चमकदार काही जीवघेणे…भाग-२(अंतिम)

चमकदार काही जीवघेणे…भाग-१

Kraft आपला फॉस्फरस दाखवायला इंग्लंडला पोचला, तिथं जाण्याचे त्याला राजाकडून १००० thalers मिळाले (म्हणजे आजचे जवळपास ३० हजार डॉलर आणि आपल्या Brandt ला महिना जेमतेम ४० thalers फॉस्फरस तयार करण्याचे मिळत.) दरबारात फॉस्फरस दाखवायला आलेल्या Kraft ची भेट झाली Robert Boyle शी. Robert Boyle हा इंग्लंडच्या राजाचा दरबारी alchemist होता. (विज्ञानशाखेत कधी असाल तर Boyle तुम्हाला एखादेवेळी आठवायची शक्यता आहे. P1V1=P2V2 हा नियम मांडणारा गृहस्थ तो हाच. त्याला विज्ञानातून इतिहासात आणणारा पहिला माणूस बहुतेक मीच!) Boyle हा आपल्या शिवाजी महाराजांचा समकालीन आहे, त्याचा जन्म १६२७चा आणि मृत्यू १६९१चा. हा कट्टर ख्रिस्ती धर्माचा उपासक होता. तो आयुष्यभर अविवाहित राहिला आणि त्यानं सामाजिक कार्यासाठी आपला बराचसा पैसा खर्च केला. त्याचा दृष्टिकोन शास्त्रीय असला तरी त्यानं आयुष्यातला बराचसा काळ परीस शोधण्यात खर्च केला. Boyle नं Kraft ला रॉयल सोसायटी ऑफ लंडनमध्ये फॉस्फरसचं प्रदर्शन करायला बोलावलं. हे प्रदर्शन अथवा त्याचे विविध खेळ इथं काहीसे रटाळच झाले. (Kraft एरव्ही अंधाऱ्या खोलीत बोटांवर फॉस्फरस घेऊन नाव लिहून दाखवणे, तो चेहऱ्यावर लावून अंधारात आपला चमकणारा चेहरा दाखवणे, स्फुरदीप्ती, फॉस्फरसनं भाजत नसलं तरी गन पावडर पेटवून दाखवणे वगैरे खेळ करून दाखवायचा. प्रेक्षकांना फॉस्फरस हात लावूनही बघता येई.) कार्यक्रमानंतर Boyle नं Kraft ला खाजगीत भेटून फॉस्फरसचा थोडा नमुना प्रयोगासाठी मागितला. Kraft नं साहजिकच नकार दिला. Boyle नं त्या बदल्यात त्यानं alchemy तून मिळवलेले काही रासायनिक पदार्थ देण्याची तयारी दर्शवली पण त्याचा काहीच उपयोग झाला नाही. पण जाता जाता Kraft नं Boyle ला फॉस्फरस मानवी शरीरातून मिळतो एवढी माहिती दिली. आता इथून सुरू होते ती Boyle च्या धडपडीची गोष्ट.

Robert Boyle

Kraft जर्मनीला निघून गेला आणि इकडं Boyle च्या डोक्याला भुंगा लागला. शेवटी त्यानं फॉस्फरस शरीरातून मिळतो या वाक्यावरून त्याचा स्रोत मानवी मूत्रच असावं हा अंदाज लावून त्याच्यावर प्रयोग सुरू केले. त्याला बराच काळ यश येईना. मूत्र उकळून शेवटी एक घट्ट साका तयार होई पण त्यातून फॉस्फरस कसा मिळवायचा हे कोडे काही सुटेना. तरीही धीर न सोडता त्यानं Johann Beacher हा एक alchemist आपल्या मदतीला घेतला. त्याच्यासोबत त्याचा मदतनीस म्हणून Ambrose Godfrey हा १७ वर्षांचा एक मुलगाही आला. तरीही यश येईना. Godfrey आणि Beacher जर्मनीतूनच आले असल्याने त्याना Brandt माहीत होता. शेवटी Godfrey नं जाऊन त्याचे पाय धरले पण नेहमीप्रमाणे Brandt नं संपूर्ण माहिती न सांगता फक्त ‘उच्च तापमान’ एवढंच सांगितलं. Godfrey अतिशय हिकमती माणूस होता त्यानं परत येऊन थंड पडलेल्या भट्टीला पुन्हा ताव दिला आणि शेवटी अनेक प्रयत्नानंतर फॉस्फरस तयार केलाच.

Ambrose Godfrey

Boyle हा काही Kraft सारखा खेळ्या नव्हता, त्यानं फॉस्फरसच्या उपयोगांवर विचार सुरू केला. बरणीत भरून जहाजांवर रात्रीच्यावेळी उजेडासाठी, बंद हंडीत ठेवून जाळ्याबरोबर पाण्यात सोडला तर मासे आकर्षित होतील, घड्याळाच्या काट्यांवर लावला तर रात्री वेळ समजेल ( घड्याळाच्या काट्यांबद्दलचा विचार हा साधारण १६८० सालातला आहे हे विसरायचं नाही !) असे सर्वसाधारण उपयोग नोंदवलेच पण पुढच्या काळात तो औषधात वापरता येईल असंही नोंदवून ठेवलं आणि त्याची ही भविष्यवाणी खरीच ठरली. Boyle नं आपला शोध काही झाकून ठेवला नाही त्याने फॉस्फरसचे असंख्य प्रयोग करून त्यावरचं आपलं संशोधन सर्वांसाठी खुलं केलं. (अर्थात त्यानं तो तयार करायची कृती नाहीच सांगितली) रसायनशास्त्र सर्वासाठी खुलं करण्याच्या त्याच्या धडपडीमुळेच त्याला आजही रसायनशास्त्राचा जनक मानलं जातं. फॉस्फरसवर असंख्य प्रयोग करण्यात दोनेक वर्षं गेल्यावर Boyle चा त्यातला रस संपला. एव्हाना Godfrey स्वतःच उत्तम तंत्रज्ञ झालेला होता त्यानं फॉस्फरसचं उत्पादन सुरू केलं आणि तो फॉस्फरस बाजारात विकू लागला. यातून त्याला गडगंज पैसा मिळाला, पूर्ण युरोपभर त्यानं आपला व्यापार वाढवला. Boyle विषयीचा आदर त्याच्या मनात सदैव टिकून राहिला. त्यानं आपल्या पहिल्या मुलाचं नाव Boyle Godfrey असं ठेवलं. मजेची गोष्ट म्हणजे एवढा ज्वालाग्राही पदार्थ तयार करणाऱ्या Godfrey नंच अग्निशामक म्हणजे fire extinguisher चा पण शोध लावलेला आहे.

Ambrose Godfrey चं अग्निशमन आणि त्याच्या पद्धती याबद्दलचं पुस्तक

John Walker हा लंडनचा रहिवासी होता. त्याचा स्वभाव मिश्किल आणि आनंदी होता. तो सदैव कोट्या करत रहायचा. (बहुतेक घरच्यांच्या आग्रहाखातर) तो सर्जन झालेला होता पण त्यात त्याचा जीव काही रमेना.मग तो वयाच्या ३८ व्या वर्षी फार्मासिस्ट झाला. एकदा एका प्रयोगासाठी त्यानं पोटॅशियम क्लोरेट आणि अँटीमनी सल्फाईडचं मिश्रण केलं आणि त्यात थोडासा गोंद मिसळला. त्यातलं काही मिश्रण त्याच्या प्रयोगशाळेतल्या फरशीवर सांडलं. Walker साहेब ते बुटानं खरडून काढायला गेले आणि त्या मिश्रणाने पेट घेतला. लगेच या साहेबांच्या डोक्यात प्रकाश पडला. त्यांनी पुन्हा ते मिश्रण तयार करून लाकडाच्या छोट्या चिपांवर त्याचा लेप दिला आणि खरखरीत वस्तूंवर घासल्यावर त्या पटायला लागल्या. आणि ७ एप्रिल १७२७ रोजी या साहेबांनी १०० काड्यांचा एक डबा आणि त्या काड्या घासण्यासाठी सँडपेपर हा सरंजाम एकूण १२ पेन्सला (उधारीवर) विकून आपल्या नवीन धंद्याचा शुभारंभ केला. या नवीन उत्पादनाला इतका ‘भरघोस’ प्रतिसाद मिळाला की १८२७-२९ या दोन वर्षात तब्बल २०० काडेपेट्या विकल्या गेल्या. (त्यातल्या रोखीने किती आणि उधारीवर किती हे मात्र समजू शकले नाही!) आणि अखेर हा धंदा गुंडाळला गेला.

John Walker

साधारण १८२८/२९ मध्ये Michael Faraday (आपले law of induction वाले) नं रॉयल इन्स्टिट्यूशन लंडनमध्ये (बहुदा Walker नंच बनवलेल्या) काडेपेटीचं कोडं उलगडून दाखवलं. यावेळी तिथं Samuel Jones नावाचा एक गृहस्थ हजर होता. त्यानं ही कल्पना ताबडतोब उचलली आणि १८३० साली Lucifers या नावानं काडेपेट्या बनवायला सुरुवात केली. त्या इतक्या गाजल्या की काडेपेटीला समानार्थी शब्द म्हणून ते नाव वापरलं जाऊ लागलं. यानंतर अनेक भिडू मैदानात उतरले.त्यापैकी वॅट आणि बेल यांनी काडेपेट्यांच्या व्यापारात मोठं नाव मिळवलं. पुढच्या काळात जोन्स,वॅट आणि बेल यांनी एकत्र येऊन Blue bell नावाची कंपनी काढली, या काडेपेटीतल्या काड्या निळ्या असत. ही कंपनी पुढं दीडशे वर्षं टिकली. यांनी अनेक वैविध्यपूर्ण उत्पादने बाजारात आणली. उदाहरणार्थ वाऱ्यातही सिगार पेटवू शकेल अशी Fuzees ही काडेपेटी, हिच्यात लाकडाऐवजी जाड पुठ्ठ्याच्या तुकड्याला पोटॅशियम नायट्रेट लावलेलं असायचं. Candle match यातली काडी जवळपास दोनेक मिनिटं प्रकाश द्यायची. पण काडेपेट्यांच्याबाबतीतली एक गोष्ट अत्यंत घातक होती ती म्हणजे काड्या ठेवलेला डबा हलवला तरीही काड्या एकमेकांवर घासून पेटत. खिडकीत ठेवलेल्या डब्याला उन्हाची तिरीप लागूनही त्या पेटत. अशा आगी लागून अनेक घरं बेचिराख झाली आणि अनेकांचे प्राण गेले.

सुरुवातीला काडेपेटीत वापरला जाई पिवळा फॉस्फरस यामुळं फॉसी-जॉ या रोगाला आमंत्रण मिळे. कारखान्यातल्या कामगारांच्या आरोग्याचे अनेक प्रश्न निर्माण झालेले होते. या कामगारात बहुसंख्य तरुण मुली असत. यांच्या पिळवणुकीला white slavery हे नाव मिळालं, खुद्द इंग्लंडच्या राणीनेही या प्रश्नाची दखल घेऊन उपाययोजना करण्याचा प्रयत्न केला पण कारखानदारांनी नियमातून पळवाटा काढत आहे त्याच प्रकारे काम सुरू ठेवले. Byrant & May या कारखान्यातल्या कामगार मुलींच्या लढ्याला अखेर (होमरूल लीगवाल्या)ॲनी बेझंट बाईंनी पाठिंबा दिला आणि या मुलींचा मोर्चा थेट ब्रिटनच्या संसदेवर नेला. मग कारखानदार नमले आणि या कामगार मुलींना योग्य वेतन, आरोग्य सुविधा वगैरे लाभ मिळायला लागले. तरी अजूनही स्वस्त असणाऱ्या पिवळ्या फॉस्फरसचाच वापर कारखानदार करत होते. लाल फॉस्फरसच्या वापरासाठी Salvation army नं प्रयत्न सुरू केले. त्यांनी दुकानदारांवर दबाव आणून पिवळ्या फॉस्फरसच्या काडेपेट्यांची विक्री बंद पाडली आणि अखेर उत्पादकांनी नमतं घेतलं.

