२. भोज्य – भात, खिचडी वगैरे
३.लेह्य – मेतकुट, कायरस, पंचामृत वगैरे
४.पेय- कढी, सार, ऊसाचा रस वगैरे
५. चोष्य – लोणची, शेवग्याच्या शेंगा वगैरे
६. खाद्य – मोतीचूर, जिलब्या, घीवर,  बुंदी वगैरे

एवढं सांगून झाल्यावर सृष्टीचे मूळ ब्रह्म आहे या चालीवर लेखकाने भोजनात मुख्य पदार्थ वरण (पक्षी आमटी/सांबारे) हा आहे असे सांगितले आहे. (या वाक्यावर माझ्यासारखे शेकडा ऐंशी टक्के आमटीप्रेमी सहमत होतील.) यानंतर लेखकाने उत्तम वरण अथवा आमटी कशी करावी हे सांगितले आहे. ही पद्धत आपल्या ओळखीची आहे पण त्या काळातली मापे समजून घेणे सुद्धा थोडं मनोरंजक आहे.

या मापांविषयी लेखकानं माहिती दिली नसली तरी माझ्या आई-आजीकडून घरात धान्य मोजताना जे वजनी आणि मापी परिमाण मला समजलं आणि लक्षात राहिलं ते असं होतं

धान्यासाठी –

दोन नेळवी = एक कोळवे
दोन कोळवी = एक चिपटे
दोन चिपटी = एक मापटे
दोन मापटी = एक शेर
दोन शेर = एक अडशिरी
दोन अडशिर्‍या = एक पायली
सोळा पायल्या = एक मण
वीस मण = एक खंडी

वेलदोडा किंवा इतर छोटे पदार्थ मोजण्यासाठी

दोन गहू = एक गुंज
आठ गुंजा = एक मासा
बारा मासे = एक तोळा

लेखकाने मात्र पदार्थांचे माप/प्रमाण सांगताना भार संज्ञा असलेल्या ठिकाणी इंग्रजी रुपया भार (म्हणजे बहुदा एका इंग्रजी रुपया इतक्या वजनाचे) व शेर म्हटले आहे तिथे ऐंशी रुपये भार असे समजावे असे स्पष्ट केलेले आहे.

विद्या प्रसारक मंडळ

या नंतर भातापासून पाककृतींची सुरुवात होते आणि साधा भात, साखरभात वगैरेनी सुरुवात करून आंब्याच्या रसाचा भात, गव्हल्यांची खिचडी आणि तांदुळाची उसळ अशा आजपर्यंत कानावर न पडलेल्या भाताच्या नावांनी ही यादी संपते. मग सुमारे २५-३० पोळीचे प्रकार आलेले आहेत. यातले चवडे पोळी, मृदुवल्या आणि फुटाणे पोळी वगैरे पदार्थ आपल्याला बऱ्यापैकी माहीत नसलेले आहेत.

यानंतर गोडाचा प्रवेश होतो, यात लाडू, खीर (याला लेखक क्षीर म्हणतो), वड्या, मुरंबे आणि सगळ्यात शेवटी रस व शिकरणी यांची वर्णी लागते. यातली अकबऱ्या, आईते, याडणी, याल्लपी आणि गपचिप ही नावं ऐकायला सुद्धा मस्त वाटतात. यातल्या अनेक गोष्टी आपण अजूनही खात असलो तरी करवंदांचा मुरंबा, महाळुंगाचा मुरंबा आणि कोरफडीचा मुरंबा वगैरे अजून माझ्या तरी ऐकण्यात किंवा खाण्यात आलेले नाहीत. अजून एक वेगळी गोष्ट म्हणजे दुधीहलव्याला लेखक ‘दुधे भोपळ्याचा खरवस’ असं नाव देतो.

विद्या प्रसारक मंडळ

जेवणाचे ब्रह्म हे आमटी हे असली तरी जेवणाची भिस्त ही काही प्रमाणात भाजीवर आहेच म्हणून या पुस्तकात भाज्यांचे अनेक प्रकारही आलेले आहेत. आपल्या नेहमीच्या भाज्या आणि आता आपल्या आहारातून बहुतेक हद्दपार झालेल्या राजगिरा, चंदनबटवा अशा भाज्याही इथं दिसतात. यातही एक वेगळी गोष्ट मला आढळली ती म्हणजे त्याकाळात कोबी आपल्या स्वैपाकघरात येऊन पोहोचलेला होता आणि पुस्तकात लेखक त्याचा उल्लेख कोबीचा कांदा असा करतो.

विद्या प्रसारक मंडळ

या नंतर चटण्या, कोशिंबीरी, डांगर, अनेक प्रकारचे सार वगैरे पदार्थ यांचे मनोहारी चित्र आपल्या नजरेसमोर उभं करत पुस्तक शेवटाकडे जाते. शेवटच्या भागात शंभर लोकांच्या जेवणाला लागणारे साहित्य वगैरेची यादी वाचताना त्यात गुलाबाची फुले, अत्तर, गुलाबपाणी आणि उदबत्त्या वगैरे बघून आपण पूर्वी वेगवेगळ्या लग्नात/कार्यात उठलेल्या पंक्ती आणि त्यात जेवायचा थाट वगैरे आता फक्त आठवायचा.

यातल्या सगळ्या पदार्थांची नावं सांगून मला तुम्हाला अचंबित करायचं नाही पण सुमारे दीड शतकापूर्वी महाराष्ट्रातल्या किमान काही भागातल्या आणि काही वर्गाच्या खाद्यसंस्कृतीची ओळख आपल्याला या पुस्तकातून होईल एवढं नक्की.

ता.क. – हौशी लोकांना त्यांनी या पुस्तकात वाचून शिकलेल्या पदार्थांचा नमुना ते मला आणि कौस्तुभला पोचता करतील या वायद्यावर हे पुस्तक उपलब्ध करून दिले जाईल.

यशोधन जोशी

“Hold the corridor”

जर्मनी १९४५ – १९३९ साली सुरु झालेल्या महायुद्धात सुरुवातीला जर्मनीची सर्वत्र सरशी होत होती.ऑस्ट्रिया, पोलंड, फ्रान्स सारखे देश जिंकून हिटलरच्या स्वप्नातले ३ रे राईश (3rd Reich) जवळपास पूर्ण युरोपभर पसरले होते.इटली,जपान हे देशही या युद्धात भाग घेऊन जर्मनीला साथ देत होते.युरोपबरोबरच आफ्रिका आणि आशियाही युद्धाच्या खाईत लोटला गेला होता.जर्मनीचे हवाईदल (luftwaffe) आता थेट लंडनवर बॉम्ब्सचा वर्षाव करत होते.एका मागून एक विजय मिळवत जर्मन सैन्याची आगेकूच सुरु होती आणि २२ जून १९४१ ला हिटलरने रशियाशी केलेला अनाक्रमणाचा करार मोडून त्यांच्यावर आक्रमण केले.युद्धाच्या तयारीत नसणाऱ्या रशियाची प्रचंड वाताहत झाली, जर्मन सैन्याने रशियाचा बराचसा भूभाग जिंकला पण तेवढ्यात कुप्रसिद्ध असा रशियन हिवाळा सुरु झाला आणि जर्मन सैन्याला त्याचा प्रचंड तडाखा बसला. स्टालिनला आपल्या या ‘जनरल विंटर’वरती अतिशय भरोसा होता. रशियात खोलवर घुसलेल्या जर्मन सैन्याला पुरवठा करणे हे काम अतिशय दुरापास्त होऊन गेले आणि रशियन लालसेना (Red army) आणि नागरी संरक्षणदलांनी जर्मन सैन्याला घेरले.रशियन आघाडीवर लढणाऱ्या जर्मन सेनेतल्या वरिष्ठ अधिकाऱ्यांनी तात्पुरती माघार घेण्याची परवानगी हिटलरकडे मागितली पण हिटलरने त्यांना ‘विजय किंवा मरण’ अशा स्वरुपाची आज्ञा दिली. जर्मन सैन्याने लढण्याचे शर्थीचे प्रयत्न केले पण अन्नधान्य आणि इतर युद्धसाहित्याच्या टंचाईने शेवटी त्यांचे सर्व प्रयत्न निष्फळ ठरले. लाखो जर्मन सैनिक मृत्युमुखी पडले, हजारो कैद झाले आणि शेवटी हिटलरला रशियन आघाडी गुंडाळावी लागली. Operation Barbarossa सपशेल फसले. आता जर्मनीची पूर्व आघाडी (Eastern Front) हळूहळू माघार घेत होती आणि रशियाने आगेकूच सुरु केलेली होती आता रशियन सैन्याने जर्मनीला ठेचून बर्लिनवर रशियाचा लाल झेंडा फडकवण्याचा निर्धार केलेला होता.

battle-stalingrad-german-soldiers-killed-002

दुसऱ्या बाजूला पश्चिम आघाडीवर ब्रिटीश, अमेरिकन आणि फ्रेंच फौजांनी नॉर्मंडीच्या किनाऱ्यावर प्रचंड मोठी जोखीम पत्करून लाखो सैनिक उतरवले आणि त्या आघाडीवरही जर्मन सैन्याची पिछेहाट सुरु झाली.१९४४ संपता संपता जर्मनीच्या दोन्ही बाजूनी दोस्त राष्ट्रांच्या फौजांचा विळखा पडला आणि दुसरे महायुध्द शेवटच्या टप्प्यात पोचले. जर्मनीच्या भूमीवर झालेल्या या लढाईच्या शेवटच्या चरणातील काही महत्वाचे प्रसंग या लेखातून मांडण्याचा प्रयत्न केलेला आहे.

मार्च १९४५ Oderberg शहर –  जर्मन सैन्याचा Eastern Front (एकेकाळचा रशियन फ्रंट) आता जर्मनीच्या मधोमध पोचला होता, पूर्वेच्या दिशेने रशियन लाल सेना आणि पोलिश सैन्य आगेकूच करत होते. जर्मन रेडीओवरून अजूनही नाझींच्या सरशीच्या बातम्या सांगितल्या जात होत्या, १९४५ च्या जानेवारी पासूनच Oder नदी पार करण्याचा प्रयत्न रशियन लाल सेना करत असून जर्मन सैन्य त्यांचा यशस्वी प्रतिकार करत आहे अशा बातम्या प्रसारित केल्या जात होत्या. प्रत्यक्षात Oderberg पाशी युद्धाची भयंकर धुमश्चक्री सुरु होती, जर्मनीची 9th Army येथे तैनात होती आणि या लढाईत ३५००० हून अधिक जर्मन सैन्य कमी आलेले होते. जर्मन सैन्याची शक्ती आता घटत चाललेली होती, पाच वर्षाहून अधिक काळ सुरु असलेल्या युद्धानंतर आता जर्मनीला आता मनुष्यबळाचा तुटवडा जाणवत होता, या युद्ध आघाडीवर लढणारे बरेचसे सैनिक हे १६-१७ वर्षांचे कोवळे युवक होते आणि आता या अननुभवी सैन्याला आता रशियाच्या राक्षसी सैन्यबळाला तोंड द्यायचे होते.

Oder नदी ओलांडणे रशियन सैन्याला फारसे अवघड नव्हते, त्यांनी नदी ओलांडण्यासाठी तात्पुरते पण मजबूत पूल उभारले होते आणि नदी ओलांडून जर्मनीच्या पश्चिम भागावर हल्ला करण्याची त्यांची तयारी सुरु होती, इथून राजधानी बर्लिन फक्त ६० किमी लांब होते. सुमारे २५ लाख रशियन सैन्य या मोहिमेत सहभागी झालेले होते. या सैन्याची ३ भागात विभागणी केलेली होती आणि यातल्या एका दलाचे नेतृत्व प्रसिद्ध रशियन जनरल झुकॉव्हकडे होते. झुकॉव्हच्या नेतृत्वाखाली ९ लाख रशियन सैन्य होते आणि त्यांच्यासमोर १,३०,००० सैन्यबळ असणारी जर्मनीची 9th Army होती. जर्मन सैन्याचे नेतृत्व करत होता जनरल थिओडोर बुसा (Theodor Busse). कोणत्याही परिस्थितीत बर्लिनचे रक्षण करण्याचे आदेश हिटलरने बुसाला दिलेले होते. Oder नदीवर आणि Frankfurt ला संरक्षणाची अभेद्य भिंत उभारून बर्लिनचे रक्षण करण्याची बुसाने तयारी केली.