Byrant & May या कारखान्यातल्या कामगार मुलींचा मोर्चा

टीप – औषधात वापरला जाणारा फॉस्फरस, खतात वापरला जाणारा फॉस्फरस, रसायने तयार करताना वापरला जाणारा फॉस्फरस यांबद्दलही प्रचंड माहिती उपलब्ध आहे पण ते लिहिताना विषयाची रंजकता संपून जाऊन माहितीचा भडीमार केल्यासारखं वाटायला लागेल त्यामुळं इथं त्याचा औद्योगिक वापर हा विषय थांबवून आपण फॉस्फरसच्या थोड्या वेगळ्या वापराकडं बघूया.

युद्धं ही खरं तर एक प्रकारच्या प्रयोगशाळाच असतात. कारण युद्धात ज्ञात असलेल्या आणि निर्माण होत असलेल्या शस्त्रास्त्रांचा वापर केला जात असतो. नवीन तयार झालेल्या शस्त्रांची परिणामकारकता तपासून बघायला इतकी चांगली संधी दुसरी नसते. फॉस्फरसच्या बाबतीतही असंच झालं. दुसऱ्या महायुद्धात फ्रान्सचा पाडाव झाल्यावर हिटलरचं पुढचं लक्ष इंग्लंड हेच होतं. इंग्लंडनेही या युद्धाची तयारी सुरू केलीच होती. जर्मन सैन्य जर इंग्लंडमध्ये घुसलंच तर त्याला रोखण्यासाठी सामान्य नागरिकांच्या हातातही शस्त्रं देणं गरजेचं होतं. यांवर एक सोपा उपाय आखला गेला. काचेच्या बाटलीत भरलेलं फॉस्फरस आणि बेंझिनमधलं द्रावण म्हणजे ‘मोलोटॉव कॉकटेल’ (मोलोटॉव हा रशियाचा परराष्ट्रमंत्री होता.रशियानं दुसऱ्या महायुद्धात जर्मनीशी हातमिळवणी करून फिनलँडवर हे बॉम्ब टाकले आणि बातमी पसरवली की आम्ही अन्नधान्याची पाकिटं वाटत आहोत. यावरून हे नाव पडले) या बाटलीत वातीसारखी कापडाची चिंधी बुडवलेली असे जी पेटवून बाटली फेकली की ती फुटते. बेंझिन पेटते आणि फॉस्फरसही बाहेर पसरून पेट घेतो. आघाडीच्या जर्मन रणगाड्यांवर याचा हल्ला झाला तर आक्रमणाचा वेग कमी होईल या अंदाजाने अशा लाखो बाटल्या तयार करून जनतेत वाटल्या गेल्या. यासाठी बाजारातल्या रिकाम्या दुधाच्या आणि बिअरच्या वापरल्यानं त्यांचा अफाट तुटवडा जनतेला सहन करावा लागला. पण सुदैवानं यांचा वापर करण्याची वेळ कधीच आली नाही.

दुसऱ्या महायुद्धात फॉस्फरसचा वापर बॉम्ब तयार करण्यासाठीसुद्धा केला गेला. जवळपास १४ किलो (म्हणजे ३० पौंडी) वजनाचे हे बॉम्ब तयार केले गेले. या बॉम्बची रचना तो आपल्या वजनाने छप्पर फोडून खाली पडतील अशी होती. यांत अगदी थोड्या प्रमाणात स्फोटक आणि बाकीचा फॉस्फरस असायचा. बॉम्ब पडल्यावर स्फोट होऊन फॉस्फरस बाहेर फेकला जाई आणि तो पातळ होऊन पेट घेई. ही आग फार भीषण असायची कारण फॉस्फरसच्या नद्याचं आग घेऊन इकडेतिकडे धावत असत. ही आग पाणी मारल्यावर काही काळ विझायची पण पाणी उष्णतेने उडून गेले की फॉस्फरस पुन्हा पेट घ्यायचा.

Operation Gomorrah – या मोहिमेचे नाव बायबलमधल्या एका कथेवरून ठेवण्यात आलं होतं. Gomorrah हे शहर देवानं तिथल्या दुष्ट लोकांना शिक्षा देण्यासाठी जाळलं अशी ती गोष्ट आहे. Operation Gomorrah मधलं हे शहर होतं जर्मनीतलं एक महत्वाचं औद्योगिक शहर Hamburg. याच शहरात (कु)प्रसिद्ध जर्मन यु-बोट्स तयार होत. या पाणबुड्यांनी अटलांटिक महासागरात दोस्तांचे प्राण कंठाशी आणलेले होते. असंख्य जहाजांवर हल्ले करून त्यांनी लाखो टन युद्धसाहित्य समुद्राच्या तळाशी पोचवले होते. Hamburg वर हल्ला करून जर्मनीचा कणा मोडण्याचा या हल्ल्यामागचा इरादा होता. २५ जुलै ते २ ऑगस्ट १९४३ या दरम्यान सतत हवाईहल्ले करून इंग्लंड आणि अमेरिकेने Hamburgची धूळधाण उडवली. या हल्ल्यात मोठ्या प्रमाणावर फॉस्फरस बॉम्बचा वापर केला गेला. यामुळे तिथं एवढ्या प्रचंड आगी लागल्या की उष्णतेने तिथले डांबरी रस्तेही पाघळून गेले. या हल्ल्यात जवळपास ३७,००० लोक ठार झाल्याची अधिकृत नोंद आहे. इमारतींचे नुकसान तर एवढे झाले की जवळपास ४० लाख टन राडारोडा तिथं गोळा झालेला होता. फॉस्फरस बॉम्ब एवढ्या मोठ्या प्रमाणात वापरायचे कारण हे पण सांगितले जाते की हे बॉम्ब इंग्लंडच्या कोठारात पडून होते आणि ते धोकादायक स्थितीच्या आसपास पोचलेले होते. मग त्यांना निकामी करण्याच्या खर्चाला पर्याय म्हणून ते वापरले गेले. आगीच्या उष्णतेने Hamburg चे रहिवासी होरपळून मेले आणि जे जगले त्यांची संपूर्ण कातडी सोलवटून गेलेली होती. अनेकांनी हाल सहन करण्यापेक्षा जर्मन सैन्याला आपल्याला ‘Shot of Grace’ देऊन या वेदनेतून मुक्त करण्याची विनंती केली आणि सैनिकांनीही ती मान्य केली. जिथं पहिल्यांदा फॉस्फरस तयार झाला तेच शहर फॉस्फरसमुळं भस्मसात व्हावं हा अगदीच काव्यगत न्यायासारखं झालं. पण जिद्दी जर्मनांनी चारेक महिन्यात पुन्हा Hamburg उभं केलं. दुसऱ्या महायुद्धानंतर उरलेल्या फॉस्फरस बॉम्बचं काय करावं हा मोठा प्रश्न अमेरिका, इंग्लंड यांच्यासमोर उभा ठाकला त्याचा उपाय म्हणून हे सगळे बॉम्ब त्यांनी खोल समुद्रात नेऊन बुडवले. आजही अनेकदा हे बॉम्ब किनाऱ्यावर आलेले सापडतात.

बॉम्बहल्ल्यानंतरचं Hamburg

आज आपल्या दैनंदिन जीवनात अनेक ठिकाणी आपल्याला फॉस्फरस भेटत असतो यापुढं एखादया जखमेवर औषध लावताना किंवा काडी ओढून दिवा लावताना कधीतरी Brandt, Boyle, Ambrose आणि Walker ची आठवण काढायला हरकत नाही.

यशोधन जोशी

चमकदार काही जीवघेणे…भाग-१

चमकदार काही जीवघेणे…भाग-२(अंतिम)

सोन्याचा मोह हा मनुष्याला फार प्राचीन काळापासून आहे, त्याच्या दुर्मिळपणामुळेच कृत्रिमरीत्या सोनं तयार करण्याचे प्रयत्नही मनुष्य सतत करत आलेला आहे. मग यांत थेट सोनंच तयार करणं ते लोखंड किंवा तांब्याला सोन्यात रूपांतरित करणारा Philosopher’s stone म्हणजेच परीस तयार करणे यांसाठीसुद्धा माणसाने अनंत प्रयत्न केले. काहींना मात्र सोनेरूपे अशा भौतिक गोष्टींपेक्षा अमरत्व मिळवणे किंवा दीर्घायुषी होण्याचा ध्यास होता. मग यांसाठी अनेक मंडळींनी अनंत खटपटी केल्या, वेगवेगळी रसायनं/धातू एकत्र करून जाळून बघितले, काहींची मिश्रणे करून वेगवेगळी संयुगं तयार केली गेली.  यातूनच काहींनी इतरांना सोनं, चांदी तयार करून देण्याच्या आशेला लावलं, यांत केवळ जनसामान्य नव्हते तर युरोपमधले राजेरजवाडे, धनिक मंडळी होती आणि सामान्यांना मुक्तीचा मुक्तीचा मार्ग दाखवणारी चर्चही होती. सर्वानाच काही ना काही कारणासाठी सोन्याचांदीची गरज होती. अर्थात या प्रयोगातून फार काही निष्पन्न झालं नसलं तरी लोकांची याबद्दलची आशाही मावळली नाही. तरी या सगळ्यांतून एक फायदा निश्चित झाला की रसायनशास्त्र (या आपल्याला अजिबात न आवडणाऱ्या) ज्ञानशाखेचा उदय झाला. ग्रीक भाषेत khemia म्हणजे परीस तयार करण्यासाठी केलेली वेगवेगळ्या पदार्थांची सरमिसळ आणि प्रक्रिया. याचंच अरबी रूप म्हणजे alchemy आणि त्याचं भारतीय रूप म्हणजे किमया. यावरूनच Chemistry या शब्दाचा उदय झाला.

एक होता किमयागार –
Hamburg हे एक जर्मनीतलं छोटं आणि सुखवस्तू शहर. या गावात Hennig Brandt नावाचा एक गृहस्थ रहात असे याचे जन्मसाल समजत नाही पण साधारणपणे याचा जन्म १६२० ला झाला असावा. त्या काळात युरोपमध्ये जे युद्ध चालू होते त्याला thirty years war म्हणतात. (या युद्धाची गुंतागुंत एवढी आहे की नक्की कोण कोणाशी कशासाठी लढतंय हे चारेक वेळा वाचल्यावर मला समजलं. कारण ऑस्ट्रिया आणि जर्मन राज्ये एकमेकांविरुद्ध आणि एकमेकांशी, बाल्टिक प्रदेशावर ताबा मिळवण्यासाठी डेन्मार्क आणि स्वीडन  तर अनेक लहानमोठ्या कारणांसाठी फ्रान्स आणि स्पेन एकमेकांत भांडत होते) पण आपण साधारणपणे ही लढाई कॅथॉलिक आणि प्रोटेस्टंट मंडळींच्यात जुंपलेली होती असं एकूण चित्र होतं. तर सांगायची गोष्ट अशी की आपल्या Brandt साहेबांनी या युद्धात काही काळ शिपाईगिरी केली आणि मर्दुमकीही गाजवली त्यामुळं त्यांना दुय्यम अधिकारी पदापर्यंत बढतीही मिळालेली होती. युद्ध संपलं आणि Brandt साहेब पलटणीतून बाहेर पडून पुन्हा आपल्या घरी आले व नंतर एका काचेच्या वस्तू तयार करणाऱ्या कारखान्यात कामाला लागले. इथंच बहुदा त्यांना alchemy ची गोडी लागली. Brandt तसा उच्चभ्रू कुळातला होता त्यामुळे त्याचं लग्नही तोलामोलाचं घराणं असणाऱ्या एका मुलीशी झालं. लग्नात त्याला बरीच संपत्ती मिळाली आणि त्यानं आपली काचेच्या कारखान्यातली नोकरी सोडून प्रयोगशाळेत सोनं बनवायची खटपट सुरू केली. स्वतःला तो Here Doktor Brandt म्हणवून घ्यायला लागला. यथावकाश या उद्योगात बायकोकडून आलेली संपत्ती तर त्यानं उधळलीच त्याचबरोबर इकडून तिकडून पैसे कर्जाऊ घेऊन तो कर्जबाजारीही झाला. त्यात त्याची बायकोही वारली. पण कर्मधर्मसंयोगानं तो एका धनाढ्य विधवेच्या प्रेमात पडला आणि मग तिनं याच्या उद्योगांना पाठबळ पुरवायला सुरुवात केली. (मोठा नशीबवान माणूस !) 

साधारणपणे १६६९ मध्ये एका रात्री तो आपल्या प्रयोगशाळेत एक प्रयोग करत बसलेला होता. हा प्रयोग म्हणजे मानवी मूत्र उकळून त्यातून सोनं तयार करण्याची खटपट होती. मानवी मूत्रातून त्यानं एक घन पदार्थ मिळवलेला होता. भट्टीची आच वाढवून त्यानं या पदार्थाचं निरीक्षण सुरू केलं आणि अचानक ज्या काचेच्या पात्रात  हा घनपदार्थ होता ते आगीनं भरून गेलं आणि एक चमकदार पदार्थ तयार झाल्याचं त्याला दिसून आलं. एक कुजलेल्या लसणासारखा वास सर्वत्र पसरलेला होता. Brandt ला वाटलं आपण बहुतेक सोनं किंवा परीस तयार केला आणि त्याला आपण श्रीमंत झाल्याची स्वप्नं पडायला लागली. पण त्याला लौकरच लक्षात आलं की हा पदार्थ सोनं किंवा परीस यापैकी काहीही नाही आणि श्रीमंत होण्याचं त्याचं स्वप्न सुरू होताहोताच विरून गेलं. पण या दुःखात त्यातल्या त्यात समाधान म्हणजे त्यानं तयार केलेल्या या पदार्थानं त्याला Hamburg मध्ये अफाट प्रसिद्धी मिळवून दिली. Brandt नं या पदार्थाला नाव दिलेलं होतं Phosphorus mirabilis अर्थात दैवी प्रकाश देणारा म्हणजेच आपल्या आवर्तसारणीतलं १३वं मूलद्रव्य फॉस्फरस. पण आपण हा फॉस्फरस कसा तयार केला हे मात्र Brandt नं कधीच सांगितलं नाही.

Herr Doktor Hennig Brandt

आता आपण फॉस्फरसच्या प्रवासाच्या बहुपात्री प्रयोगाला सुरुवात करूया. Brandt नंतर या गोष्टीतलं महत्वाचं पात्र आहे Johann Kunckel. हे साहेब तोंडात सोन्याचा चमचा घेऊनच जन्माला आलेले होते. याचे वडील डेन्मार्कच्या युवराजाचे दरबारी alchemist होते. Kunckel सुद्धा लहानपणापासूनच खटपट्या होता. अगदी तरुण वयातच तो सुद्धा एका ड्युकच्या दरबारात alchemist बनला. तिथून जॉब हॉपिंग करत तो जर्मनीतल्या Saxony प्रांताच्या राजाचा तो दरबारी alchemist बनला. हा सगळा कथाभाग १६६७चा पण १६७५ मध्ये त्याची ही alchemist नोकरी गेली कारण राजाच्या इच्छेनुसार शिशाचं सोन्यात रूपांतर करणं त्याला जमलं नाही. बेकारीच्या दिवसांतच Kunckel च्या कानावर Brandt नं तयार केलेल्या चमकदार पदार्थाची बातमी आली. Kunckel ची उत्सुकता आता चाळवलेली होती त्यानं तडक Hamburg ला जाऊन Brandt ची भेट घेतली आणि डोळे भरून फॉस्फरस बघितला. रात्रभर झगमगणारा फॉस्फरस बघून तो मंत्रमुग्ध झाला. हरखून जाऊन त्यानं काही फॉस्फरस Brandt कडं  विकत मागितला. Brandt नेहमीप्रमाणे पैशांच्या चणचणीत होता कारण एव्हाना त्याने दुसऱ्या बायकोची संपत्तीही जवळपास उडवलेलीच होती. पण Kunckel ला फॉस्फरसबरोबर तो तयार करण्याची कृतीही पाहिजे होती जी द्यायची Brandt ची तयारी नव्हती त्यामुळं इथं चर्चा काही काळ थांबली. फॉस्फरस बघितल्यावर लगेचच Kunckel नं त्याबद्दल त्याचा एक सहकारी Daniel Kraft ला पत्र लिहून त्याबद्दल सांगितलं होतं. आपलं तिसरं पात्र म्हणजे हा पन्नाशीतला Kraft, हा अतिशय धोरणी माणूस होता. तो पत्र हातात पडल्यावर लगेच निघून Hamburg ला आला पण आपण Hamburg आल्याचं त्यानं Kunckel ला कळू दिलं नाही.

Kraft नं फॉस्फरस बघून हे ओळखलं की हा परीस किंवा सोनं नसलं तरी हा आपल्याला खूप काही मिळवून देऊ शकेल. त्यानं Brandt शी ताबडतोब सौदा सुरू केला आणि तयार असलेला तसेच तो भविष्यात तयार करेल तो सगळा फॉस्फरस विकत घ्यायची तयारी दर्शवली. Brandt तसाही पैशाच्या तंगीत होताच त्यानं लगेच मान्यता दर्शवली आणि थोडी घासाघीस होऊन २०० thalers ला म्हणजे आजच्या घडीला जवळपास ८हजार डॉलर्सला हा सौदा पक्का झाला. हा सगळा व्यवहार चालू असतानाच Kunckel तिथं जाऊन धडकला पण आता Brandt नं त्याला फॉस्फरस विकायला नकार दिला. Kunckel नं तरीही जोर धरून फॉस्फरस बनवायच्या कृतीविषयी माहिती मिळवली तेंव्हा Brandt नं मानवी मूत्रापासून एवढंच मोघम उत्तर त्याला दिलं. कर्मधर्मसंयोगानं त्याची आणि Kraft ची Hamburg मध्ये गाठही पडली पण Kraftनं आपल्या ठरलेल्या व्यवहाराविषयी त्याला ताकास तूर लागू दिला नाही उलट सांगितलं की Brandt हा काही पटणारा माणूस नाही आणि कृती सांगायचीही त्याची तयारी नाही. Kunckel बिचारा हताश होऊन परतला आणि त्यानं मानवी मूत्रपासून फॉस्फरस बनवायचे प्रयोग सुरू केले. एकदा त्यानं Brandtला पत्र पाठवून फॉस्फरस तयार करण्याच्या कृतीबद्दल विचारलंही पण तो बधला नाही. त्यानं उलट टपाली Kraft शी झालेल्या आपल्या कराराबद्दल त्याला सांगितलं आणि Kunckelला आपल्या झालेल्या फसगतीबद्दल समजलं. 

१६७६ – Kraft नं युरोपमधल्या राजे रजवाडे आणि धनिकांच्या दरबारात फॉस्फरसचं जाहीर प्रदर्शन सुरु केलं आणि त्याला जोरदार प्रसिद्धी मिळाली. तिथं त्यानं हा फॉस्फरस स्वतःच शोधून काढल्याची आवई उठवली. इकडं Kunckel अजूनही प्रयोगांमगून प्रयोग करत होता पण अजूनही त्याला यश हुलकावण्या देत होतं. Kunckel ची इकडं धडपड सुरू असताना Kraft कुणाकुणाच्या राजेशाही दिवाणखान्यात अंधारात स्फुरदीप्तीचे (बघा शाळेत शिकलेला हा शब्द अजूनही आठवत असेल तर) खेळ करून दाखवत भलताच प्रसिद्ध झालेला होता. १६७६ मध्ये Kunckelला फॉस्फरस तयार करण्यात थोडं यश आलं पण तरीही अजून त्याचा फॉस्फरस Brandt च्या फॉस्फरससारखा चमकदार दिसत नव्हता. त्याने पुन्हा एकदा Brandt ला पत्र पाठवलं आणि विनंती केली की मला थोडी तरी मदत कर. पण Brandt नं उलट टपाली पत्र पाठवलं की मी तुला पत्रातून हे सांगू शकणार नाही कारण मग ते सगळ्यांनाच समजायची शक्यता आहे. यांवर Kunckel म्हणाला alchemy code म्हणजे सांकेतिक भाषेत कळव पण Brandt नं यांवर काहीच उत्तर दिलं नाही. अखेर २५ जुलैला Kunckelला फॉस्फरस तयार करण्यात यश आलं. आता त्याला Brandt च्या मदतीची मुळीच गरज नव्हती. Kunckel नं आपलं सगळे संशोधन प्रसिद्ध केलं आणि सांगितलं ‘कोणत्याही ईश्वरनिर्मित वस्तूपासून’ मी तो तयार करून दाखवीन. आपल्या या शोधाच्या जोरावर राजाश्रय मिळवत तो १६८९ मध्ये तो स्वीडनच्या दरबारात खाण आणि खनिजे मंत्री झाला. पुढे अनेक वर्षे त्यालाच फॉस्फरसचा शोधक मानलं जाई.