WhatsApp Image 2018-12-24 at 7.46.10 PM
जनरल बुसा

याप्रसंगी जर्मनसैन्याच्या मनोधैर्याचे कौतुक करावे तेवढे थोडेच, समोर रशियन सैन्याचा सागर दिसत असूनही ते योग्य संधीची शांतपणे वाट बघत होते. तर पलीकडच्या बाजूला झुकॉव्ह आपल्या सैन्य आणि सामुग्रीची जुळवाजुळव करण्यात मग्न होता. सिलो हाईट्स (Seelow Heights) हि एक उंचावर असणारी अत्यंत मोक्याची जागा हेरून तिथे झुकॉव्हने आपले Headquarter बनवले होते येथून बर्लिन फक्त ९० किमी होते आणि त्याचे पुढचे लक्ष होते बर्लिन. रशियन सैन्याच्या उच्च अधिकाऱ्यांच्यात जास्तीत जास्त प्रदेश जिंकण्याची स्पर्धा सुरु होती, आपण जास्त प्रदेश जिंकून स्टालिनच्याकडून होणाऱ्या सन्मानास पात्र व्हावे यासाठी त्यांची धडपड सुरु होती. स्टालिनची योजना एप्रिलच्या दुसऱ्या आठवड्यात बर्लिनच्या दिशेने आघाडी उघडून २ आठवड्यात बर्लिन हस्तगत करावे आणि १ मे बर्लिनमध्ये साजरा करावा अशी होती.

आता झुकॉव्हचे सैन्य सज्ज झालेले होते, त्याच्याकडे उत्तम प्रकारचा तोफखाना आणि ३००० रणगाडे होते ( आणि जर्मन सैन्याकडे फक्त ५०० रणगाडे होते). युद्धतयारी बरोबरच जर्मन सैन्याला मनोधैर्य खच्ची करून माघार घ्यायला लावण्यासाठीही झुकॉव्हने प्रयत्न सुरु केले. जर्मनीतून पळून जाऊन रशियात आश्रय घेणारे काही कम्युनिस्टही रशियन सैन्याबरोबर होते, त्यांच्याकडून लाऊडस्पीकरवरून जर्मन भाषेत संदेश पसरवले जात होते. या संदेशांचा आशय माघार घेऊन तुमचा जीव वाचवा असा होता पण याला जर्मन सैन्याने मुळीच दाद दिली नाही. याचबरोबर जर्मन सैन्यात अशीही एक अफवा पसरली होती कि रशियन आघाडीवर लढताना कैद झालेला जनरल झायलीच (Seydlitz) हा आपल्या जर्मन सैन्यासह रशियाकडून लढत आहे, पण रशियन सैन्याने झायलीचचा वापर जर्मन सैन्याला माघार घेण्याचे आवाहन करण्यासाठी केलेलाच होता.

WhatsApp Image 2018-12-24 at 7.46.00 PM

१६ एप्रिल १९४५ च्या मध्यरात्री रशियन सैन्याने प्रचंड बळ एकवटून हल्ला सुरु केला, ओडर नदीवरच्या जर्मन आघाडी पथकांच्या दिशेने तोफगोळे आणि अग्निबाणांचा पाऊस पडू लागला, धुळीचे लोळ उठले आणि समोरचे काही दिसेनासे झाले. जर्मन फौजांच्या आघाडीची ताकत या माऱ्यापुढे चालेनाशी झाली. बराच काळ चाललेल्या या सरबत्तीनंतर रशियन रणगाडे आणि चिलखती वाहने पुढे पुढे सरकू लागली आणि त्यांच्या पाठोपाठ रशियन पायदळाने कूच केले. जर्मन सैन्याला या प्रचंड रशियन सैन्याला थांबवणे शक्य होईना, जर्मन सैन्याचा मोठ्या प्रमाणात नाश होऊ लागला. आघाडीवरच्या तुकड्यांनी माघार घेऊन काही चौक्या रिकाम्या केल्या.माघार घेऊन मुख्य सैन्याबरोबर एकत्रितपणे या हल्ल्याचा मुकाबला करण्याचा त्यांचा प्रयत्न सुरु झाला. जर्मन सैन्याने सिलो हाईटसच्या प्रदेशात अनेक ठिकाणी खंदक उभारले होते,अडथळे उभारून ठेवलेले होते. त्यांच्या आडोशाने त्यांनी अटीतटीची झुंज द्यायला सुरुवात केली. जर्मनांचा प्रतिकार इतका कडवा होता कि रशियाच्या चढाईचा वेग अतिशय मंदावला.

तीन दिवसांच्या अथक लढाईनंतर आणि ३०,००० सैनिकांचा बळी दिल्यावर रशियाला जर्मन आघाडीला खिंडार पडणे शक्य झाले. युद्धभूमीवर जर्मन आणि रशियन सैनिकांच्या प्रेतांचा खच पडलेला होता. निकामी झालेले रणगाडे धूर ओकत होते, चिलखती गाड्या धूर ओकत होत्या. जर्मनीचेही १२,००० सैनिक मृत्युमुखी पडले. जर्मनीच्या बाजूने मनुष्य आणि साहित्याची हानी कमी झालेली असली तरी झालेली ही हानी भरून काढण्याची त्यांची क्षमता संपून गेलेली होती. २० एप्रिलला रशियन सैन्याने जर्मनीच्या सैन्याला सर्व बाजूनी वेढले आणि कोंडीत पकडले. कोंडीत सापडलेल्या या सैन्यावर रशियन तोफखाना आग ओकू लागला, डोक्यावरून भिरभिरत विमाने बॉम्बहल्ला करू लागली. तिथे असणाऱ्या हाल्बे जंगलातील दाट झाडीत लपून जर्मन सैन्यही तिखट प्रतिकार करू लागले. (या भागाला Halbe pocket असे नाव देण्यात आलेले होते) पण हा प्रतिकार नियोजनबद्ध नव्हता, रशियन सैन्याच्या विळख्यातून सुटून पश्चिमेकडे म्हणजे बर्लिनकडे जात जात प्रतिकार करण्याचा प्रयत्न सुरु झाला. तोफांच्या आणि बॉम्बच्या धुरामुळे वातावरण कुंद झालेले होते, प्रेतांचा खच पडलेला होता त्यावरून रशियन रणगाडे पुढे सरकत होते, जर्मन सैन्य मिळेल त्या वाहनाने रशियन सैन्याचा वेढा फोडून निसटायचा प्रयत्न करत होते आणि या वाहनांना रशियन विमाने आणि तोफखाना अचूक टिपत होता. जनरल बुसा जरी या सैन्याचे अजूनही नेतृत्व करत असला तरी त्याचे या सैन्याच्या हालचालीवर कोणतेही नियंत्रण राहिलेले नव्हते, शेवटी त्यानेही बर्लिनच्या दिशेने माघार घेण्याचा आदेश दिला पण त्याआधीच जर्मन सैन्याने ते प्रयत्न सुरु केलेले होते.

अग्निबाण आणि तोफांच्या माऱ्यातून वाट काढत जर्मन सैन्य रशियन सैन्याचा वेढा फोडायचा प्रयत्न करत होते, रशियन सैन्याकडून युद्धबंदी बनवले जाण्याची भीती या हालचालीला बळ देत होती. उरलेसुरले रणगाडे गोळा करून त्यांच्या आडोशाने जर्मन सैन्य पुढे सरकत सरकत शेवटी हाल्बे नावाच्या गावाजवळ जाऊन पोचले, पण यांची संख्या फक्त काही हजार होती, बाकीचे सैन्य त्यामानाने बरेच कमनशिबी होते जे अजून हाल्बेच्या जंगलातच अडकून पडले होते आणि तो त्यांच्यासाठी मृत्यूचा सापळा ठरला. दुसऱ्या बाजूला आता रशियन सैन्याच्या तुकड्या आता बर्लिनच्या उपनगरापर्यंत जाऊन पोचल्या होत्या.

Kampf um Berlin/sowjet.Panzer/Stadtgrenz - Soviet tanks / Berlin / 1945 - Combats ‡ Berlin/ Chars soviÈt. ‡ Berlin

“परिस्थिती अजूनही सुधारेल” अशी वल्गना हिटलरने २५ एप्रिलला केली, 9th Army (जी हाल्बेच्या जंगलात अडकून पडलेली होती) येऊन बर्लिनचे संरक्षण करेल अशी आशा त्याने जर्मन नागरिकांना दाखवली. इकडे हजारो जर्मन सैनिकांना रशियन सैन्याने युद्धबंदी बनवले होते आणि सैबेरियाला रवाना केले होते. त्यांचे पुढे काय झाले याचा कोणताही मागमूस उरला नाही. त्यातील काहींना १९५५-६०च्या दरम्यान रशियाने मुक्त केले. अनेक युद्धकैदी रशियाने सुडापोटी ठार केले.

रशियन फौजांचा वेढा आता बर्लीनभोवती पडला, हाल्बेच्या जंगलातून निसटलेले सैन्य जनरल विंकच्या (Walther Wenck) पश्चिम आघाडीवर ब्रिटीश आणि अमेरिकन सैन्याशी लढणाऱ्या 12th Army ला जाऊन मिळाले आणि आता 12th Army एकाचवेळी अमेरिकन आणि रशियन सैन्याशी लढू लागली. एल्ब (Elbe) नदीच्या आसपासच्या ही लढाई सुरु होती, जर्मन फ़िल्डमार्शल कायटेलने (Keitel) विंकला आज्ञा केली कि त्याने आता 12th Army सह बर्लिनचे रक्षण करावे आणि फ्युररला मुक्त करावे. सुरुवातीला विंकने ही आज्ञा पाळली पण रशियाने वेढलेले बर्लिन पुन्हा हस्तगत करणे हे अशक्यप्राय आहे हे लक्षात येऊन ते साहस करण्याचा विचार सोडून दिला. हिटलरने पुन्हा वल्गना केली कि “जनरल विंकची 12th Army येत आहे,ते आले कि परिस्थिती पालटेल.”

WhatsApp Image 2018-12-24 at 7.46.34 PM
जनरल विंक

हिटलर आता कोणत्या जगात वावरत होता तेच समजत नव्हते. बर्लीनवर अक्षरश: आगीचा वर्षाव होत होता, सर्व इमारती ढासळलेल्या होत्या, हिटलर अजूनही नवनवीन लष्करी आदेश काढत होता, ज्या सैन्याच्या नावे हे आदेश निघत होते ती सैन्यदले आता अस्तित्वातच नव्हती. हिटलर आणि कायटेलच्या आदेशांना झुगारून विंकने आपल्या सैन्याला अडकून पडलेल्या 9th Army ची सुटका करण्याचे आदेश दिले आणि २६ एप्रिल १९४५ ला जर्मन सैन्याने शेवटची चढाई सुरु केली, या हल्ल्याचा जोर इतका जबरदस्त होता कि रशियन सैन्याची बरीच पीछेहाट झाली. जर्मन सैन्याने अनेक गावे आणि शहरे पुन्हा हस्तगत केली. विंक आपल्या सैन्याला पुन्हा पुन्हा संदेश पाठवत होता “Hold the corridor”, 9th Army ला माघार घेण्यासाठी जिंकलेला हा टापू काही काळापुरता का होईना राखून ठेवणे अत्यंत महत्वाचे होते आणि विंकची 12th Army प्राणपणाने आपल्या जनरलच्या “Hold the corridor” या आज्ञेचे पालन करत होती.