Kunckel नं फॉस्फरस तयार केल्यानंतरही Kraft ची सर्कस चालूच होती. १६७७ मध्ये Hanover च्या ड्युकच्या दरबारात आपला खेळ दाखवत असताना त्याची गाठ तिशीतल्या Leibnitz शी पडली. Leibnitz हा त्या काळातला नामवंत विद्वान होता. गणित,विज्ञान, इतिहास या तिन्ही विषयांत तो प्रविण होता.Calculus चा काही भाग हे त्याचं संशोधन आहे. Leibnitz ला Kraft नं पुरतं अवाक करून सोडलं. योगायोगाने काही महिन्यातच Leibnitz काही कामासाठी Hamburg ला आला तिथं त्याला Brandt विषयी माहिती समजली आणि त्यानं Brandt ला शोधून काढलं. नेहमीप्रमाणे Brandt पैशाच्या चणचणीत होता त्यानं Leibnitz ला पैशाच्या बदल्यात फॉस्फरस आणि तो बनवायला शिकवायचं मान्य केलं. सध्या तो Kraft ला टाळत होता आणि त्यासाठी आपल्याकडून सध्या पहिल्यासारखा फॉस्फरस बनतच नाही हे कारण त्यानं पुढं केलेलं होतं. Leibnitz नं त्याच्यापुढे Hanoverच्या ड्युकसाठी काम करायची संधी ठेवली. Brandt लगेच तयार झाला. Leibnitz नं महिना १० thalers पगारावर Brandt ला दरबारी alchemist ची नोकरी मिळवून दिली शिवाय ६ महिन्यांचा पगारही त्याला आगाऊ दिला.पण  Brandt च्या बायकोनं थोडा अजून पगार वाढवून मिळावा म्हणून घासाघीस करणारं पत्र Leibnitz पाठवून दिलं पण त्याचा काहीही उपयोग झाला नाही. Brandt ही तसा व्यवहारी माणूस होता त्यानं Kraft ला एकूण घडामोडींची माहिती देऊन तिथून काही पैसे निघतील काय याचा अंदाज घेतला. Kraft चा ही आता या सर्कशीनं जीव उबलेला होता त्यानं ही Brandt ला ही नोकरी स्वीकारायचा सल्ला दिला. पण Kraft च्या हातात अजूनही एक शेवटचं पान शिल्लक होतं ते म्हणजे इंग्लंडच्या राजाचा दरबार. इथं एक शेवटचा खेळ करून आपला खिसा भरून घ्यायचा त्याचा विचार होता. अखेर आपल्या प्रयोगासाठी एक भट्टी आणि भरपूर मानवी मूत्र एवढीच मागणी करून Brandt नं Hanover चा रस्ता धरला. १६७८ ला तिथं पोचून त्यानं फॉस्फरस तयार करून दाखवला आणि ड्युकच्या कौतुकाला तो पात्र झाला. Brandt परत Hamburg ला आला आणि त्यानं तिथूनच फॉस्फरस तयार करून पाठवण्याचं आश्वासन ड्युकला दिलं. पण फॉस्फरस काही आला नाही. Leibnitz नं त्याला पत्र पाठवल्यावर त्यानं सध्या आपली आणि आपल्या मुलांची प्रकृती बरी नाही आणि आपली मुलगी आजारपणात दगावल्याचं त्यानं कळवलं. शिवाय पगार थोडा वाढवून देण्याचा तगादा लावला. अखेर त्याला महिन्याला ४० thalers एवढा पगार मिळाल्यावर तो पुन्हा आपल्या कामावर रुजू झाला.

फॉस्फरसनं त्याच्या संपर्कात आलेल्या सगळ्यांना गडगंज केलं अपवाद फक्त Brandt चा. त्याच्या नशिबी मात्र श्रीमंती परत कधीच आली नाही. Brandt हा फॉस्फरसचा शोधकर्ता आहे हे सुद्धा अनेक वर्षे वादात होतं. पण Leibnitz आणि Brandt ची बायको मार्गारेट यांच्या पत्रांमुळे त्याला हे श्रेय मिळालं. Brandt साधारण १७१० पर्यंत जिवंत होता. त्याला पुढच्या काळात फॉस्फरसपासून इंग्लंडमध्ये तयार होऊ लागलेल्या औषधांबद्दल समजलं असेल, त्यातून धनोत्तर झालेल्या मंडळींविषयीही त्याला कळलं असेल. पण तो अखेरपावेतो निर्धनच राहिला.

L to R – Kunckel, Kraft, Leibnitz

क्रमशः

यशोधन जोशी

एकच प्याला…भाग ३

ईस्ट इंडिया कंपनी मोठ्या प्रमाणात चहा खरेदी करत होती व त्या बदल्यात चिनी व्यापारी त्यांच्याकडून चांदीची मागणी करत असत. पण एवढ्या मोठ्या प्रमाणात चहा खरेदी करण्यासाठी चांदी आणायची कुठून हा ईस्ट इंडिया कंपनीसमोर मोठा प्रश्न होता. त्यावर त्यांनी उत्तर शोधले, स्पॅनिश लोकांनी मेक्सिको, पेरु आणि बोलिव्हीया येथे आपल्या वसाहती स्थापन केल्या होत्या. या सगळ्या देशांमध्ये मोठ्या प्रमाणात चांदीच्या खाणी स्पॅनिश लोकांनी चालू केल्या. ईस्ट इंडिया कंपनीने स्पॅनिश लोकांना साखर आणि इतर मसाल्याचे पदार्थ विकून त्याबदल्यात चांदी घेण्यास सुरुवात केली. १७३० साली ईस्ट इंडिया कंपनीने चहाच्या खरेदीसाठी ५८२११२ Taels (वजनाचे चिनी माप. ३७.८ ग्राम) म्हणजे सुमारे २२०००० किलो चांदी चीनमध्ये आणली. १७५६ ते १७६३ या सात वर्षामध्ये युरोपमधे युद्ध परिस्थितीमुळे चांदीचा तुटवडा निर्माण झाला. ईस्ट इंडिया कंपनीला यामुळे मोठा फटका बसला. शेवटी त्यांना मकावमधील सावकारांकडून कर्ज घेऊन चहाची खरेदी करावी लागली. याचा परिणाम अर्थातच चहाच्या किमतीवर झाला. १७७२ साली इंग्लंडमध्ये चहावर ६४% कर आकारला जात होता तो १७७२ मध्ये १०६%, १७७७ मध्ये ११९% इतकी करामध्ये भरमसाठ वाढ झाली. यामुळे युरोपमध्ये चहाची तस्करी मोठ्या प्रमाणात चालू झाली. १७७० सालची एक नोंद सांगते की त्या वर्षी इंग्लंडमध्ये जवळपास ३२ लाख किलो चहाची तस्करी करण्यात आली. याच काळात इंग्लंडला अधिकृतरीत्या आणलेल्या चहा होता २३ लाख किलो. या तस्करीमध्ये सुमारे २५० फ्रेंच, डच, पोर्तुगीज, स्विडीश जहाजे सामील होती.

चहाच्या खरेदीसाठी ईस्ट इंडिया कंपनीला कायमच चांदीची गरज भासत असे. परंतु राजकीय अस्थिरतेमुळे चांदीचा तुटवडा निर्माण झाला की त्याचा परिणाम थेट चहाच्या व्यापारावर होत असे. यावर ईस्ट इंडिया कंपनीने एक अफलातून शक्कल लढवली. साधारणतः १७०० सालापासून त्यांनी भारतातून अफूचा व्यापार करण्यास सुरुवात केली. अफू मोठ्या प्रमाणात पूर्वेकडील देशांमध्ये नेण्यात येऊ लागला. Andres Ljungstedt या स्विडीश इतिहासकाराने १७२० साली पहिल्यांदा भारतातील कोरोमंडल बंदरातून अफूच्या पेट्या मकावमध्ये आणल्याची नोंद केली आहे. यानंतर नऊ वर्षांनी चिनी राजवटीने ईस्ट इंडिया कंपनीच्या अफूच्या व्यापारावर बंदी आणली. बंदी असली तरी हा व्यापार थांबला नाही. अनेक चिनी व्यापारी कलकत्ता येथून अफूची खरेदी करत आणि भ्रष्ट चिनी अधिकार्‍यांना लाच देऊन चीनमध्ये त्याची विक्री करत. १७५० साली अफूच्या एका पेटीचा भाव साधारणपणे १५ किलो चांदी येवढा होता. ईस्ट इंडिया कंपनीने लढवलेल्या शक्कलीमुळे त्यांची चांदीची गरज भागू लागली. १७७६ साली ६५ किलो अफूच्या एका पेटीची किंमत ३०० स्पॅनिश सिल्व्हर डॉलर येवढी होती. चिनी अधिकार्‍यांना लाच देऊन राजरोसपणे हा व्यापार चालू राहिला. १७८४ साली मकाव मध्ये ७२६ अफूच्या पेट्या आणण्यात आल्या तर १८२८ साली ही संख्या वाढून ४६०२ पेट्या इतकी झाली. इथेच १९ व्या शतकात झालेल्या Opium War ची मुळे रुजली. ईस्ट इंडिया पूर्वेकडे अफू विकून आपला व्यापार वाढवत होती पण तिकडे इंग्लंडमध्ये याची गंधवार्ताही नव्हती.

चिनमधील अफूचा प्रसार

१८ व्या शतकाच्या अखेरीस चहाची तस्करी मोठ्या प्रमाणात वाढली होती. त्यामुळे ईस्ट इंडिया कंपनीला मोठ्या प्रमाणात फटका बसत होता. यावर उपाय म्हणून त्यावेळचे इंग्लंडचे पंतप्रधान विल्यम यांनी चहावरचा कर कमी केला आणि मालमत्ता करात वाढ करण्यात आली. इंग्लंडमध्ये मालमत्ता कर हा घरांच्या खिडक्यांच्या संख्येवर आकारला जात होता. या Window Tax मध्ये मोठ्या प्रमाणात वाढ करण्यात आली. चहावरील कमी केलेल्या करामुळे तस्करीला मोठ्या प्रमाणात आळा बसला आणि १७५३ साली चहाची आयात २२ लाख ६७ हजार किलोवरून १७८४ साली ६० लाख किलोंवर गेली. नेपोलियनशी झालेल्या युद्धानंतर चहावर पुन्हा ९०% कर बसवला गेला.

तस्करीबरोबर इंग्लंडमध्ये चहात भेसळ करण्याचा आणि बनावट चहा बनवण्याचा उद्योग मोठ्या प्रमाणात फोफावला. १७३० साली चहामध्ये उसाची मळी, माती किंवा लाकडाचा भुसा याची भेसळ करणार्‍याला अर्ध्या किलोसाठी १० पाउंड असा जबरी दंड आकारला जात असे. १७७७ साली सुमारे १० लाख किलो भेसळ केलेला किंवा बनावट चहा इंग्लंडमध्ये विकला गेला. या चहामध्ये रानटी प्लमच्या खोडाचे तुकडे, बर्चची सालं, मेंढ्यांच्या लेंड्या आणि लाकडाची राख मिसळली जात असे. यानंतर केवळ दंडाच्या शिक्षेमध्ये कैदेच्या शिक्षेची भर घालण्यात आली. तसेच चहामधील भेसळ कशी ओळखावी याची प्रात्यक्षीकेही अनेक ठिकाणी दाखवली जात.

अमेरिकेत चहा पोहोचला १७ व्या शतकात. डचांनी पहिल्यांदा अमेरिकेत चहा आणला. बोस्टनमध्ये पहिल्यांदा बेंजामीन हॅरीस आणि डॅनिअल व्हर्ननॉन या दोन व्यापार्‍यांनी पहिल्यांदा चहा विक्रीचे परवाने मिळवले. पण असे असले तरीही अमेरिकेतील अनेक भागांमध्ये चहाबद्दल मोठे अज्ञान होते. काही ठिकाणी बर्‍याच वेळ चहा उकळून प्यायला जात असे तर काही ठिकाणी चहाची पाने मीठ आणि लोणी टाकून खाल्ली जात होती. १७२० सालापासून इंग्लंडमधून चहा आयात करण्यास सुरुवात झाली. याच काळात नेदरलॅंड, फ्रान्स, स्विडन आणि डेन्मार्कवरून मोठ्या प्रमाणात चहाची तस्करी चाले.

ईस्ट इंडिया कंपनीला ब्रिटिश वसाहतींमध्ये चहा परस्पर विकण्यास मनाई होती. ईस्ट इंडिया कंपनी आपला चहा लंडनमध्ये आणत असे. तेथे मग या चहाचा लिलाव केला जाई आणि सरकारने निवडलेल्या दलालांमार्फतच हा चहा वसाहतींमध्ये विकला जात असे. यामुळे वसाहतींमध्ये विकल्या जाणार्‍या चहाची किंमत अतिशय चढी असे. याचा फायदा तस्कर उठवत. १७६९-७० साली बंगाल प्रांतात मोठा दुष्काळ पडला. मुगल राजवटीने ईस्ट इंडिया कंपनीला बंगाल प्रांतातून कर वसूल करण्याचे अधिकार दिले होते. पण दुष्काळामुळे ईस्ट इंडिया कंपनीला मोठ्या आर्थिक अडचणीला सामोरे जावे लागले. इतके की अगदी नादारी जाहीर करण्याची वेळ आली. इकडे इंग्लंडमध्ये मग असा ठराव करण्यात आला की ईस्ट इंडिया कंपनीला अमेरिकेत चहा विकण्यास परवानगी द्यावी आणि मग कंपनीला झालेला तोटा त्यातून भरून काढावा. याचा फायदा उठवत ईस्ट इंडिया कंपनीने अमेरिकेत कमी दरात चहा विकण्यास सुरुवात केली. तस्करी केलेल्या चहाच्या किमतीपेक्षा हे दर कमी होते. पण याचे दूरगामी होणार्‍या परिणामांची जाणीव स्थानिक लोकांना झाली. चहाच्या विक्रीमध्ये मक्तेदारी निर्माण झाल्यावर ब्रिटिश सरकार चहावरील करात मनाप्रमाणे वाढ करण्याची शक्यता निर्माण झाली आणि मग या गोष्टीला विरोध होऊ लागला आणि तसेच घडले. तेंव्हा स्थानिक ब्रिटिश सरकारने Townshend Act या कायद्याखाली कराचा बोजा स्थानिक लोकांवर लादला.

१७७३ मधील डिसेंबर महिन्यातील ती एक थंडगार रात्र होती. स्वातंत्र्य चळवळीतीले क्रांतिकारक बोस्टन बंदराकडे निघाले. बंदरात डार्टमाऊथ, एलेनॉर आणि बिव्हर ही जहाजे नांगरून उभी होती. या तीनही जहाजांवर चहाच्या पेट्या भरलेल्या होत्या. ते या जहाजांवर चढले आणि त्यांनी या पेट्या फोडून त्यातील चहा समुद्रात फेकून दिला. सुमारे ४१ हजार किलो येवढा चहा समुद्रात टाकला गेला. Boston Tea Party या नावाने माहिती असलेली ही घटना अमेरिकन राज्यक्रांतीची सुरुवात होती. असेच उठाव न्यूयॉर्क, फिलाडेल्फीया अशा अमेरीकेतील दहा वेगवेगळ्या शहरात घडले. सगळ्यात गंमतीची गोष्ट अशी की या उठावात फक्त क्रांतिकारक नव्हते. ईस्ट इंडियाने चहाचे भाव पाडल्यामुळे ज्या तस्करांचे मोठे नुकसान झाले होते त्यांचीही फूस या उठावांना होती. चहांवरील करांमुळे जागतिक इतिहासात घडलेली ही अतिशय महत्त्वाची घटना आहे. या घटनेनंतर अमेरिकन लोकांचे चहावरील प्रेम कमी झाले आणि ते कॉफीकडे वळले असावेत.

ईस्ट इंडिया कंपनी चीनमधून चहा खरेदी करत असे. यामुळे चिनी लोकांची मक्तेदारी निर्माण झाली होती. ही मक्तेदारी मोडून काढण्याच्या दृष्टीने मग कंपनीने पावले उचलण्यास सुरुवात केली. भारतामध्ये त्यांनी आपले पाय भक्कमपणे रोवले होतेच. भारतात चहाच्या लागवडीच्या दृष्टीने मग कंपनीने हालचाल सुरू केली. १८२३ साली ब्रिटिश व्यापारी रॉबर्ट ब्रुस याने ब्रम्हपुत्रा नदीतून प्रवास करून रंगपूर येथे पोहोचला. तेथे त्याची गाठ पडली ती तेथील स्थानिक आदिवासी लोकांशी. त्याला असे आढळून आले की हे स्थानिक सिंगफो आदिवासी पिढ्यानपिढ्या डोंगरात जंगली चहाची लागवड करत होते आणि तो चहा पित होते. त्याने नोंदवलेले निरीक्षण सांगते की हे सिंगफो चहाची पाने साठवून ठेवण्यासाठी बांबूच्या पोकळीत त्यांना घालून त्यांना विस्तवावर भाजून वाळवतात किंवा जमिनीमध्ये खड्डा करून त्यात आंबवलेली पाने उकळून साठवतात. १८३४ साली भारतात चहाची लागवड कुठे करता येईल याचा आढावा घेण्यासाठी एक समिती नेमली गेली. १८३६ साली कलकत्ता येथे चीनमधून आणलेल्या चहाच्या बियांपासून २० हजार चहाची रोपटी तयार केली गेली आणि ती आसाम, कुमाऊ, देहरादून, मद्रास येथे पाठवण्यात आली. याचबरोबर कलकत्त्यापासून ३०० किमी वर असलेल्या दार्जिलींगलाही ही रोपटी पाठवली. १८३२ साली दक्षिण भारतातल्या निलगिरी टेकड्यांवर चहाच्या लागवडीला सुरुवात झाली. या पूर्वीच्या भारतातल्या चहाबद्दलच्या कुठल्याही नोंदी मिळत नाही.

जंगलतोड करून चहाच्या लागवडीस सुरुवात

याच सुमारास लंडनमधील काही व्यापाऱ्यांनी आसाम टी कंपनीची स्थापना करून त्याचे रोखे बाजारात आणले. अनेक ब्रिटिश तरुण व्यापारी कलकत्त्यामध्ये आपल्या परिवाराला मागे सोडून ब्रम्हपुत्रेतून प्रवास करत आसाममधील घनदाट जंगलात जंगली श्वापद, हिवताप, कॉलरा अशा संकटांवर मात करत चहाचे मळे लावण्यासाठी तेथे पोहोचले. आसाममध्ये मोठ्या प्रमाणात चहाची लागवड करण्यासाठी जंगलतोड करणे, रोपांची लागवड करणे, चहाच्या पानांची तोडणी करणे यासाठी मोठ्या प्रमाणात मनुष्यबळ लागणार होते. मग त्यासाठी शेजारील पूर्व बंगालमधून मोठ्या प्रमाणात कामगार आणले गेले.

श्रीलंकेमध्ये मोठ्या प्रमाणात कॉफीची लागवड करण्यात येत होती. १८६९ साली या कॉफीच्या झाडांवर एक रोग पडला. पुढील १५ वर्षांमध्ये श्रीलंकेतील एक लाख हेक्टरवरील कॉफीचे मळे या रोगामुळे नष्ट झाले. १८६७ साली पहिल्यांदा श्रीलंकेमध्ये चहाची लागवड कॅंडी येथे करण्यात आली. त्यानंतर श्रीलंकेत चहाच्या क्षेत्रात मोठ्या प्रमाणात वाढ झाली. श्रीलंकेतही मग मनुष्यबळाचा तुटवडा निर्माण झाला. मग त्यासाठी भारतातून तमिळ लोकांना तेथे नेण्यात आले. आज आसाम आणि श्रीलंकेत चहाच्या लागवडीसाठी स्थलांतरित झालेल्या या कामगारांमुळे या दोन्ही प्रांतात अशांतता आहे.

आता एक रंजक कहाणी एका शर्यतीची. चहाच्या व्यापारावर ईस्ट इंडिया कंपनीची मक्तेदारी झाली होती. कंपनीला जास्तीत जास्त चहा लंडनमध्ये नेऊन मोठ्या प्रमाणात नफा कमवायचा होता. चहा घेऊन जाणारी जहाजे ही केप ऑफ गुड होपला वळसा घालून लंडनला पोहोचत. या प्रवासाला सुमारे आठ महिने लागत. त्यामुळे वेगाने चालणार्‍या जहाजांची गरज भासू लागली. Tea Clipper यांची सुरुवात झाली १८३४ सालापासून. या वेगवान जहाजांची सुरुवात झाली ती अफूच्या व्यापारातून. कलकत्त्याहून अफू घेऊन ही जहाजे मकावला पोहोचत. तेथे लहान होड्यांमधून अफू बंदरात उतरवली जात असे व ती चीनमधील तस्करांना विकली जात असे. या सगळ्या वेगवान जहाजांमध्ये फाल्कन नावाचे जहाज अतिशय प्रसिध्द होते. १८३९ साली पहिले १५० टनी ’Aberdeen bow’ हे ब्रिटिश क्लिपर बनवले गेले. त्यानंतर अशी वेगवान जहाजे निर्माण करण्याची स्पर्धाच सुरू झाली.

Ariel आणि Taeping

तर गोष्ट आहे १८६६ सालातली. Ariel ह्या जहाजात कॅंटोन येथे चहाच्या पेट्या भरण्यात येत होत्या. Ariel बरोबरच Fiery Cross, Taeping, Serica आणि Taitsing ह्या जहाजातही चहाच्या पेट्या भरण्याचे काम अहोरात्र चालले होते. पुढील तीन दिवसांमध्ये ही सगळया जहाजांनी प्रस्थान केले. Feiry Cross या जहाजाने आघाडी घेतली आणि ते अंजेर येथे पोहोचले. येथून पुढचा थांबा होता मॉरिशसचा. आग्नेय दिशेने वाहणार्‍या वार्‍याचा फायदा घेत Fiery Cross ने २४ जूनला ३२८ मैलांचा प्रवास केला. पाचही जहाजांवर अतिरिक्त सुट्या भागांचा मोठा साठा होता. जहाजाचे शीड फाटल्यास ३०-४० हजार वर्ग फुटाचे कापड सगळ्या जहाजांवर होते. “जहाजांवरील नावाडी, सुतार आणि सगळेच कर्मचारी हे अहोरात्र जहाज वेगाने पुढे जाण्यासाठी काम करत आहेत” Ariel चा कप्तान के याने नोंदवहीत केलेली ही नोंद.

Fiery Cross ४७ दिवसात केप ऑफ गुड होपला वळसा घातला. Fiery Cross च्या मागे काही तासातच Ariel ने व त्यामागे Taeping, Serica आणि Taitsing ने हा वळसा पूर्ण केला. यानंतर सेंट हेलेना पासून Taeping जहाजाने आघाडी घेतली. ४ ऑगस्ट रोजी एका दिवसात Taeping, Fiery Cross आणि Ariel या तीन जहाजांनी इक्वेडोर पार केले. केप वार्दे ते अ‍ॅझोर या प्रवासात Taeping नी तीन दिवसांची आघाडी घेतली. उरलेल्या चार जहाजांनी एकाच दिवसात अ‍ॅझोर ओलांडले. ५ सप्टेंबर रोजी Ariel ने Taeping ला गाठले आणि ही दोन्ही जहाजे एकमेकांच्या बाजूला १४ नॉटिकल वेगाने चालत इंग्लिश खाडीपाशी पोहोचली. या सगळ्या शर्यतीत Taeping ने बाजी मारली. Ariel ही चीनमधून बाहेर पडलेले पहिले जहाज असले तरी Taeping ने २० मिनिटांच्या फरकाने ही १६००० मैलांची शर्यत ९९ दिवसात पूर्ण केली. The Great Tea Race या नावाने ही शर्यत ओळखली जाते.

शर्यतीचा मार्ग

१८७४ साली ईस्ट इंडिया कंपनीने भारतातून आपला गाशा गुंडाळला आणि या मक्तेदारीने व लोभाने भरलेला चहाचा प्रवास थांबला.