WhatsApp Image 2018-12-29 at 10.42.22 AM

२७ एप्रिल १९४५ ला कायटेलने पुन्हा एकदा विंकला आदेश दिला कि, बर्लिनची लढाई आता शेवटच्या टप्प्यात आहे, बर्लिनचे संरक्षण कर. बर्लिनची आशा आता फक्त तुझ्यावर आहे. पण विंकने आता रशियाच्या कचाट्यात सापडलेल्या जर्मन सैन्याची मुक्तता करून अमेरिकन आणि ब्रिटीश सैन्यापुढे शरणागती पत्करण्याचे ठरवले होते. विंकने वेळोवेळी आपल्या सैन्याशी बातचीत करून त्यांचे धैर्य उंचावले, त्याने त्याच्या सैनिकांना आश्वासन दिले कि लौकरच अडकून पडलेल्या 9th Army तील उरलेले सैनिक आणि अडकून 12th Army यांसह तो अमेरिकन आणि ब्रिटीश सैन्यापुढे शरणागती पत्करेल. २९ एप्रिलच्या रात्री हिटलरने जोड्लमार्फत (Jodl) कायटेलला एक संदेश पाठवला आणि त्यात ५ प्रश्न विचारलेले होते,
1. Where are Wenck’s spearheads?
2. When will they attack again?
3. Where is the Ninth Army?
4. To where is it breaking through?
5. Where are Holste’s [XXXXI Panzer Corps] spearhead?

हिटलरला अजूनही चमत्काराची अपेक्षा होती, पण कायटेलने यावेळी खरे उत्तर देण्याचे धाडस दाखवून हिटलरला प्रत्यक्ष परिस्थितीची कल्पना दिली. कायटेलने हिटलरला खालील उत्तर पाठवून दिले.

To 1. Wenck’s point is stopped south of Schwielow Lake. Strong Soviet attacks on the whole east flank.
To 2. As a consequence Twelfth Army cannot continue the attack toward Berlin.
To 3 and 4. Ninth Army is encircled. A panzer group has broken out west. Location unknown.
To 5. Corps Holste is forced to the defensive from Brandenburg via Rathenow to Kremmen.

३० एप्रिल १९४५ ला विंकने 9th Army ला रेडीओवरून लौकरात लौकर 12th Army पर्यंत पोचण्याचा संदेश पाठवला. (Comrades, you’ve got to go in once more, “It’s not about Berlin any more, it’s not about the Reich anymore. The mission is not to win a military victory or commendations, it is to save lives.” हा त्याने पाठवलेल्या संदेशातील काही भाग आहे)

9th Army तील सैनिक आता रात्रंदिवस धावत होते, जागोजागी रशियन फौजेशी त्यांचा सामना होत होता, रशियन सैनिक त्यांचा पाठलाग करत होते, त्यांची लांडगेतोड करत होते. 12th Army चिवटपणे झुंजत, रशियन माऱ्याला तोंड देत त्यांच्यासाठी रस्ता मोकळा करत होती. १ मे १९४५ ला हे हजारो सैनिक विंकच्या सैन्याला येऊन मिळाले. हे सैनिक थकलेले होते, अनेकजण जखमी होते त्यांना त्यांच्या साथीदारांनी पाठीवरून आणलेले होते. काहीजण कुबड्या काठ्या घेऊन चालत होते. सैनिकांबरोबरच यात अनेक परिचारिका आणि रशियन सैन्याच्या भीतीने पळालेले नागरिकही होते.

Screen-Shot-2013-11-23-at-11.36.29-AM

रशियन सैन्याला पाडलेल्या खिंडारातून 9 आणि 12th Army तल्या सैनिकांनी पश्चिमेकडे सरकत पुन्हा एल्ब नदीचा किनारा गाठला. पाठीमागून रशियन सैन्य अजूनही हल्ला करत होते, उखळी तोफांनी गोळे डागले जात होते आणि एल्ब नदीच्या तुटलेल्या पुलावरून आणि नदीच्या प्रवाहात उभ्या केलेल्या नौकातून जीवावर उदार होऊन नदी पार करून लाखो जर्मन सैनिकांनी आणि नागरिकांनी अमेरिकन सैन्यापुढे शरणागती पत्करली. या दिवशी तारीख होती ६ मे १९४५.

WhatsApp Image 2018-12-29 at 10.48.04 AM

युद्धानंतरच्या घडामोडी

9th Army चा प्रमुख जनरल बुसी १९४५ ते ४८ युद्धकैदी होता. इतर जर्मन जनरल्स बरोबर त्याच्यावर देखील न्युरेम्बर्ग येथे खटला चालवण्यात आला (Nuremberg trials) पण त्यातून त्याची निर्दोष मुक्तता झाली. पुढे बुसी पश्चिम जर्मनीचा नागरीसुरक्षा समितीचा अध्यक्ष झाला, दुसऱ्या महायुद्धावर त्याने लिखाणही केले जे बरेच प्रसिध्द झाले. बुसी १९८६ साली मरण पावला.

12th Army चा प्रमुख जनरल विंक १९४७ पर्यंत युद्धकैदी होता, सुटकेनंतर तो औद्योगिक क्षेत्रात कार्यरत राहिला आणि १ मे १९८२ साली एका मोटार अपघातात तो मरण पावला.

दुसरे महायुद्ध संपून ७० वर्षे होऊन गेली, जनरल विंकच्या मृत्यूलाही आता ३५ वर्षे होऊन गेली. हे युद्ध लढलेलेही आता काळापल्याड जाऊन पोचले पण अजूनही दरवर्षी डिसेंबर आला की मला रशियातल्या भयावह हिवाळ्यात लढणारे जर्मन्स आठवल्याशिवाय रहात नाहीत.

यशोधन जोशी

 

महाराष्ट्रवृत्तांत – १८४८ ते १८५३

“व्यापारी म्हणून आले आणि राज्यकर्ते बनले” ही उक्ती ब्रिटींशाच्या बाबतीत नेहमीच वापरली जाते. पण राज्यकर्ते बनतानाचा त्यांचा प्रवासही तेवढाच मनोरंजक आहे. शतकभराच्या प्रवासाच्या त्यांच्या या आठवणी त्यांनी अनेक ठिकाणी लिहून तर काढल्या आहेतच पण जतनही केल्या आहेत. ब्रिटिश राज्यकर्ते म्हणून उदयाला आल्यानंतरही त्यांचे भारताविषयीचे आकर्षण संपलेले नव्हते. त्यांनी भारतीय, त्यांची संस्कृती, धर्म इ. विषयी विस्तृत अभ्यास केला. भारतभर प्रवास करताना त्यांनी प्रवासवर्णनेही लिहिली. यातले अनेक लेखक मुलकी किंवा सेनेतले अधिकारी आहेत. त्यामुळे यातल्या अनेकांच्या आठवणी आपल्याला एकसारख्याही वाटतात. या सगळ्यातून एक प्रवासवर्णन किंवा आठवणी सांगणारे लिखाण मात्र वेगळं आहे कारण ते लिखाण एका स्त्रीचे तिच्या भारतातल्या वास्तव्याच्या स्मृती जागवणारं आहे.

ही स्त्री आहे १८४८ ते १८५३ मध्ये मुंबईचा गव्हर्नर असणाऱ्या ल्युशिअस बेंटिक कॅरे उर्फ लॉर्ड फॉकलंडची पत्नी अ‍ॅमेलिया कॅरे. तिच्या या पुस्तकाचं नाव ‘Chow-Chow; Being selections from a journal kept in India, Egypt and Syria’ हे इतकं लांबलचक आहे. हे पुस्तक १८५७ साली लंडनमध्ये प्रकाशित झाले. पुस्तक प्रकाशनाच्यावेळी या बाईसाहेब जिवंत होत्या की नाही याचा नक्की अंदाज करता येत नाही कारण त्या १८५७ सालीच वारल्याची नोंद आहे. ‘Chow-Chow’ या विचित्र वाटणार्‍या शब्दाबद्दल माहीती देताना ती म्हणते की – भारतात गावोगाव फ़िरून माल विकणारे बोहरा व्यापारी ‘Chow-Chow’ नावाच्या एका टोपलीत/गाठोड्यात सर्व प्रकारच्या मालाचा एक-एक नमुना ठेवतात. जो ते गिर्‍हाईकांना उघडून दाखवतात. यावरून आपल्याला अंदाज आला असेलच की त्या ‘Chow-Chow’ प्रमाणेच गव्हर्नरबाईसुद्धा आपल्या या पुस्तकात त्यांच्या पोतडीतून एकेक चीज काढून दाखवणार आहेत.

पुस्तकात काय लिहिलंय हे बघण्याआधी अ‍ॅमेलिया कॅरेची आपण थोडी ओळख करून घेऊया. अ‍ॅमेलिया ही इंग्लंडचा राजा चौथा विल्यम आणि त्याचं प्रेमपात्र डोरोथी जॉर्डन यांची मुलगी. चार बहीणी आणि पाच भाऊ अशा मोठ्या कुटुंबात ती वाढली. तिचा जन्म १८०७ सालचा. इंग्लंडची राणी व्हिक्टोरिया ही अ‍ॅमेलियाची चुलत बहीण. १८३० साली अ‍ॅमेलियाचं लग्न बेंटिक कॅरे उर्फ लॉर्ड फॉकलंडशी झालं. उमराव घराण्यातल्या लॉर्ड फॉकलंडची ईस्ट इंडीया कंपनीने मुंबई प्रांताचा गव्हर्नर म्हणून नेमणूक केली. १८४८ साली तो भारतात येऊन दाखल झाला आणि सोबतच गव्हर्नरबाईही दाखल झाल्या.

Amelia_falkland
अ‍ॅमेलिया कॅरे

अ‍ॅमेलिया तिच्या आठवणींची सुरुवात मुंबईत उतरल्यापासून करते. मे महिन्यातल्या एका ’रम्य’ दुपारी त्यांचे जहाज मुंबई बंदरात येऊन दाखल झाले. त्यावेळी त्यांच्या स्वागताला टळटळीत उन्हात तमाम विदेशी आणि देशी साहेब आपापल्या लवाजम्यासह उभे होते. मंत्र्यासंत्र्यांची वाट बघत उन्हात उभे रहाण्याची रीत जी आपण जागोजागी बघतो तिची मुळे इतक्या मागेपर्यंत गेलेली आपल्याला जाणवतात.

त्यावेळच्या मुंबईचे वर्णन जे काही वर्णन अ‍ॅमेलियाने केलेले आहे ते अगदी वाचण्यासारखे आहे. मुंबईत पोचल्यानंतर पहिल्याच दिवशी ती मुंबईचा फेरफटका मारायला बाहेर पडली. त्यावेळी तिला एक लग्नाची वरात दिसली, एका अशक्त घोड्यावर स्वार झालेले नवरा-नवरी, त्यांची चकचकीत बाशिंगे, मुंडावळ्या आणि त्यांच्यासमोर वाजणारी वाजंत्री. या वाजंत्रीला ती Tom-Tom drums म्हणते. संध्याकाळच्यावेळी घोडे विकणारे अरब आणि पारशी लोक सुंदर आणि रूबाबदार कपडे घालून रस्त्यावर कॉफी पित बसलेले पाहून तिला आपण युरोपमध्ये असल्याचा भास होतो. रोज संध्याकाळी Bandstand वर होणारा वाद्यवृंदाचा कार्यक्रम, त्यावेळी आपल्या ’नेटीव’ नोकराचाकरांच्या लवाजम्यासह जमलेल्या ब्रिटिश स्त्रिया, त्याचवेळी डासांनी मांडलेला उच्छाद त्यामुळं कार्यक्रम संपल्यासंपल्या घरी निघून जाण्याची सगळ्यांची गडबड अशा अनेक गंमती ती सांगते.

96763_5
अ‍ॅमेलियाने पाहिलेले मुंबईतील वाळकेश्वर मंदिर

अ‍ॅमेलिया त्यावेळी मुंबईत अनेक ठिकाणी राहीली. परळसारख्या ठिकाणी रोज दिसणारे साप, मलबार हिलवरचे जंगल तिथून रात्री ऐकू येणारी कोल्हेकुई हे ऐकून आपण ही मुंबईच आहे हे विसरून जातो. मुंबईत त्याकाळी जागोजागी असणाऱ्या वाड्या आणि आमराया, माहीममध्ये असणारे नारळी पोफळीचे वृक्ष, त्यावर चढून ताडी काढणारे भंडारी लोक, मलबार हिलवर विखरून पडलेले जुन्या मंदीराचे अवशेष अशी ही मुंबई आपल्या मुळीच ओळखीची नाही. आजच्या गजबजलेल्या मुंबईने ही जुनी मुंबई केंव्हाच गिळून टाकलेली आहे. अ‍ॅमेलियाने घारापुरीच्या लेण्यांनाही भेट दिलेली होती, लेण्यातल्या थंडगार हवेने हवेने सुखावून जाऊन ती विचार करते की पुर्ण उन्हाळा यां गुहातच रहावे. पौर्णिमेच्या रात्री चांदण्यात न्हाऊन निघालेल्या भव्य शिल्पांना पाहून ती हरखून जाते.