लंडनमध्ये विकले जाणारे विविध चहाचे ब्रॅण्डस

१९ व्या शतकाची अखेर आणि २० व्या शतकातली चहाच्या व्यापारात मोठमोठ्या कंपन्या उतरल्या. १९ व्या शतकाच्या अखेरीस लंडनमध्ये सुमारे ४०-५० वेगवेगळ्या ब्रॅण्डचे चहा विकले जात होते. छपाईची मोठ्या प्रमाणात सुरुवात झाली. वर्तमानपत्रे, नियतकालीके, गॅझेटिअर्स आणि पुस्तकांची मोठ्या प्रमाणात छपाई होऊ लागली. यामुळे जाहिरात हे मोठे क्षेत्र खुले झाले. चहाच्या जाहीरातींची सुरुवात झाली १६५८ साली. Mercurius politicus या लंडनमध्ये प्रकाशीत होणार्‍या नियतकालीेकामध्ये “That Excellent, and by all Physicians approved, China Drink, called by the Chineans, Tcha, by other Nations Tay aliasTee, is sold at the Sultaness-head, a Cophee-house in Sweetings Rents by the Royal Exchange, London.” अशी जाहिरात प्रसिध्द झाली. या नंतर ईस्ट इंडिया कंपनीने लंडनमध्ये आणलेला चहा विकत घेणार्‍या अनेक व्यापार्‍यांनी चहाच्या जाहिराती करायला सुरुवात केली. या जाहिराती अतिशय रंजक आहेत.

वर्तमानपत्रातील चहाच्या जाहिराती

आता गोष्ट दोन जगप्रसिद्ध चहाच्या कंपन्यांची ही कथा. या कंपनीची सुरुवात झाली श्रीलंकेतून. थॉमस लिप्टन या किराणा दुकानदाराच्या मुलाने मांस, लोणी आणि अंडी विकण्याची ३०० दुकाने संपूर्ण इंग्लंडमध्ये काढली. १८९० साली त्याने त्याच्या श्रीलंकेच्या भेटीत अनेक चहाचे मळे विकत घेतले आणि Lipton Circus नावाने कोलंबोमध्ये आपले कार्यालय थाटले. त्याचा विचार असा होता की मधल्या दलालांना टाळून चहाच्या मळ्यातून थेट ग्राहकांपर्यंत चहा पोहोचवायचा. थॉमसने कल्पकतेने याची जाहिरात करून ते प्रत्यक्षात आणले.

१९ व्या शतकाच्या पूर्वार्धातच ईस्ट इंडिया कंपनिची चहावरील मक्तेदारीला ओहोटी लागली. इतरही बर्‍याच कंपन्यांनी चहाचा व्यापार सुरू केला. त्यातील एक महत्वाची कंपनी म्हणजे ब्रुक बॉंड. आर्थर ब्रुक याने १८६९ साली मॅन्चेस्टरमध्ये एक चहाचे छोटेसे दुकान चालू केले. पुढच्याच वर्षी त्याने मोठ्या प्रमाणात चहाची विक्री चालू केली. १९०३ साली ब्रुक बॉंडने रेड लेबल चहा वितरीत करायला सुरुवात केली. २० व्या शतकाच्या मध्यापर्यंत ब्रुक बॉंड ही जगातील सगळ्यात मोठी चहा बनवणारी कंपनी झाली होती. त्यानंतर ब्रुक बॉंड ही कंपनी युनीलिव्हर या कंपनीने विकत घेतली.

आता चहाविषयी असलेले वादाचे दोन मुद्दे. एक म्हणजे चहात दुध घालावे की नाही? दुसरा म्हणजे चहा की कॉफी? चहामध्ये दुध घालून पिण्याबद्दलची पहिली नोंद १६५५ साली डच प्रवासी Jean Nieuhoff याने केली आहे. डच ईस्ट इंडिया कंपनीतर्फे जेव्हा त्याने चिनी राजाला भेट दिली तेव्हा झालेल्या मेजवानीमध्ये दूध घातलेला चहा त्यांना देण्यात आल्याचे त्याने म्हणले आहे. असे असले तरी चहामध्ये दूध घालण्याचे श्रेय जाते ते एका फ्रेंच स्त्रीला. Madame de la Sablière या बाईनी पॅरिसमधील आपल्या सलूनमधे पहिल्यांदा चहात दूध घालून पिण्यासाठी दिला अशी नोंद आढळते. चहा की कॉफी हा वाद अनेक शतके चालू राहिलेला आहे. अर्थातच यात श्रेष्ठ कोण हे ठरवणे शक्य नाही. ज्याला जे आणि जसे आवडेल ते त्याने प्यावे हा मध्यममार्ग.

Madame de la Sablière

२० व्या शतकातला चहाचा प्रवास हा तितकासा रंजक नाही. तो आहे नवनवीन टी इस्टेटचा, वेगेवेगळ्या कंपन्यांनी बाजारात आणलेल्या अनेक प्रकारच्या चहांचा. पिको, डस्ट, ऑरेंज पिको, सिटिसी (crush-tear-curl) असे अनेक चहाचे प्रकार आपण ऐकतो. ते बनविण्याची प्रक्रियेत तांत्रिक किचकटता आहे. (त्यामुळे त्याबद्दल वाचताना मलाही कंटाळा आला म्हणून ती माहिती मी वगळली.)

अनेक वनस्पतींनी जगाच्या इतिहासात खळबळ माजवली. चहा हा त्यातीलच एक. अशी ही चहाच्या प्रवासाची लांबलेली कहाणी आता इथे थांबवतो.

संदर्भ

All About Tea Vol. I and Vol. 2

Ten Tea Parties

आणि असे अनेक ग्रंथ…..

एकच प्याला… भाग २

पश्चिमेकडील देशांना चहाची ओळख झाली ती १६ व्या शतकात. युरोपमधे छापील स्वरुपात चहाचा उल्लेख सापडतो तो इ.स. १५५९ मध्ये. Giambattista Ramusio या इटलीच्या भूगोल शास्त्रज्ञाने लिहिलेल्या ’Chai Catai’ या आपल्या प्रवासवर्णनात. आपल्या प्रवासात तो अनेक प्रवाश्यांना भेटला. हाजी मुहम्मद हा त्यातीलच एक. त्याने पहिल्यांदा रामुसीओला चहाची ओळख करून दिली. हाजी मुहम्मद (रामुसीओच्या शब्दात Chaggi Memet) याच्यावर एक प्रकरणच त्याच्या प्रवासवर्णनात आहे. हाजीने त्याला या झाडाच्या पानांपासून बनविण्यात येणार्‍या पेयाची ओळख करून दिली. रामुसीओच्या आधी म्हणजे साधारणतः १२ व्या शतकात मार्को पोलोने चीनला भेट दिली होती. परंतु मार्को पोलोने लिहिलेल्या प्रवासवर्णनात चहाचा उल्लेख मात्र सापडत नाही. मार्को पोलो हा कुब्लाई खानच्या टोळीबरोबर बरीच वर्षे राहिला होता. मार्को पोलो याने खराखुरा प्रवास न करता इतर प्रवाशांनी सांगितलेल्या माहितीवरून लिहिल्या असाव्यात असे काही संशोधकांचे म्हणणे आहे.

Chai Catai मधील चहाचा पहिला उल्लेख

वास्को द गामाने केप ऑफ गुड होपला वळसा घालून भारतीय उपखंडापर्यंत जाण्याचा मार्ग शोधून काढला. पण पोर्तुगीज इथेच थांबले नाहीत. ते पुढे पूर्वेकडील मलय देश आणि चीनपर्यंत पोहोचले. पोर्तुगीज हे पहिले युरोपियन होते ज्यांनी चीनच्या भूमीवर आपले पाऊल ठेवले. तेथे त्यांना व्यापाराच्या बर्‍याच संधी दिसून आल्या. पोर्तुगीजांचे स्वागत चिनी राजवटीने थंडपणे केले. त्यांना या बाहेरून आलेल्या प्रवाशांबद्दल मनात शंका होत्या. पोर्तुगीजांनी आपला एक राजदूत चिनी राजाला भेटायला पाठवला. त्याने आपण आक्रमण करण्यासाठी आलो नसून विनिमय करण्यासाठी आलो असल्याचे राजाच्या गळी उतरवले. त्यानंतर त्यांना मकाव येथे कॅंन्टोन नदीच्या पश्चिमेकडे जागा दिली. Gasper da Cruz हा पोर्तुगीज पाद्री चीनमधे १५५६ साली पोहोचला. त्याने चहाबद्दल बर्‍याच नोंदी करून ठेवल्या आणि जेव्हा १५६० साली तो पुन्हा पोर्तुगालला परतला तेव्हा त्याने या केलेल्या नोंदी छापून प्रकाशित केल्या. त्याने लिहिले आहे की ’चीनमध्ये आलेल्या प्रत्येक पाहुण्याचे स्वागत हे ’चा’ नावाचे चवीला तुरट आणि औषधी गुणधर्म असलेल्या पेयाने केले जाते.’ चहाबद्दल छापलेली ही पहिली नोंद आहे.

१५६५ साली फादर अल्मेडा हा मिशनरी जपानमध्ये पोहोचला. त्यानेही जपानमधील चहाबद्दल आपल्या पत्रात लिहून पाठवले. १५८८ साली Giovanni Maffei या लेखकाने अल्मेडाचे पत्र प्रकाशित केले. यानंतर अनेक युरोपियन प्रवाशांनी आपल्या प्रवासवर्णनांमध्ये चहाचा उल्लेख केलेला आहे. यात मुख्यतः पोर्तुगीज आणि फ्रेंच पाद्री यांची प्रवासवर्णने आहेत.

चहा युरोपमध्ये पोहोचला पण तेथील लोकांनी तो लगेचच स्विकारला नाही. अनेक प्रवाशांनी आणि वैद्यांनी त्याचे औषधी उपयोग लोकांसमोर आणले. यात पहिला उल्लेख केला आहे तो एका पोर्तुगीज प्रवाशाने. पेद्रो टेक्सीरा हा प्रवासी १५८६ साली लिस्बन हून निघाला. त्याने गोवा, मलाक्का आणि प्रशिया असा प्रवास केला आणि तो भारतातून तो इटलीत आला आणि त्याने ’Kings of Persia’ हे पुस्तक प्रकाशित केले. त्यात त्याने चहाचे अनेक औषधी गुणधर्म सांगितले आहेत. ’कडवट असलेले हे पेय हे पोटासाठी चांगले आहे आणि ते मुळव्याधीवर रामबाण उपाय आहे. तसेच पचन शक्ती वाढवणारे आहे.’ डच वैद्य Nikolas Dirx याने लिहून ठेवलेल्या नोंदींमध्ये म्हणले आहे ’चहामुळे तारुण्य वाढते, ताकद वाढवणार्‍या या पेयामुळे मुतखडा होत नाही. डोकेदुखी, दमा, बिघडलेल्या पोटावर चहा हे चांगले औषध आहे.’ अशा अनेक औषधी गुणधर्माच्या वर्णनांमुळे युरोपियन लोकांमध्ये चहाविषयी आकर्षण निर्माण झाले.