मुंबई जरी इंग्रजांची व्यापारी राजधानी असली तरीही मुंबईची हवा ब्रिटिशांना फारशी मानवत नसे. एका पार्टीत तिने एका ब्रिटिश माणसाला त्याच्या तब्बेतीविषयी विचारले त्यावेळी खांदे उडवून तो म्हणाला “Ahh ! Alive today, dead tomorrow”. ब्रिटिशांना मुंबईतले उष्ण आणि दमट वातावरण फारसे मानवत नसे. इथले डास, ताप वगैरे गोष्टींचा त्यांना भयंकर त्रास होत असे. अनेक ब्रिटिश अधिकारी भारतातच मृत्यूमुखी पडत. वेगवेगळ्या प्रांतात राहून होणाऱ्या तापांना त्यांनी नावेही दिलेली होती. Sindh fever, Deccan fever, Taraain fever, Nagpore fever, Jungle fever अशी तापांची अनेक नावे त्यांच्यात रुढ होती.

अ‍ॅमेलियाला भारतातल्या अनेक गोष्टी अचंबित करत त्यातली एक म्हणजे इथली वृक्षसंपदा. इथल्या संस्कृतीचा भाग होऊन गेलेली झाडे, त्यांच्याभोवती गुंफलेल्या पौराणिक गोष्टी यांचीही नोंद अ‍ॅमेलिया घेते. परळला जिथे गव्हर्नर रहात असे तिथे अशोकाचा एक भव्य वृक्ष होता. अशोकाच्या वृक्षाला सुंदर स्त्रीच्या लत्ताप्रहाराने बहर येतो ही कविकल्पनाही तिला माहीत आहे. अ‍ॅमेलियाला स्केचिंगची आवड होती, वडापिंपळाच्या गर्द सावलीत बसून किंवा आमराईत बसून ती अनेकदा स्केचेस करत असे. पिंपळावरचे ‘Bachelor Ghost’ म्हणजे मुंजा वगैरेच्या गोष्टीही तिच्या लिखाणातून डोकावतात. साताऱ्याजवळ असणाऱ्या वैराटगडाच्या पायथ्याशी दोन-तीन एकरावर पसरलेले एक वडाचे झाड पाहून ती त्याच्या प्रेमातच पडलेली होती. मजेची गोष्ट म्हणजे तिने झाडांची लग्नेही लावलेली बघीतलेली होती. लिंब आणि पिंपळ एकमेकाशेजारी लावले जात. त्यावेळी लग्नातले सर्व विधीही केले जात, जेवणावळी होत हे तिने नोंदवून ठेवलेले आहे. चिंच आणि आंब्याचेही लग्न अशाच प्रकारे लावले जाई. ती आळंदीला गेलेली असताना तिने बरीच खटपट करून तिथल्या अजान वृक्षाची एक फांदी मिळवली आणि ती रुजवण्याचा प्रयत्न केला. नंतर तिचा मित्र आणि भारताचा पहिला Chief Conservator of Forest डॉ. गिब्सन याने ते झाड रूजवून तिला इंग्लंडला कळवलेही होते.

भारतात इंग्लंडच्यामानाने नोकरचाकर जास्त उपलब्ध असत त्यामुळे एखाद्या बड्या साहेबाच्या घरात नोकरचाकरांची फौजच असे. स्वैपाकी, माळी, घोडेवाला, हमाल (घरातली वरकड कामे आणि स्वच्छ्ता करणारा), धोबी, घरातले दिवे पाजळणारा मशालजी, पाणीवाला भिस्ती, गायवाला असे अनेक लोक घरात वावरत असत. त्यापैकी अनेकांना कामचलाऊ इंग्रजी समजे आणि बोलता येई. पण ज्यांच्याशी नेहमी संबंध येई असे व्यापारी, बेकरीवाले, खाटीक इ. लोकही असत. त्यांच्याशी बोलताना त्यांचे इंग्रजी समजून घेणे हे अत्यंत अवघड असे. त्याचा नमुना म्हणून एका खाटकाने त्याचे गिऱ्हाईक असणाऱ्या एका कलेक्टरीण बाईंना लिहिलेली चिठ्ठीच अ‍ॅमेलिया आपल्यासमोर पेश करते. तो लिहितो —

To Mrs. Collector Sahib, ESQ

Honoured Madam,

Madam’s butler says that madam is much displeased with poor butcher, because mutton too much lean and tough. But Sheep no grass got, where get fat? When come rain then good mutton. I kiss your honour’s pious feet. I have honour to remain madam.

                                                            Your affectionate butcher,

                                                            Mohomed Cassein

अ‍ॅमेलिया आणि इतर बरेचसे ब्रिटिश लेखक यांत एक महत्वाचा फ़रक आपल्याला जाणवतो तो म्हणजे इतर बरेचसे लेखक जंगल किंवा शिकार यांच्याच वर्णनासाठी शब्द खर्च करतात तर अ‍ॅमेलिया मात्र इथल्या सांस्कृतिक आणि धार्मिक जीवनाचा पुरेपुर आढावा घेण्याचा प्रयत्न करते. हिंदू धर्मातले अनेक बारकावे ती टिपते. तिला शिवपार्वती आणि त्यांचा परिवार माहीत आहे, विष्णूचे दशावतार, हनुमान, काली, गणपती यांच्या अनेक गोष्टी ती लिखाणातून मांडते. शाळीग्राम हे विष्णूचे रूप असून गंडकी नदीत सापडणारे दगड हे शाळीग्राम म्हणवले जातात. त्यावर विष्णूच्या चक्राचे ठसे असतात एवढी बारीकसारीक माहीती ती आपल्याला देते. अ‍ॅमेलिया वाईला असताना तिथल्या मंदीरांना भेटी देऊन तिने काही मंदीरातल्या पुजाऱ्यांशी धार्मिक चर्चाही केली होती. वाईजवळच्या धोम येथील मंदीरात तिला एका पुजाऱ्याच्या हातात एक सुंदर पळी दिसलेली होती तिला ती फारच आवडलेली होती म्हणून तिने ती विकत घेण्याची इच्छा दर्शवली पण त्या भटजीबुवांनी तिला मुळीच दाद दिली नाही. तर अ‍ॅमेलियाने त्याच दिवशी संध्याकाळी वाईच्या बाजारातून तसलीच एक पळी पैदा केली. आज महाराष्ट्रातल्या अगदी मोजक्या लोकांना ’स्थंडील’ म्हणजे काय हे सांगता येईल पण अ‍ॅमेलियाला याची व्यवस्थित माहीती आहे. ज्या देशात आपण राज्यकर्ते म्हणून आलेलो आहोत तिथल्या नेटीवांच्या धर्माची वरवर माहीती माहीती असणे चालणार असतानाही ब्रिटिश लोक किती चौकसपणे माहीती नोंदवत हे बघून थक्क व्हायला होतं.

विष्णूचे एक रूप म्हणून विठोबाची उपासना महाराष्ट्रात गेली अनेक शतके होत आहे. अ‍ॅमेलियानेसुद्धा याची नोंद घेतलेली आहे आणि ‘Worship of  Wittoba’  या नावाने तिने एक अखंड प्रकरणच लिहून काढलेले आहे. विठोबाच्या कथांचाही ती नोंद ठेवते. आपल्याला जी पुंडलीकाची गोष्ट माहीत आहे त्यापेक्षा निराळीच गोष्ट अ‍ॅमेलिया सांगते. पुंडलीक आपल्या आईवडील आणि पत्नीसह तीर्थयात्रेसाठी जाताना पंढरपुरातल्या एका मातृपितृ भक्त ब्राह्मणाच्या घरी मुक्काम करतो. दुसऱ्या दिवशी सकाळी त्या घरात तीन सुंदर स्त्रिया त्याला घरकाम करताना दिसतात त्या गंगा, यमुना आणि सरस्वती असतात अशी काहीशी अपरिचित कथा ती आपल्याला सांगते.

पंढरपुरात तिथले पुजारी आलेल्या यात्रेकरूंना आपल्याकडे घेऊन जाण्यासाठी ते त्यांचा पाठलाग करत हे ती सांगते. त्याचवेळेला यात्रेकरूंच्या नावागावावरून ते कुणाचे यजमान हे सांगणाऱ्या त्यांच्या चोपड्यांचीही ती माहीती देते. या चोपड्यात संपूर्ण घराण्याची माहीती नोंदवून ठेवली जात असल्याने या चोपड्यांचा उपयोग वारसाहक्क ठरवताना वगैरे केला जाई हे सुद्धा ती नमुद करते.

महाराष्ट्रात दिर्घकाळ राहील्याने अ‍ॅमेलियाला आपले अनेक सण आणि उत्सव जवळून बघायची संधी मिळाली. मुंबईतल्या दिवाळीच्या सणाचे वर्णन करताना ती दिव्यांनी आणि आकाशकंदीलांनी उजळून गेलेली सुंदर घरे, उत्तम कपडे घातलेले पुरुष, त्यांचे रंगीबेरंगी पटके, आणि आकर्षक दागिने घातलेल्या व सुंदर रेशमी साड्या नेसलेल्या स्त्रिया यांची वर्णने ती करते. दिवाळी साजरी करण्याचा उद्देश एखाद्या ज्ञानी माणसाला विचारला तर तो हा उत्सव दुर्गा किंवा कालीचा आहे म्हणून सांगेल तर एखादा उनाड माणूस मात्र हा लक्ष्मीचा आहे म्हणून सांगेल अशी पुस्तीही ती आपल्या दिवाळीच्या वर्णनाला जोडते. (यावरून आपण कोणत्या गटात मोडतो याचा आपणही विचार करायला हरकत नाही.) शिमग्याच्या सणाची आपली माहीती (आता बोंब मारायला होळीची वाट बघायला लागत नसल्याने) पोळीच्या पुढे फारशी सरकत नाही पण अ‍ॅमेलिया मात्र होळीचे वर्णन वसंतोत्सव, कामोत्सव किंवा मधुत्सव असे करते. होळीच्या वेळी होणाऱ्या कामदेवाच्या पूजेचाही ती उल्लेख करते. पुण्यातल्या गणेशोत्सवाचे वर्णन करताना ती हत्ती, घोडे, पालखी यांसह निघणाऱ्या विसर्जनाच्या मिरवणुकीत होणाऱ्या वाद्यांच्या कर्कश्श आवाजाविषयीही सांगते. आणि सगळ्यात शेवटी विचारते की एवढ्या सुंदर मुर्तीला पाण्यात का बुडवायचे ?

भारतीयांच्या श्रद्धा आणि परंपरा यांविषयी अ‍ॅमेलियाला विलक्षण कुतुहल आहे. भारतातल्या जनतेत मृत्यू, त्या नंतरचे जीवन आणि पुर्नजन्म यांविषयी पुर्वापार श्रद्धा आहे आणि पारलौकिक जीवनासाठी त्यांचे सदैव प्रयत्न सुरु असतात हे निरिक्षण अ‍ॅमेलियाने नोंदवले आहे. या श्रद्धा फक्त हिन्दुधर्मीयांच्या पुरत्याच मर्यादीत होत्या असे नव्हे तर मुस्लीम समाजातही त्या होत्या. बोहरी समाजातील धर्मगुरू ज्याला ’आगा’ असे म्हटले जाते तो त्याकाळी लोकांकडून पैसे गोळा करून जन्नतला जाण्याचा ’पासपोर्ट’ देई. हा पासपोर्ट म्हणजे खरोखर एक कागद असे आणि मृताचे दफन करताना हा पासपोर्टही त्याच्यासोबत पुरला जाई.

मुंबईतला उन्हाळा ब्रिटिशांना अजिबात सहन होत नसे त्यामुळे मुंबई जरी राजधानी असली तरी वर्षातून निम्मा वेळ ते मुंबईच्या बाहेरच काढत. उन्हाळ्यात महाबळेश्वर, पावसाळ्यात पुणे असे शक्यतो त्यांचे मुक्काम असत. मुंबईच्या उकाड्याबद्दल लिहिताना अ‍ॅमेलियाने एक मजेशीर प्रसंग सांगीतलेला आहे. एकदा अ‍ॅमेलिया आणि गव्हर्नर भायखळ्याच्या चर्चमध्ये रविवारच्या प्रार्थनेला गेले असताना तिला खिडकीबाहेर अनेक नेटीव लोक जमलेले दिसले, क्षणभर तिला वाटलं की हे सगळे लोक गव्हर्नरला भेटायला जमले असावेत पण प्रार्थना सुरू होताच तिला समजलं की हे सगळे लोक पंखे चालवणारे आहेत.

ब्रिटिश उन्हाळा मुंबईत घालवण्याऐवजी महाबळेश्वरला पसंती देत. मुंबईतून महाबळेश्वरला जाताना पुणे-वाई असा आपला आजचा मार्ग न निवडता ते आधी मुंबईतून वाफेच्या छोट्या जहाजाने बाणकोटला पोचत तेथून सावित्री नदीतून महाड आणि तेथून पालखीने घाट ओलांडला जाई. या प्रवासाच्या दरम्यान अ‍ॅमेलिया पालखीच्या भोयांशी संवाद साधून त्यांच्या या कामाबद्दल, त्यांना त्यातून मिळणाऱ्या मोबदल्याबद्दल माहीती मिळवते. भाषेचा अडथळा असतानाही ती त्यांच्या धार्मिक समजुती आणि रिती परंपरा समजून घेण्याचा प्रयत्न करते. त्यातून तिला देवाला कौल लावणे आणि बगाड यांसारख्या प्रथा समजतात.

घाट चढून वर जाताना अ‍ॅमेलियाला सह्याद्रीच्या रौद्ररूपाचे,दाट जंगलांचे दर्शन होते. सह्याद्रीविषयीच्या अनेक पौराणिक कथा तिला माहीत आहेत. त्यातली एक तर अतिशय वेगळी आहे. सह्याद्री हा मुळात हिमालयापेक्षाही उंच होता त्यामुळे सुर्याचा रथ त्याच्या उत्तुंग शिखरांना अडत असे. सुर्याने या अडचणीवर तोडगा काढण्याची विनंती पर्वतांचे गुरु अगस्ती ऋषींना केली. अगस्ती मग सह्याद्रीकडे आले. अगस्ती मग सह्याद्रीकडे आले अगस्तींना पाहून सह्याद्रीने त्यांना वाकून नमन केले. अगस्ती ऋषींनी त्याला ते समुद्रावरून संध्या करून येईपर्यंत तसेच थांबण्याची आज्ञा केली आणि ते संध्या करायला निघून गेले. सह्याद्री वाकून बसून राहीला पण अगस्ती ऋषी काही परत आले नाहीत. सह्याद्री कायम वाकलेलाच राहून गेला आणि सुर्याच्या रथाचा अडथळा कायमचा दूर झाला. (बहुधा या प्रसंगाला जोडूनच तो तीन आचमनात समुद्र पिऊन टाकण्याचा प्रसंग झाला असावा)

महाबळेश्वरला पोहोचल्यावर तिथली थंड हवा, उतरलेले ढग, दाट जंगल आणि सकाळच्यावेळी पडणारे धुके पाहून अ‍ॅमेलिया हरकून जाते. तिथं रहाणारे लोक, त्यांचे कष्टाचे जीवन यांचेही तिला अप्रूप वाटते. आपल्याला माहीत असलेलं आजचं महाबळेश्वर आणि अ‍ॅमेलियाने बघितलेलं महाबळेश्वर यात प्रचंड तफावत आहे. कुठले कुठले पॉईंट बघत हिंडणाऱ्या आपल्यातल्या अनेक पर्यटकांना याची कल्पनाही नसेल की हे सगळे पॉईंट ब्रिटिशांनी शोधलेले आहेत.

Temple_of_Siva_(Mahades),_Source_of_Chrisna._Mahabuleshwar._(12488633084).jpg

त्याकाळात काही हौशी ब्रिटिश शिकारीमागे जंगल पिंजून काढत होते तर काही महाबळेश्वर फिरता फिरता नवीन पॉईंट शोधून काढत होते. त्यातल्या काही ठिकाणी अ‍ॅमेलिया जाऊनही आलेली होती पण त्यातल्या सुर्योदय पहाण्याचा विल्सन पॉईंट आणि सुर्यास्त बघण्यासाठीचा बॉम्बे पॉईंट फक्त यांचाच उल्लेख ती करते. मावळतीचा सुर्य बघताना ती मध्येच प्रतापगड दाखवून तिथं झालेल्या अफझलखानाच्या वधाच्या प्रसंगाची ती वाघनखांसह इत्यंभूत माहीती देते. याचबरोबर महाबळेश्वरला असणाऱ्या आणि रोज सुर्यास्त बघायला जमणाऱ्या ब्रिटिश स्त्रियांविषयी टिप्पणी करत ती त्यांच्या निसर्गसौंदर्य बघण्यापेक्षा ’गॉसिप’ करत बसण्याच्याही उल्लेख करते.

मराठ्यांचे राज्य लयाला जाऊन तेंव्हा सुमारे तीस वर्षांचा काळ उलटून गेलेला होता त्यामुळे साताऱ्याचे छत्रपती, त्यांची दरबारी मंडळी, सरदार वगैरे अजूनही आपले महत्व राखून होते. अ‍ॅमेलिया महाबळेश्वरला असतानाच एकदा साताऱ्याच्या छत्रपतींच्या दोन महाराणी आणि युवराज वेंकाजीराजे हे प्रतापगडावरील देवीच्या दर्शनासाठी गेले असताना त्यांनी रस्त्यात गव्हर्नरची भेट घेतली. यावेळी त्या आपल्या हत्ती, घोडे, ऊंट अशा लव्याजम्यासह आलेल्या होत्या. त्यांच्या आगमनाची वर्दी देण्यासाठी शिंगे आणि नौबती वाजत होत्या. राजस्त्रिया पालखीतून उतरल्यावर त्या इतरांच्या नजरेला पडू नयेत म्हणून दोन्ही बाजूंना किनखापाचे (याला ती Cincap म्हणते) पडदे लावलेले होते. गव्हर्नरतर्फे त्यांचे स्वागत भारतीय पद्धतीप्रमाणे म्हणजे गुलाबपाणी शिंपडून झाले. गव्हर्नरने वेंकोजीराजांना सामोरे जाऊन त्यांचे स्वागत केले. त्यांचा हात धरून त्यांना आसनावर बसवले. हा भेटीचा कार्यक्रम काही काळ चालला. गोड पदार्थ, फळे इ. पदार्थ पाहुण्यांसमोर ठेवण्यात आले आणि शेवटी पानसुपारी होऊन कार्यक्रम संपला. या प्रसंगी राजस्त्रियांची उत्तम वस्त्रे, निवडक पण सुंदर आणि मौल्यवान दागिने. वेंकाजीराजांचे मोती, पाचू आणि हिऱ्यांचे दागिने आणि त्यांचे विलक्षण देखणे व्यक्तिमत्व यांचेही ती वर्णन करते.

भोरच्या पंतसचिवांशीही अ‍ॅमेलियाशी भेट झालेली होती. हे म्हणजे बहुदा चिमणाजी रघुनाथ पंतसचिव असावेत. त्यांच्या पत्नीही यावेळी त्यांच्यासोबत होत्या. पंतसचिवांनी अ‍ॅमेलियाचे स्वागत इंग्रजीत केले. त्यांच्या पत्नीशी काही काळ दुभाषामार्फत अ‍ॅमेलियाचे संभाषण झाले. ही राजस्त्री विलक्षण गोरी, काहीशी ठेंगणी आणि भरपूर दागिन्यांनी मढलेली होती. दुसऱ्या दिवशी तिने स्वत: केलेले अनेक पदार्थ अ‍ॅमेलियाला पाठवून दिले. यांत केशर घातलेली शेवयांची खीर, गोड भात, केक्स आणि पेस्ट्रिज म्हणजे बहुदा गोड वड्या, शिवाय दही आणि साखर वापरून केलेला पदार्थ म्हणजे बहुतेक श्रीखंड आणि आंब्याचे लोणचे होते.

पावसाळा सुरु होता होता ब्रिटिश महाबळेश्वरमधून निघत आणि पुण्याकडे प्रयाण करत. त्यावेळी चालू असलेली घरांच्या डागडुजीची कामे,छ्परांची शेकरणी आणि पावसाळ्यासाठी लाकूडफाटा साठवून ठेवण्याच्या कामांचाही ती नोंद ठेवते. महाबळेश्वरला कित्येक वर्षे एक मिशनरी बाई रहात असत त्या पावसाळ्यातही आपले घर सोडत नसत. त्यांचा माळी आणि काही नोकरचाकर यांच्यासह त्या तिथे रहात. महाबळेश्वरला पावसापासून बचावासाठी वापरले जाणारे इरलेही अ‍ॅमेलियाच्या नजरेतून सुटलेले नाही.

पुण्याकडे येताना काही काळ अ‍ॅमेलिया वाईला ही थांबलेली होती. वाईचे प्रशस्त आणि सुंदर घाट, तिथली मंदीरे, पाठ्शाळा यांचेही वर्णन ती करते. वाईच्या मुक्कामात तिने नाना फडणवीसांची विधवा पत्नी जिऊबाईंची भेट घेतली. या बाई त्यावेळी सुमारे साठीच्या असाव्यात. अ‍ॅमेलिया म्हणते या बाई एखाद्या देवीसारख्या विलक्षण सुंदर होत्या. ज्यावेळी त्यांनी अ‍ॅमेलियाचे हात हातात घेतले त्यावेळी त्यांचे हात अतिशय मृदु होते असेही अ‍ॅमेलियाने नोंदवून ठेवलेले आहे. जिऊबाईंनी अ‍ॅमेलियाला माधवराव पेशवे (म्हणजे थोरले माधवराव की सवाई माधवराव हे समजत नाही) आणि नाना फडणवीसांच्या पूर्ण आकाराच्या तसबिरीही दाखवल्या होत्या.

अ‍ॅमेलियाच्या पुण्याच्या मुक्कामात म्हणजे खरं तर दापोडीच्या मुक्कामात अ‍ॅमेलिया पुण्याच्या परिसराचे, इथल्या सरदारांचे, गव्हर्नरने भरवलेल्या दरबाराचे माहीतीपूर्ण वर्णन करते. दापोडी आणि खडकीतल्या लष्कराच्या छावण्या, तिथल्या बागा, तिथली ब्रिटिश पद्धतीची घरे आणि तिथे होणाऱ्या पार्ट्या यांचाही अंतर्भाव अ‍ॅमेलियाच्या लिखाणात होतो. पुण्यात त्याकाळी हरदासाची कथा समाजात अतिशय लोकप्रिय होती. काही ठिकाणी अ‍ॅमेलिया त्या कथा ऐकायला जाऊनही आलेली होती. पुण्याच्या रस्त्यांवर बसून तिने चित्रे रेखाटण्याचाही प्रयत्न केला पण त्या काळातही रस्त्यातल्या गर्दीमुळे आणि पुणेकरांच्या ’चौकस’ वृत्तीमुळे तिला हा कार्यक्रम आवरता घ्यावा लागला.

9969683734_07aa27f074_k

या सगळ्या ऐतिहासिक आणि जुन्या वातावरणाची सफर घडवता घडवताच अ‍ॅमेलियाची भारतातून निघण्याची वेळ होते. पण इथेसुद्धा एक सुंदर योगायोग जुळून आलेला आहे. तिचा भारतातला बहुतेक शेवटचा नागरी समारंभ म्हणजे बोरीबंदर ते ठाणे रेल्वेमार्गाचे गव्हर्नरच्या हस्ते झालेले उद्‌घाटन. यावेळी अ‍ॅमेलियाच्या डोक्यात अनेक विचार घोळून गेले. रेल्वे सुरु झाल्यानंतर भारतातील जात, धर्म अशी अनेक बंधने गळून पडतील, लोक एकत्र येण्याची सुरुवात होईल असा आशावादी विचार ती करते. जुना आणि परंपरांच्यात गुंतलेला भारत बघीतलेली अ‍ॅमेलिया इथून जाताना एका मोठ्या बदलाची साक्षीदार होऊन होते.  १८५३ च्या डिसेंबर महिन्यात एका संध्याकाळी फिरोज नावाच्या जहाजातून ती तिच्या आवडत्या मुंबईतील संधीप्रकाशातील दृष्ये  डोळ्यात साठवून घेत घेत भारत सोडते आणि ईजिप्तच्या दिशेने प्रयाण करते.