पोर्तुगीजांनी मकाव येथे बस्तान बसवले आणि प्रामुख्याने चिनी रेशमी कापड पोर्तुगालला नेत असत. अनेक पोर्तुगीज जहाजे आता मकावकडे ये जा करत असत. याच जहाजामधून १५९५ साली डच प्रवासी Jan Hugo van Linschooten याने चीन आणि भारताचा प्रवास केला. परतल्यावर त्याने आपल्या प्रवासाची हकिकत नोंदवून ठेवली. याकडे डच व्यापार्‍यांचे लक्ष गेले आणि त्यांना यात व्यापाराची मोठी संधी असल्याचे जाणवले. डचांनी तसे प्रयत्नही चालू केले. आपली मक्तेदारी संपण्याच्या भीतीने पोर्तुगीजांनी आपल्या जहाजांवर डच लोकांना प्रवास करण्यास मनाई करण्यात आली. या विरोधाकडे दुर्लक्ष करून कॉर्नेलियस हॉटमन याच्या अधिपत्याखाली मग चार डच जहाजे जावा येथे पोहोचली. स्थानिक लोकं डच जहाजांवरील व्यापार्‍यांशी व्यापार करण्यास उत्सुक होती. लवकरच येथून युरोपमध्ये न मिळणारे मसाल्याचे पदार्थ, रेशीम असा बराच माल घेऊन परतीला लागले. ह्या जहाजांवरील माल नेदरलॅंड मधे पोहोचायच्या आतच आणखी आठ जहाजे पूर्वेकडे निघाली. १६०७ मध्ये डच ईस्ट इंडिया कंपनीचे एक जहाज जपानला पोहोचले आणि तेथे त्यांची चहाशी ओळख झाली. तेथून हा चहा मकाव इथल्या डच ईस्ट इंडिया कंपनीच्या गोदामात आणला गेला. युरोपियन लोकांनी चहाची वाहतूक केल्याची पहिली नोंद आहे. त्यानंतर डच ईस्ट इंडिया कंपनीने १६१० साली पहिल्यांदा चहा युरोपमध्ये नेला. डच लोकांनी पाश्चिमात्य देशांना चहाची ओळख करून देण्यात मोठी आघाडी घेतली. डचांनी १६१९ साली बटाव्हीया हे नवीन शहर वसवले. त्यांचा मसाले आणि रेशमाचा व्यापार प्रचंड जोरात चालू झाला.

डचांनी वसवलेल्या बटाव्हीया शहराचे रेखाचित्र

याच सुमारास म्हणजे १६१६ साली इव्हान पेट्रोफ आणि बुर्नाश यालिशेफ या रशियन प्रवाशांनी चीनला भेट दिली. पण त्यांनी केलेल्या नोंदींकडे फारसे गंभीरपणे बघितले गेले नाही. झारने मंगोल राजा अल्तीन खान याच्याशी सहकार्याचा करार करण्यासाठी आपले दूत त्याच्याकडे पाठवले. पेट्रोव्ह जेव्हा आल्तीन खानकडे पोहोचला तेव्हा त्यांचे स्वागत करण्यात आले आणि त्यानी वर्णन केले आहे की ’आम्हाला मेजवानी दिली गेली. टेबलबर बदकाचे, सशाचे, गोमांस असे १० प्रकारचे मटन ठेवले होते आणि त्याचबरोबर गाईच्या दूध, लोणी आणि कुठल्यातरी प्रकारची पाने एकत्र उकळून केलेले एक पेय होते’. १६१८ साली चिनी दूतावासातर्फे मॉस्कोला चहाच्या पेट्या पाठवल्या. ही भेट पोहोचवली ती उंटांच्या तांड्यानी. १८ महिने प्रवास करून हे तांडे मॉस्कोला पोहोचले. चहाचा हा रशियामधील प्रवास सुमारे १८९१ पर्यंत चालला होता. १६९९ सालापासून रशिया मधून व्यापार्‍यांचे तांडे मॉस्कोवरून केसाळ प्राण्यांची कातडी घेऊन त्याबदल्यात सोने, चांदी, रेशमी कापड आणि चिनी मातीच्या भांड्यांनी भरलेला माल आयात करत. दर तीन वर्षांनी हे तांडे चीनला भेट देत असल्याच्या नोंदी केलेल्या आहेत. साधारणतः १७ व्या शतकाच्या शेवटाला चहाची ओळख रशियाला झाली आणि चीनमधून चहाची आयात सुरू झाली. यानंतर १७२७ साली क्याख्ता या रशिया आणि चीनच्या सीमेवरच्या गावात चहाच्या व्यापारासाठी मोठा बाजार वसवला गेला. चिनी व्यापार्‍यांकडून चहा वायव्येकडील फुजियान परगण्यातून सुमारे १५०० मैलांचा प्रवास करून क्याख्ता येथे पोहोचवला जात असे. चहाची पाने लाकडी खोक्यांमधून वाहून नेली जात. रशियन व्यापार्‍यांनी जास्त प्रमाणात चहा नेता यावर एक शक्कल लढवली. चहाची पाने दाबून त्यापासून वड्या केल्या जात. अशा वड्या पाठवणे सोपे तर होतेच व त्यामुळे जास्त प्रमाणात चहा पाठवणे शक्य झाले.

चहाच्या वड्या

उन्हाळी दिवसांमधे एका बैलगाडीत सुमारे ४०० पौंड चहा लादून तर हिवाळी दिवसांमधे उंटांवर साधारणतः २८० पाऊंड चहा लादून रशियात नेला जात असे. ज्या मार्गानी हा प्रवास चाले तो मार्ग अत्यंत खडतर तर होताच त्याचबरोबर या मार्गांवर लुटालूट करणार्‍या अनेक टोळ्या कार्यरत होत्या. १८२९ साली ९६७० उंट आणि २७०५ बैलगाड्या यांवर चहा लादून मॉस्कोला रवाना झाल्याची नोंद आहे. १८६९ साली सुएझ कालवा चालू झाल्यावर समुद्रमार्गे जास्त सुरक्षितपणे चहा रशियात पोहोचू लागला. १८९१ साली जेव्हा ट्रान्स-सैबेरीयन लोहमार्ग चालू झाला आणि हा तांड्यांकरवी चालणारा चहाचा व्यापार बंद झाला. रशियाने चहाच्या संबंधीत एका वस्तूची देणगी जगाला दिली ती म्हणजे ’सामोवार’. चहासाठी लागणारे पाणी गरम ठेवणार्‍या या सामोवारची रचना आपल्या पाणी गरम करणार्‍या बंबासारखी असते. मध्यभागी असलेल्या नळकांड्यात निखारे टाकून पाणी गरम ठेवले जाते. तांब्यापासून बनवलेले हे सामोवार त्यावर बारीक नक्षीकाम करून सजवले जातात. आजही हे सामोवार काश्मीरमध्ये आपल्याला बघायला मिळतात. १७७८ साली Ivan Lisitsyn याने पहिल्यांदा सामोवार बनवण्याचा कारखाना मॉस्कोपासून ११० मैलांवरील तुला या गावी उघडला.

सामोवार

डचांनी चहाच्या व्यापारात आपले बस्तान बसवले त्याच सुमारास ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनीलाही यात मोठा फायदा दिसला आणि १६८९ साली ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनीने पहिल्यांदा चहा चीनमधून इंग्लंडमध्ये आणला. त्या आधीही ईस्ट इंडिया कंपनी दुसरीकडून घेतलेला चहा इंग्लंडमध्ये आणत होती. ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनीच्या चहाच्या व्यापारातील प्रवेशानंतरचा इतिहास हा युद्धाचा, पैशांच्या लोभाचा, मक्तेदारीचा आणि अनेक साहसी व अकल्पित घटनांनी भरलेला आहे.

१८ व्या शतकापर्यंत ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनीने कॅन्टोन येथे चांगलेच बस्तान बसवले. १६७८ सालची एक नोंद सांगते की त्या साली ईस्ट इंडिया कंपनीने (इथून पुढे ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनी) २१४० किलो चहा लंडन येथील बाजारात आणला. याच सुमारास ईस्ट इंडिया कंपनीचा मसाल्याच्या पदार्थांचा व्यापार कमी होत गेला आणि भारतातील स्वस्त कापसाची निर्यात इंग्लंडला होवू लागली. भारतातून आयात केलेला हा स्वस्त कापसापासून यंत्रमागांवर बनवलेले कापड हे भारतातच विकले जाऊ लागले. कापसाबरोबर भारतात अफूची शेती करण्यास ईस्ट इंडिया कंपनीने भारतातील शेतकर्‍यांना प्रोत्साहित केले. चहाच्या या व्यापारामुळे ईस्ट इंडिया कंपनी ही जगातील श्रीमंत कंपनी बनली. १७२१ सालापर्यंत ईस्ट इंडिया कंपनीने ४५ हजार किलो इतका चहा इंग्लंडमधील बाजारात विकण्यासाठी आणला. चहाच्या या व्यापारावर ईस्ट इंडिया कंपनीची मक्तेदारी निर्माण झाली. इंग्लंडमध्ये चहाची मागणी वाढू लागली तसे बाजारातील भाव कमी होत गेले. असे असले तरीही १८ व्या शतकापर्यंत चहाचे दर चढे होते. १६५० साली अर्ध्या किलो चहाची किंमत ६ ते १० पाऊंड होती. १६६६ साली हीच किंमत घसरून २ पाऊंड १५ शिलिंग झाली. १६८० साली लंडन गॅझेटमध्ये आलेल्या चहाच्या जाहिरातीत चहाची किंमत १ पाऊंड १० शिलिंग दाखवली आहे. १७०५ सालची एक नोंद या व्यापारात ईस्ट इंडिया कंपनीला किती फायदा होता हे दर्शवते. केंट या ब्रिटिश जहाजातून २८५०० किलो चहा कँटन येथे ४७०० पाऊंडला कंपनीने खरेदी केला आणि इंग्लंडमध्ये त्याचा लिलाव ५०१०० पाऊंडाना केला गेला. १८ व्या शतकापर्यंत पाश्चिमात्य देशांमधील चहाच्या व्यापारात ईस्ट इंडिया कंपनीची मक्तेदारी निर्माण झाली होती.

ईस्ट इंडिया कंपनीने चहाबरोबर चीनमध्ये चहासाठी वापरली जाणारी पोर्सेलीनची चकचकीत भांडी युरोपमध्ये नेण्यास सुरुवात केली. यिंग्झींग येथून चहाच्या किटल्या, चहाचे कप आणि बशा नेल्या जात असत. पोर्सेलीनची चकचकीत भांडी करण्याचे तंत्र हे युरोपात माहीत नव्हते. मग या चिनी भांड्यांच्या आकाराच्या चांदीच्या किटल्या, कप आणि बशा बनवल्या जाऊ लागल्या. १६५० मध्ये युरोपमधील पहिले पोर्सेलीनचे भांडे Alebregt de Keiser या डच कुंभाराने बनवले. पोर्सेलीनचे नाजूक व सुंदर चित्रकाम केलेली भांडी हे प्रतिष्ठेचे लक्षण समजले जाऊ लागले. युरोपमध्ये पोर्सेलीन बनवले जावू लागले तरी ते चिनी भांड्यांपेक्षा कमी प्रतीचे होते. चांगल्या प्रतीच्या पोर्सेलीनच्या उत्पादनामागे एक रंजक कथा दडलेली आहे.