अ‍ॅमेलियाच्या लिखाणातून ब्रिटिश लेखकांनी लिहिलेली हिंदू धर्माविषयीची पुस्तके, इथल्या संस्कृत नाटकांविषयी त्यांनी केलेले लिखाण यांचा वारंवार उल्लेख येतो. तिच्या चौकस स्वभावामुळॆ ती अनेक ठिकाणी जाऊन येते आणि तिथली विस्तृत माहीती देते. उदाहरण द्यायचे झाले तर हिन्दू धर्मातील मृत्यूनंतरचे विधी, पिंडदान, श्राध्द इत्यादी विषयी तिने सविस्तर लिहून ठेवले आहे. या गोष्टी तिने कुठे बघितल्या असतील याचे आपल्याला नवल वाटत रहाते. एतद्देशीय लोकांहून आपण श्रेष्ठ आहोत या दृष्टीकोनाचा प्रभावही तिच्या लिखाणावर जाणवतो. तिला भेटलेल्या मोजक्या स्त्रिया आणि पुरुष सोडले तर बाकीच्यांवर ती कमी उंची, स्थूल बांधा, विचित्र ठेवण अशी शेलकी टिकाही ती सतत करते. इंग्रजांच्या मानाने इथल्या अनेक परंपरा आणि रीतीरिवाज यांचा दर्जा कसा कमी आहे हे वेळोवेळी पटवून सांगताना तिचा सुर नकारात्मक लागतो. पण तरीही जुन्या महाराष्ट्राचे रम्य दर्शन तिच्या या पुस्तकातून होते हे नक्की.

120906

यशोधन जोशी

विस्मयनगरीचा राजकुमार

ज्यावर कधीच सूर्य कधीच मावळत नसे अशा ब्रिटिश साम्राज्याच्या सुवर्णकाळात म्हणजे व्हिक्टोरियन काळात जगभरातल्या उत्तमोत्तम गोष्टी इंग्लडमध्ये एकवटलेल्या होत्या अर्थात हा काळ वसाहतींच्या पिळवणूकीचाही आहे. ब्रिटिशांनी आपणच सर्वश्रेष्ठ आहोत या साम्राज्यवादी दृष्टिकोनातूनच सर्व जगाकडे पाहिले. पण या काळाच्या थोडसं आधी खुद्द ब्रिटिशांच्या राजधानीत काही परदेशी लोकांनी ब्रिटिशांना त्यांची दखल घेणे भाग पाडले आणि आपल्यासाठी ही गोष्ट अभिमानाची आहे की हे लोक भारतीय होते.

एकोणिसाव्या शतकात इंग्लडमध्ये भारतीय लोक ही काही तशी नवलाईची गोष्ट नव्हती, कारण ब्रिटिश जहाजांबरोबर गेलेले लष्करी गडी, ब्रिटिश मेमसाहेबांच्या बरोबर गेलेल्या आया यांच्याबरोबरच ईस्ट इंडिया कंपनीच्या साहेब लोकांना फारसी आणि हिंदुस्तानी शिकवायला गेलेले मुन्शी, हिंदुस्तानी हकीम वगैरे लोकांनी इंग्लडमध्ये आपली ओळख मिळवली होती. पण लंडनच्या झगमगाटात आपला झेंडा रोवणारे आणि ब्रिटिशांना अचंबित करणारे भारतीय यापैकी कोणी नव्हते.

लंडनच्या वर्तमानपत्रात एकदा एक जाहिरात झळकली, लंडनमधल्या वेगवेगळ्या नाट्यगृहात होणाऱ्या ऑपेरा, ऑर्केस्ट्रा आणि नाटकांच्या जाहिरातींच्या गर्दीत ही जाहिरात काही वेगळीच होती. ही जाहिरात आली त्यावेळी दुसरे बाजीरावसाहेब अजून शनिवारवाड्यातून मराठेशाहीचा कारभार चालवत होते आणि इंग्लडात व्हिक्टोरिया राणी जन्माला यायला अजून पाच-सहा वर्षं अवकाश होता.

म्हणजे थोडक्यात सांगायचं तर १८१३ साली झळकलेल्या या जाहिरातीतला मजकुर असा होता – भारतातल्या नामांकित जादूगारांचा एक संच इंग्लडमध्ये येऊन दाखल झाला असून ते पूर्वेकडच्या देशातले अदभुत जादूचे खेळ करून दाखवतील आणि यातला सगळ्यात धाडसी खेळ असेल तो तलवार गिळण्याचा. १८१३ सालच्या जुलै महिन्यात लंडनच्या Pall Mall येथे हा जादूचा खेळ पार पडला. हा खेळ करून दाखवणारे कलाकार कोण, ते लंडनला कसे काय येऊन पोचले वगैरे प्रश्नांचीही उकलही आता आपण करणार आहोत.

WhatsApp Image 2018-11-20 at 10.09.40 AM (1)

कॅप्टन पीटर कॅम्पबेल हा HMS Lord Keith या ब्रिटिश प्रवासी नौकेचा कप्तान होता. त्याचं जहाज इंग्लड ते भारत अशा सफरी नेहमी करत असे. इतका कंटाळवाणा प्रवास करून दमलेले खलाशी जहाज किनाऱ्याला लागल्या लागल्या लगेच मौजमजा करायला बाहेर पडत त्यात आणि तो भारतासारखा देश असेल तर तिथे करमणुकीला काहीच तोटा नसे. सन १९१२ मध्ये असेच एकदा जहाज कलकत्त्याला पोचल्यावर कॅम्पबेलही कलकत्त्याच्या रस्त्यांवर फिरायला बाहेर पडला. निरुद्देश भटकत असतानाच त्याला रस्त्यावर जादूचे खेळ करणारा एक मद्रासी जादूगार दिसला. त्यावेळी भारतात जादूचे खेळ करणारे किंवा गारुड्यांची संख्या भरपूर होती पण हा जादूगार इतरांच्यापेक्षा वेगळा होता. त्याचे खेळातले कसब आणि लोकांना खिळवून ठेवण्याचे तंत्र अफाट होते.

कॅम्पबेल मंत्रमुग्ध होऊन ते जादूचे प्रयोग बघत राहिला आणि त्या जादूगाराने खेळ संपवता संपवता आपला हुकुमी पत्ता बाहेर काढला. दोन फुटाची एक धारधार तलवार आपल्या पेटाऱ्यातून बाहेर काढून त्या तलवारीला कसलेसे तेल चोपडले आणि आपल्या मानेला एक झटका देत डोकं पूर्ण मागं झुकवून त्यानं ती तलवार हळूहळू आपल्या गळ्यात उतरवायला सुरुवात केली आणि अगदी थोडक्या वेळात त्या तलवारीची फक्त तिची मूठ बाहेर राहिली बाकी सगळी तलवार या जादूगाराच्या पोटात सामावून गेली.

हा सगळा प्रकार बघून कॅम्पबेल थक्क होऊन गेला आणि त्यानं या जादूगाराकडून तलवार गिळण्याचा प्रयोग पुन्हा पुन्हा करून घेतला. सगळ्यात शेवटी मनाशी काही विचार करून त्यानं जादूगाराशी चर्चा केली आणि काही दिवसांनी जेंव्हा कॅम्पबेलच्या जहाजाने भारताचा किनारा सोडला तेंव्हा हा जादूगारही त्याच्या साथीदारांसह त्याच्यासोबत होता.

कॅम्पबेल जरी या भारतीय जादूगारांना इंग्लडला नेण्यात यशस्वी झाला असला तरी त्याआधी असे प्रयत्न इतर ब्रिटिश अधिकाऱ्यांनीही केले होते. रॉबर्ट वॉलेस नावाच्या एका अधिकाऱ्याने१७९९ साली मद्रासमध्ये रस्त्यावरचा जादूचा खेळ बघून त्या जादूगाराला इंग्लडला येऊन खेळ करण्याची ‘ऑफर’ दिली पण समुद्र ओलांडणे हे हिंदू धर्मात पाप मानलेले असल्याने त्या जादूगाराने वॉलेसला नकार दिला होता.

आता आपण परत कॅम्पबेलबरोबर जे जादूगार लंडनला जाऊन पोचले त्यांच्याकडं येऊया. कॅम्पबेल हा फारच बिलंदर माणूस होता हे जादूगार लंडनला पोचल्यावर लगेच त्यानं त्यांचे खेळ सुरू केले नाहीत, आधी त्यानं या जादूगारांचा खेळ (काळजीवाहू) राजा चौथा जॉर्ज आणि ब्रिटिश पार्लमेंटच्या सदस्यांसमोर ठेवला. त्याच्या अंदाजाप्रमाणे या जादूगारांनी या सगळ्या उच्चभ्रू लोकांना अगदी मोहित करून टाकलं, त्यांच्या तोंडून या जादूगारांची माहिती सर्वत्र पसरली. लंडनमध्ये या जादूगारांची नावं सर्वतोमुखी झाली आणि पिकॅडली भागातलं या जादूगारांचे निवासस्थान गर्दीने गजबजून गेलं. घोडागाड्यातून येणाऱ्या सरदार-दरकदारांचा आणि धनिकवणिकांचा मेळाच तिथं जमू लागला. कॅम्पबेलनं वातावरण पुरेसं तापलेलं बघून मग खेळांना सुरुवात केली. हे जादूचे प्रयोग Pall mall येथे होत आणि दिवसाला एकूण चार खेळ होत. खेळाचे तिकिट तीन शिलिंग असे.

WhatsApp Image 2018-11-20 at 10.09.41 AM
Pall Mall

खेळाला सुरुवात झाली पण अजून आपल्याला या कलाकारांची नावंही माहीत नाहीत. आता आपण त्यांची ओळख करून घेऊया, या पूर्ण संचातलं आपल्याला एकच नाव माहीत आहे, ते म्हणजे प्रमुख जादूगार Ramo samee. हे बहुदा रामस्वामीचे ब्रिटिश रूप असावं. आणि हा Ramo Samee कोरोमण्डल भागातला म्हणजे चेन्नईच्या आसपासच्या भागातला होता.

WhatsApp Image 2018-11-20 at 10.09.41 AM (1)

इंग्लडमध्ये जादूगार अजिबात नव्हते असे नाही पण खेळातली सफाई, सादरीकरण आणि नाविन्यपूर्ण खेळ यांच्या जोरावर भारतीय जादूगार त्यांच्यावर मात करत. जादूच्या प्रयोगांच्यावेळी या जादूगारांचे कपडे पट्ट्यापट्ट्यांच्या घोळदार सुरवारी, पांढरे कुर्ते आणि डोक्याला रंगीत फेटे असे असत. Cups and balls या खेळाने प्रयोगाला सुरुवात होई. तीन कप आणि एका छोट्या चेंडूने सुरू झालेला हा खेळ हळूहळू रंगत जाताना चेंडूंची संख्या वाढत जाई. एक-दोन-तीन-चार-पाच आणि अचानक सारे चेंडू गायब होऊन कपाखालून साप निघत असे.

त्यानंतर कापडाचा एक मोठा तुकडा नाचवत रंगमंचावर आणला जाई आणि Ramo Samee त्याचे असंख्य बारीक तुकडे करी आणि निमिषार्धात त्याचं पुन्हा अखंड कापड करून दाखवी. त्यानंतर वाळूचा रंग बदलून दाखवण्याचा प्रयोग होई.

आज आपण बघतो किंवा लहान असताना आपण जे जादूचे प्रयोग बघितले त्याहून Ramo Samee चे प्रयोग फारच वेगळे असत. दोन हातांवर व एका पायावर तो धातूच्या जडशीळ रिंग्ज फिरवायला लागे ते चालू असतानाच त्याचा मदतनीस त्याच्या तोंडात एक घोड्याच्या शेपटीचा केस आणि काही मोठाले रंगीत मणी टाकत असे. Ramo Samee तोंडातल्या तोंडात ते मणी त्या केसात ओवून दाखवत असे.

असे अनेकविध खेळ दाखवल्यावर सगळ्यात शेवटी हुकुमाचा पत्ता काढल्यासारखा Ramo Samee आपला हातखंडा असलेला तलवार गिळण्याचा प्रयोग सुरू करत असे. यावेळी संपूर्ण प्रेक्षागृहात शांतता पसरलेली असे.

1813-10-Indian-Jugglers
Ramo Samee या सर्व खेळांमुळे अतिशय लोकप्रिय झाला, त्याच्याविषयीच्या तऱ्हेतऱ्हेच्या वावड्या उठू लागल्या. यात तो अगदी माणूस नसून सर्प आहे वगैरे अफवा पसरल्याच पण कॅम्पबेलने त्याला लंडनला येण्यासाठी दहा हजार पौंड दिले आणि आता रोज या खेळातून कॅम्पबेल गडगंज पैसे मिळवतो वगैरे दंतकथाही पसरल्या. लंडननंतर Ramo Samee ने लिव्हरपुल, स्कॉटलंड आणि आयर्लंड इथेही खेळ केले.

एकदा एखादे चलनी नाणे सापडले की सगळेच त्याच्यामागे लागतात या न्यायाने इतरही ब्रिटिश साहेबांनी भारतातून जादूगार आणण्याचा खटाटोप सुरू केला. यातूनच १८१५ साली इंग्लडमध्ये श्रीरंगापट्टणचे काही जादूगार आले. त्यांची नावे माहीत नसली तरी त्यांच्या खेळाविषयीची माहिती उपलब्ध आहे. तलवार गिळणे वगैरे खेळ तो करत असेच पण त्याचबरोबर नाकपुड्याना हुक अडकवून त्याला २० पौंडाचा दगड अडकवणे व नंतर तो फेकून दाखवत असे. पण हा जादूगार काही फार यशस्वी झाला नाही. याच्यानंतरही अनेक जादूगार येऊन गेले तरी Ramo Samee इंग्लंडमधल्या सगळ्यात लोकप्रिय जादूगाराचे आपले स्थान टिकवून होता.

जुलै १८१९ मध्ये Ramo Samee कॅम्पबेलपासून वेगळा झाला आणि एकटाच आपलं नशीब अजमवायला अमेरिकेला आला. अमेरिकेत बोस्टन, मॅच्युसेट्स इथंही Ramo Samee नं नाव कमावलं. एकदा तो स्टेजवर जादूचे खेळ करत असताना एका चोरट्याने त्याची पेटी फोडून त्याची सगळी कमाई चोरून नेली. (१७२० डॉलर म्हणजे आजच्या हिशोबाने त्याचे जवळपास चाळीस हजार डॉलर चोरीला गेलेले होते.) पण सुदैवाने लौकरच चोर पकडला गेला आणि Ramo Samee चे पैसे परत मिळाले.

Ramo Samee १८२० साली इंग्लडमध्ये परत आला तोपर्यंत इंग्लडमध्ये अनेक जादूगारांचे आगमन झालेले होते आणि त्यांनी इंग्लडमध्ये आपले बस्तान बसवण्यासाठी अनेक खटपटी सुरू केलेल्या होत्या. जादूच्या खेळाबरोबरच कसरतीच्या खेळांचाही प्रसार सुरू झालेला होता. बंगालमधून आलेल्या एका जादूगारांच्या संचाने तर आपल्याबरोबर एक हत्तीच आणलेला होता. Ramo Samee परत आल्यावर त्याला पहिला धक्का बसला तो या वाढलेल्या स्पर्धेचा आणि दुसरा धक्का होता तो म्हणजे एव्हाना जादूचे प्रयोग हे मुख्य कार्यक्रमाऐवजी नाटकाच्या मध्यंतरात किंवा बॅले/संगीताच्या कार्यक्रमाच्यामध्ये सादर केले जाऊ लागले होते याचा. शिवाय नागर प्रेक्षकांना या सततच्या कसरतीच्या आणि जादूच्या खेळांचा कंटाळाही आलेला होता.

एव्हाना फक्त इंग्लडमध्येच नाहीतर पूर्ण युरोपभर भारतीय जादूगारांचा सुळसुळाट झालेला होता. भारतीय जादूगारांच्यासोबतच इतरही जादूगार आता शर्यतीत उतरले होते. Ramo Samee लाही एक कडवा प्रतिस्पर्धी भेटला तो म्हणजे मूळचा पोर्तुगीज असणारा खिया खान. हा जादूच्या प्रयोगांपेक्षा कसरतीचे प्रयोग जास्त करत असे. जडशीळ दगड छातीवर हातोड्याने फोडणे, काचांवरून धावणे, पायाची बोटे तोंडात धरून हातांवर चालणे वगैरे खेळ तो करत असे. त्याचा सगळ्यात लोकप्रिय खेळ होता तो म्हणजे बंदुकीतून झाडलेली गोळी हाताने पकडणे. याला प्रचंड लोकप्रियता मिळाली पण व्यावसायिक गणितं न जमल्यानं लौकरच तो दिवाळखोरीत गेला.

अजून एक मजेची गोष्ट म्हणजे याच दरम्यान दोन भारतीय जादूगारांना पोलंडच्या सीमेवरून रशियात प्रवेश करताना अटक झाली. या दोघांची नावं होती Mooty Samme आणि Medua Samme. या दोघांना रशियन येणं शक्यच नव्हते रशियन लोकांना यांच्या वह्यात लिहिलेला तामिळ मजकुर हा हेरगिरीचा प्रकार वाटत होता. यामुळं या दोघांची रवानगी तुरुंगात झाली. शेवटी या दोघांच्या नशिबाने भारतात काम केलेला आणि तामिळ येणारा एक ब्रिटिश अधिकारी रशियात होता त्याने रशियन अधिकाऱ्यांचा गैरसमज दूर करून या दोघांची सुटका केली. भाषा येत नसताना, वातावरण सर्वस्वी वेगळं असताना या आपल्या लोकांनी तिथं कशी तग धरली असेल हा विचार केल्यावर या सगळ्यांच्या विषयीचे कौतुक आपल्या मनात दाटून आल्याशिवाय रहात नाही.

1810-mooty-und-medua-sammee
Mooty Samme आणि Medua Samme

दरम्यान संघर्ष करून आणि रसिकांची मनं जिंकून Ramo Samee पुन्हा एकदा लोकप्रिय झाला. त्याच्या लोकप्रियतेची पावती म्हणजे तेंव्हा युरोपातल्या जवळपास सगळ्याच भारतीय जादूगारांनी आपल्या नावामागे Samee जोडून Ramo Samee च्या लोकप्रियतेचा फायदा मिळवण्याचा प्रयत्न केला. पण लोकप्रियतेत Ramo Samee च्या आसपास पोचणे एवढे सोपे नव्हते. एका इंग्रजी वर्तमानपत्राने Ramo Samee चे वर्णन करताना म्हटले होते की – Ramo Samee हा विलक्षण देखणा, उत्तम विनोदबुद्धी असणारा तर होताच शिवाय फर्ड्या इंग्लिशने तो लोकांना मोहित करून टाकत असे. त्याच्या कार्यक्रमात सदैव हास्याचे कारंजे उडत असत.

१८३० च्या सुमारास Ramo Samee ची महिन्याची कमाई शंभर पौंडाहून अधिक होती तर बाकीच्या जादूगारांना जेमतेम पाच-सात पौंड मिळत. Ramo Samee ने एलन नावाच्या एका ब्रिटिश बाईशी लग्न केलेलं होतं आणि त्याला दोन मुली आणि एक मुलगा अशी संतती होती. १८४० च्या सुमारास Ramo Samee ची तब्बेत ढासळायला सुरुवात झाली. त्याचा परिणाम खेळांवर होऊन त्याचे उत्पन्न घटले, कर्जाचा डोंगर वाढू लागला. त्यातच १८४९ साली त्याचा एकुलता एक मुलगा तलवार गिळण्याचा सराव करताना मृत्यमुखी पडला आणि Ramo Samee ला जबर धक्का बसला. या धक्क्यातून काही तो सावरला नाही आणि २१ ऑगस्ट १८५० ला त्याचा मृत्यू झाला.

मरताना Ramo Samee ची आर्थिक स्थिती अतिशय हलाखीची होती. एलनकडं त्याच्या अंत्यसंस्कारानाही पैसे नव्हते. शेवटी एलनने एका वर्तमानपत्रातून मदतीचे आवाहन केले पण त्यालाही फारसा प्रतिसाद मिळाला नाही. एक सर्कस मालक, एक बिशप, दोन वेश्या आणि दोन ज्यू एवढ्याच लोकांनी जेमतेम मदत केली आणि कसेबसे Ramo Samee चे अंत्यसंस्कार St. Pancras church yard मध्ये पार पडले. १८७१ पर्यंत एलन आणि Ramo Samee च्या दोन मुली देशोधडीला लागल्या.

Ramo Samee नंतर जेमतेम एखादे दशक भारतीय जादूगारांनी युरोपमध्ये आपले कौशल्य दाखवण्यात घालवले.
पुढच्या काळात युरोपिअन जादूगार भारतीय जादूगारांच्या खेळातून शिकून त्यांच्याहून सरस प्रयोग करू लागले आणि त्यांनी भारतातच येऊन आपल्या कौशल्यावर पैसे मिळवणे सुरू केले व अशा रीतीने एक वर्तुळ पूर्ण झालं. या सगळ्या कोलाहलात Ramo Samee चं नाव इतिहासात कुठंतरी हरवून गेलं. पण ब्रिटिशांच्या साम्राज्यात जाऊन आपला झेंडा रोवणारा पहिला भारतीय म्हणून त्याचं नाव अजरामरच राहील.

WhatsApp Image 2018-11-20 at 10.09.40 AM

यशोधन जोशी

लखलख चंदेरी तेजाची न्यारी दुनिया

आपण लहान असताना आपल्या फटाके उडवण्यावर तसे कुठले निर्बंध नव्हते, आपण अगदी मुक्तपणे पाहिजे तेवढे फटाके उडवले. मी दिवाळीत फटाके उडवत असतानाच घरी आलेला एखादा नतद्रष्ट नातेवाईक (बहुतेक मामाच) घरच्यांच्या समोर ‘आत्ता फटाके उडवताय पण खरे फटाके शाळा सुरू झाल्यावर उडतीलच’ अशी शापवाणी उच्चारून जायचा. तरी मी फटाके उडवल्याशिवाय कधी राहिलो नाही (आणि पुढच्या गोष्टीही टळल्या नाहीत.)

आता दिवाळीत फटाके उडवण्यावर न्यायालयाने निर्बंध घातलेले असले तरी फटाक्यांवर लिहायला त्यांची काही हरकत नसावी त्यामुळे या दिवाळीला मी धांडोळ्यासाठी फटाक्यांच्यावरच लेख लिहून काढला.

इतर अनेक शोधांप्रमाणे फटाक्यांचा शोधही चीनमध्येच लागला, इस ६ व्या शतकात चीनच्या हुनान प्रांतात भुतांना किंवा आत्म्यांना पळवून लावण्यासाठी बांबूच्या पोकळ नळीत दारू भरून ती जाळली जाई. पण आवाजाचे फटाके अजून तयार झाले नव्हते. पण सातव्या शतकाच्या सुरुवातीलाच Suy वंशातला राजा Yang-ti च्या कारकिर्दीत वाजणारे फटाके निर्माण होऊ लागले.

पुढे दहाव्या शतकापर्यंत फटाक्यांच्या प्रांतात बरीच प्रगती होत गेली आणि अग्निबाण,सापासारखे जमिनीवरून फुत्कारत जाणारे फटाके, सुंsssई आवाज करत आभाळात जाणारे फटाके तयार होऊ लागले आणि याचबरोबर शोभेचे फटाकेही तयार झाले.

फटाके तयार करणे याला इंग्रजीमध्ये Pyrotechnics असं नाव आहे. यात अधिकाधिक प्राविण्य मिळवत दहाव्या शतकाच्या आसपास फटाके युद्धतंत्राचाही भाग बनले. स्फोटके भरलेले गोळे, बाण किंवा भाले युद्धात वापरले जाऊ लागले. पण फटाके तयार करण्याच्या तंत्राविषयीची आपण या लेखात चर्चा न करता त्यांच्या वापराविषयीचे इतिहासातील संदर्भ आपण पहाणार आहोत.

आत्तापर्यंतचे फटाक्यांचे सगळे संदर्भ चीनमधले आहेत आणि दिवाळी आली की चिनी मालावर बहिष्कार घालण्याची आपली परंपरा आहे म्हणून आपण आता फटाक्यांचे भारतातले काही संदर्भ आहेत काय ते शोधूया.

अब्दुर रझाक नावाचा एक राजदूत पर्शियन बादशहा शाह रुख याच्यातर्फे भारतात आलेला होता. त्याने विजयनगरला भेट दिली तेंव्हा दुसरा देवराया सत्तेवर होता. अब्दुर रझाकने त्यावेळी विजयनगरला बराच काळ मुक्काम ही ठोकला होता. त्याने विजयनगरच्याविषयीची माहिती आपल्या प्रवासवर्णनात लिहून ठेवलेली आहे. महानवमीच्या उत्सवाचे (म्हणजे बहुदा खंडेनवमीचे) वर्णन करताना तो त्यावेळी उडवण्यात येणाऱ्या फटाक्यांच्या आतषबाजीचे वर्णन करतो. हे वर्णन १४४३ सालातले आहे. (युरोपमधला आतषबाजीचा पहिला लिखित संदर्भ १५७० सालातला आहे, जो न्यूरेम्बर्ग येथील आतषबाजीचा आहे)

काश्मीरचा एक सुलतान झैनुल अबीदिन ज्याने १४२१ ते १४७२ च्या दरम्यान राज्य केले. या सुलतानाने फटाक्यांच्या निर्मितीविषयीची माहिती पर्शियन भाषेत प्रश्नोत्तरांच्या स्वरूपात लिहून काढलेली आहे. त्याच्याच राजवटीत १४६६ मध्ये काश्मीरमध्ये फटाक्यांचा पहिला संदर्भ आढळतो.

Verthema हा इटालिअन प्रवासी इस १५०२ ते १५०८ सालच्या दरम्यान भारतात आला होता, त्यानेही विजयनगरला भेट दिली होती. त्यावेळी त्याने हत्तींच्या झुंजीची वर्णने केली आहेत. कधीकधी झुंजीच्या दरम्यान हत्ती बेफाम होतात त्यावेळी फटाक्यांचा वापर करून त्यांना वेगळे करण्यात येई.

विजयनगरच्या राजाला फटाके उडवणे किंवा आतषबाजी करणे शक्य होते पण सामान्य प्रजेला फटाके उपलब्ध होते का असा प्रश्न तुम्हाला आता पडलेला असेलच तर त्याचंही उत्तर मी देणार आहे.

Verthema चाच समकालीन पोर्तुगीज प्रवासी Barbosa हा गुजरातमध्ये गेलेला होता त्यावेळी एका लग्नाच्या वरातीचे वर्णन करताना तो वरातीसमोर वाजवण्यात येणाऱ्या मोठ्या आवाजाच्या फटाक्यांचे आणि बाणांचे वर्णन करतो. यावरून फटाके (आजच्यासारखे) फार महाग नसून सामान्य जनतेला परवडावे अशा दरात उपलब्ध होते हे नक्की.

आज आपल्याला फटाक्यांचे प्रकार सांगा असं कुणी सांगितलं तर आपण बॉम्ब, झाडं/कुंड्या, चक्र वगैरे प्रकार सांगू पण त्यावेळेच्या भारतातली फटाक्यांची नावं बघितली तर ती नावं फारच सुंदर आहेत. कल्पवृक्षबाण, चामरबाण, चंद्रज्योति, चंपाबाण, पुष्पवर्ति, छुछुंदरीरसबाण, तीक्ष्णबाण, पुष्पबाण ही नावंच बघा किती काव्यात्मक आहेत. (नाहीतर लक्ष्मीतोटा, नाझी बॉम्ब, नागगोळी ही काय नावं आहेत?)

ही सगळी नावं एका संस्कृत ग्रंथातली आहेत, या ग्रंथाचं नाव आहे कौतुकचिंतामणी आणि त्याचा कर्ता आहे गजपती प्रतापरुद्रदेव. प्रतापरुद्रदेव हा १४९७ ते १५४० या काळात ओरिसावर राज्य करत होता. या ग्रंथात फक्त फटाक्यांची नावंच न सांगता ते तयार करण्याची पद्धत आणि त्यासाठी लागणारे घटक यांचीही नावं दिलेली आहेत. गंधक म्हणजे सल्फर, यवक्षार म्हणजे Saltpetre, अंगार म्हणजे कोळसा अशा विविध रासायनिक पदार्थांची आणि वर्तिका म्हणजे वात, नालक म्हणजे बांबूचा पोकळ तुकडा, अन्नपिष्ट म्हणजे भाताची खळ अशा इतर घटकांचीही नावं दिलेली आहेत.

आता हे संदर्भ वाचून फटाके उडवण्यात ‘कुठं नेऊन ठेवलाय महाराष्ट्र माझा ?’ असा प्रश्न जर कोणी उपस्थित केला, तर महाराष्ट्र या प्रांतातही त्याकाळी अग्रेसरच होता. महाराष्ट्रात आपल्या संत कवींनी फटाक्यांची वर्णनं करून ठेवलेली आहेत इतकंच नव्हे तर फटाक्यांची नावे वापरून काव्यात दृष्टांतही दिलेले आहेत.

सोळाव्या शतकातले महाराष्ट्रातले संत एकनाथ यांनी रुक्मिणी स्वयंवर नावाचा एक ग्रंथ रचला त्यात आलेले आतषबाजीचे वर्णन फारच सुंदर आहे. Crackers या एकाच नावाने आपल्याला फटाके माहीत असतील तर फटाक्यांचे नामवैविध्य इथं तुम्हाला दिसेल.

0123

एकनाथांनी वापरलेल्या त्या काळातल्या फटाक्यांची आजची नावे काय आहेत याचा आपण अंदाज करायचा प्रयत्न करूया. अर्थात त्यावेळचे या फटाक्यांचे रूप आणि आजचे रूप किंवा नावे यात फरक असणार हे निश्चित.

अग्नियंत्र – रॉकेट

हवई/हवाई – हवेत उडणारा फटाका

सुमनमाळा – झाड/कुंडी/अनार

चिचुंदरी – सुंsssई असा आवाज करत उडणारे रॉकेट याला सध्या सायरन असं म्हणतात

भुईनळा – हा सुद्धा झाडाचाच प्रकार आहे

चंद्रज्योती – आज याला आपण स्काय शॉट म्हणतो

हातनळा/पुष्पवर्ती – फुलबाजा किंवा आपण ज्याला आज पेन्सिल म्हणतो.

एकनाथांच्या नंतर महाराष्ट्रातले अजून एक महत्वाचे संत म्हणजे रामदास, त्यांच्या काव्यातही आतषबाजीचे उल्लेख येतात. मंदिरातले भजन संपल्यावर होणाऱ्या दारुकामाचे वर्णन करताना रामदास लिहितात –

दिवट्या हिलाल चंद्रजोती
बाण हवया झळकती
नळे चिचुंद्रया धावती | चंचळत्वे ||
फुलबाजा बंदुका खजिने |
पट्टे दांड भेदिती बाणे
अभिनव कीर्ती वाखाणे | भाट गर्जती ||

असेच वर्णन रामदास चाफळच्या मंदिरातील उत्सवाचेही करतात

दिवट्या हिलाल चंद्रजोती
नळे आरडत उठती
बाण हवाया झरकती | गगनामध्ये ||

मराठ्यांनी पेशवाईत नर्मदा ओलांडून उत्तरेकडे जो काही राज्यविस्तार केला त्यावेळी त्यांना उत्तरेतले वैभव आणि कला यांचा परिचय झाला. मग उत्तरेकडचे कलाकार बोलावून चित्रं काढून घेणं असो किंवा उत्तरेच्या धर्तीवर मोठंमोठे वाडे बांधणे असो यांची सुरुवात त्याकाळात झाली. पेशवाईतलाच एक प्रसंग आहे, एकदा महादजी शिंदे आणि सवाई माधवराव बोलत असताना महादजी शिंदे सवाई माधवरावांना राजपुतान्यातल्या दिवाळीविषयी सांगत होते. कोट्याला राजेशाही दिवाळी साजरी करताना दारुचेच रावण, राक्षस, वानरे आणि हनुमान वगैरे तयार केले जात आणि मग शेपटीला आग लावलेला हनुमान उड्डाण करून लंकादहन करत असे. कोट्याचा राजा आणि तिथली प्रजा या आतषबाजीचा दरवर्षी आनंद लुटत.

या आतषबाजीची गोष्ट ऐकल्यावर सवाई माधवरावांनीही अशी “दारूची लंका” बघायची इच्छा व्यक्त केली. महादजी शिंद्यांनी मग सगळी तयारी करवून पर्वतीच्या पायथ्याला हा आतषबाजीचा कार्यक्रम करवला आणि बालपेशव्याने हा कार्यक्रम पर्वतीवरून बघितला.

पेशवाईमध्ये जे आतषबाजीचे प्रकार प्रसिद्ध होते त्यांची नावे होती – तावदानी रोषणाई, आकाशमंडळ तारांगण, चादरी दारुकाम, नारळी झाडे, प्रभाचमक, कैचीची झाडे, बादलगर्ज, बाण, पाणकोंबडी, हातनळे, कोठ्याचे नळे, फुलबाज्या, महताफा.

हे सगळे संदर्भ झाले भारतीय पद्धतीने केलेल्या आतषबाजीचे पण भारतावर ब्रिटिश राजवट सुरू होण्याच्या काही वर्षे आधी अवधचा नवाब असफउद्दौला याच्यासाठी ब्रिटिशांनीही एक आतषबाजीचा कार्यक्रम केला होता. लखनौच्या आसपास झालेली ही आतषबाजी अत्यंत कलापूर्ण होती. करॅर नावाच्या एका साहेबाने हे फटाके तयार केले होते. आधी हिरव्या, भगव्या आणि निळ्या रंगाची असंख्य प्रकाशफुले करॅर साहेबाने आकाशात उधळली. त्यापाठोपाठ आकाशात मासे पोहतानाचा नजारा दाखवला आणि त्यानंतर आकाशात चक्रे फिरवून आणि बाण उडवून आकाश उजळून टाकले. सगळ्यात शेवटी आतषबाजीतून एक मशीदही साकारली.

आतषबाजीची दारू किंवा बंदुकीची दारू तयार करणाऱ्या लोकांना महाराष्ट्रात शिकलगार असं म्हटलं जाई. अजूनही महाराष्ट्रात जिथं जिथं संस्थांनी राजवट होती तिथं शिकलगार आडनावाचे लोक आढळतात. शिकलगार समाज अजूनही पारंपारिक पद्धतीने फटाके तयार करतो अर्थात शिवकाशीच्या फटाक्यांच्यासमोर त्यांच्या फटाक्यांचा आवाज आता दबून गेलेला आहे. मला मात्र अजूनही लग्नाच्या वरातीत आकाशात उंच जाणाऱ्या बाणातून नवरा-नवरीची नावं झळकवणारा कोल्हापूरचा एक शिकलगार लक्षात आहे.

कौतुकचिंतामणी या आपल्या ग्रंथात प्रतापरुद्रदेव आतषबाजीला ’विनोद’ असं संबोधतो किंबहुना त्याकाळात करमणुकीच्या सर्वच गोष्टींना विनोद असेच संबोधले जाई. या दिवाळीत तुम्हाला ’वाचन विनोदाचा’ पुरेपुर आनंद मिळो या शुभेच्छा !

यशोधन जोशी

 

संदर्भ –

१. डॉ. गोडे यांचा शोधनिबंध संग्रह

२. पेशवेकालीन महाराष्ट्र – भावे

 

Blog at WordPress.com.

Up ↑