Johann Fredrick Böttger

ह्याची सुरुवात झाली १७०१ साली. Johann Fredrick Böttger या औषधे तयार करणारा जर्मन किमयागाराच्या जीवावर बेतलेली ही कथा. Johann याने एकदा आपल्या मित्रांची आपल्याला परीस म्हणजे कुठल्याही धातूचे रुपांतर सोन्यामध्ये करणार्‍या दगड तयार करण्याचा शोध लागल्याची चेष्टा केली. ही बातमी सॅक्सोनी प्रांताच्या ऑगस्टस दुसरा या अत्यंत लोभी राजाच्या कानावर गेली. त्याने लगेचच Johann याला पकडून तुरुंगात टाकले व त्याची सुटका त्याने राजाला परीस तयार करून दिल्यावरच होईल अन्यथा त्याला फाशी दिले जाईल अशी धमकी दिली. Johann नी केलेली चेष्टा त्याच्या अंगलट आली. ऑगस्टसने परीस बनवण्याचा तगादा लावला. त्यासाठी Johannला त्याने एक प्रयोगशाळाच दिली. अनेकवेळा ऑगस्टसने Johann ला फाशी देण्याबद्दल सुनावले पण राज्यातील एक गणिती आणि वैद्य Tschirnhaus याने Johann ला वाचवले . Tschirnhaus हा अनेक वर्ष चांगल्या प्रतीचे पोर्सेलीन बनवण्याच्या मागे होता. १७०८ सालच्या ऑक्टोबरमध्ये त्याचा अचानक मृत्यू झाला. अखेर १७०८ साली Johann मिसेन येथील कारखान्यात उत्तम प्रतीचे आणि अर्धपारदर्शक पोर्सेलीन बनविण्यात यशस्वी झाला. त्याकाळी युरोपमध्ये पोर्सेलीनची किंमत ही सोन्याइतकी होती. इतका महत्त्वाचा शोध लावूनही Johann ची सुटका झाली नाही. अखेर १७१४ साली खंगलेल्या आणि आजारी Johannची सुटका ऑगस्टसने केली. सुटका केल्यानंतरही Johann च्या मृत्यूपर्यंत ऑगस्टसनी परीस बनवण्याबद्दल त्याचा पिच्छा पुरवला.

१८ व्या शतकाच्या सुरुवातीला लंडनमध्ये साधारणतः २००० कॉफी पिण्याची उपाहारगृहे होती. या उपहारगृहांमध्ये राजकारणावर चर्चा चाले, प्रेमी युगुलांसाठी ती भेटण्याची एक जागा होती. या उपहारगृहांमध्ये कॉफीबरोबर चहाही दिला जात असे. १७१७ साली लंडनमध्ये चहा देणारे उपहारगृह चालू झाले. तरी लंडनमध्ये कॉफी पिण्याचे वेड लोकांमध्ये होते. १७३० नंतर कॉफीप्रेमाला ओहोटी लागली आणि ब्रिटिश लोकांनी कॉफीचा त्याग करून चहा पिण्यास सुरुवात केली. फ्रान्समध्ये मात्र नेमके उलट झाले. तेथे लोकांनी चहाऐवजी कॉफीला स्वीकारले.

या चहाच्या प्रवासात एक प्रश्न मात्र राहतो तो म्हणजे चिनी लोकांकडून चहाच्या उत्पादनाचे रहस्य कोणी मिळवण्याचा प्रयत्न केला की नाही? खरेतर असे बरेच प्रयत्न झाले. चहाच्या बिया आणल्या गेल्या, रोपे आणली गेली पण चहाला लागणारी जमीन, हवामान आणि त्याची लागवड कशी करावी याचे ज्ञान मात्र चीनच्या बाहेर पडू शकले नाही. स्विडीश वनस्पतीशास्त्रज्ञ Carl Linnaeus याने चीनमधून चहाच्या बिया आणल्या. त्या त्याने रुजवण्याचा प्रयत्न केला पण त्या रुजल्या नाहीत. पण त्याला खात्री होती की चहाची लागवड युरोपमध्ये करणे सहज शक्य आहे. स्विडिश ईस्ट इंडिया कंपनीने चीनमधून कार्लला संशोधनासाठी चहाची रोपे पाठवली. कार्ल गुस्ताफ या जहाजाच्या कप्तानाला कार्लने सुचना दिल्या होत्या. त्याबरहुकूम कॅन्टोनमध्ये अनेक कुंड्यांमध्ये चहाच्या बिया टाकण्यात आल्या. प्रवासामध्ये या बिया रुजल्या. त्यातील २८ रोपे स्विडनमध्ये पोहोचली. पण कार्लचा होरा चुकला आणि स्विडनमधील अतिथंड वातावरणात ही रोपे रुजली नाहीत. यानंतरही अनेक प्रयत्न होत राहिले.

कौस्तुभ मुदगल

एकच प्याला… भाग १

आपल्या रोजच्या खाद्यजीवनाशी निगडित असलेल्या वनस्पतींपैकी एक वनस्पती अशी आहे की तिने राजकीय, सामाजिक, आर्थिक अशा सगळ्या क्षेत्रात प्रचंड उलथापालथ केलेली आहे. अनेकांच्या जिव्हाळ्याची या गोष्टीची आठवण काहीजणांना दर तासाने येत असते. भारतात दर पाच सहा दुकानांनंतर या गोष्टीचे दुकान तुम्हाला दिसेल, गप्पा रंगवताना भारतीयांना याची साथ लागतेच. जागोजागी लोक याचा आस्वाद घेताना आपल्याला दिसतात. गरीब असो वा श्रीमंत चहा हा आपल्या जीवनाचा अविभाज्य भाग बनला आहे. पण हा चहा मानवाच्या जीवनात कधी आला असावा याचा कुठलाही पुरावा मात्र सापडत नाही. हजारो वर्षांपासून मानव हा त्याला उत्तेजित करणारी पेयं बनवत आला आहे. मद्यनिर्मितीचे अनेक पुरावे लिखित साहित्यात सापडतात. आपल्या वेदग्रंथांमधे सोमवल्लीचा उल्लेख सापडतो. सोमरस हे इंद्राचे आवडते पेय होते. सोमरस हे मद्य आहे की नाही याविषयी अनेक विवाद आहेत पण सोमरस हे नक्कीच एक उत्तेजक पेय असावे. तसेच रोमन, ग्रीक संस्कृतींमध्येही तर आपल्याला अशा पेयांचे अनेक उल्लेख सापडतात. मात्र चहाबद्दल असे कुठलेही पुरावे सापडत नाहीत.
चहा ही वनस्पती आसामच्या वनांत तसेच चीनमध्ये हजारो वर्षांपासून उगवत आलेली आहे. वनस्पती शास्त्रज्ञांच्या मते या वनस्पतीचा उगम ब्रम्हपुत्रा नदीकाठच्या डोंगराळ भागात म्हणजेच आसाममध्ये सापडतो. आज आपण बघतो त्या चहाच्या शेतमळ्यांमधे ही वनस्पती साधारणतः तीन-चार फुटापर्यंत वाढलेली सापडते. पण आसामच्या वनांत ही वनस्पती एखाद्या मोठ्या झाडाप्रमाणे ४०-४५ फूट वाढू शकते. आसामप्रमाणेच ही वनस्पती म्यानमार, थायलंड आणि चीनमधील नैऋत्य भागातील डोंगरांवरही उगवते.
Camellia sinensis या लॅटीन नावाची ही वनस्पती म्हणजेच चहा. हा पहिल्यांदा पेय म्हणून वापरला गेला तो चीनमध्ये. या उत्तेजक पेयाच्या शोधाच्या अनेक दंतकथा चीनमध्ये सांगितल्या जातात. यातली एक दंतकथा अतिशय रोचक आहे आणि ती संबंधीत आहे बौद्ध धर्माशी. भारतातून चीनमध्ये धर्मप्रसाराला गेलेल्या बोधीधर्म हा साधना करत असताना झोपी गेला. जेव्हा तो जागा झाला तेव्हा त्याला स्वतःचाच राग आला आणि रागाच्या भरात त्याने आपल्या डोळ्याच्या पापण्या उपटून काढल्या आणि फेकून दिल्या. दुसर्‍या दिवशी जेव्हा तो साधना करण्यासाठी पुन्हा त्याच जागी परतला तेव्हा त्याच्या पापण्यांमधून एक झाड उगवले होते. त्याने त्या झाडाची पाने काढून चघळली आणि त्याला उत्साह वाटू लागला. त्यानंतर साधनेच्या दरम्यान जेव्हा त्याला झोप येत असे तेव्हा तो ही पाने चघळत असे. ही वनस्पती म्हणजेच चहा होय.

पापण्या नसलेला बोधीधर्म

शेनॉंक हा चीनमध्ये शेतीची सुरुवात करणारा राजा इ.स.पू. २७३७ ते २६९८ राज्यावर होता. शेतीच्या विकासादरम्यान कुठली वनस्पती खाण्यायोग्य आहे हे तपासण्यासाठी सुमारे १०० वनस्पती चाखून पाहिल्या. त्यातील ७२ वनस्पतींनी तो आजारी पडला. मग त्याने चहाची पाने चघळली आणि तो बरा झाला. चीनमध्ये चहा हा सुरुवातीला औषधी वनस्पती म्हणूनच वापरला जात असे. शेनॉंगने लिहिलेल्या औषधी वनस्पतींवरील ग्रंथात tu असा चहाचा उल्लेख आला आहे. त्यावरून चहा हा चीनमध्ये इ.स.पू २७ व्या शतकात माहिती होता असे सांगितले जाते. त्यात शेनॉंगने या वनस्पतीचे वर्णन केले आहे. ’ही वनस्पती थंडीच्या दिवसात डोंगर उतारावर उगवते. अती थंडीमुळे या वनस्पतीचे काहीही नुकसान होत नाही. एप्रिल महिन्यात याची तोडणी करतात आणि वाळवतात.’ हा या पुस्तकातील उल्लेख हा सातव्या शतकानंतर घुसडण्यात आला असावा असे अभ्यासकांच्या निरीक्षणातून निष्पन्न झाले आहे. चीनमध्ये चहाचा वापर इ.स.पू. ३ र्‍या शतकापासून चालू झाला असे अनेक उल्लेख सापडतात. परंतु त्याचे पुरावे आज उपलब्ध नाहीत. उपलब्ध असलेला खणखणीत पुरावा आहे तो ८ व्या शतकातला.
इ.स. ७८० साली चीनमध्ये एक चहावरचे पुस्तकच लिहिले गेले. लू यू या एका कर्जबाजारी शेतकर्‍याने लिहिलेले या चहावरच्या पुस्तकात चहाच्या रोपांची मशागत, चहाच्या पानांची तोडणी, ही पाने सुकवून पिण्यायोग्य असा चहा बनवण्याची पध्दत, त्यासाठी लागणारी निरनिराळी उपकरणे आणि पिण्यासाठी चहा बनवण्याची कृती यांचे विस्तृत वर्णन केलेले आहे. लू यू ने हे पुस्तक लिहिले त्या कालावधीत चहा हा संपूर्ण चिनभर प्यायला जात होता. त्याच्या या पुस्तकाचे नाव होते Ch’a Ching.

लू यू

चहा बद्दलची सर्व माहिती लोकांना एका पुस्तकात मिळावी या कल्पनेतून लू यूला हे पुस्तक लिहिण्याची स्फूर्ती मिळाली. लू यू बद्दलही अनेक दंतकथा सांगितल्या जातात. फू चाओ प्रांतात बाळपणी हा बौध्द भिक्षूंना सापडला व त्यांनी त्याचा संभाळ केला. त्याने बौद्ध भिक्षू बनावे असे त्याला सांभाळणार्‍या भिक्षूंची इच्छा होती. पण लू यू ने भिक्षू होणे नाकारले. मग त्याला मठात साधे काम देऊन त्याच्यावर ताबा ठेवण्याचा या भिक्षूंचा इरादा होता. हे लक्षात येताच लू यू तेथून पळाला. त्यानंतर त्याने आपली अनेक वर्षांची विदुषक होण्याची इच्छा पूर्ण केली. विदुषक म्हणून त्याची खिल्ली उडवली जाऊ लागली. विदुषक म्हणून वावरतानाच त्याची ज्ञानलालसा त्याला स्वस्थ बसू देत नव्हती. त्याचे हितचिंतक त्याला वेगवेगळ्या विषयांवरची पुस्तके वाचायला आणून देत असत. एके दिवशी चहाच्या व्यापाऱ्यांकडून त्याला चहाविषयी पुस्तक लिहिण्याबद्दल विचारले गेले आणि Ch’a Ching चा जन्म झाला.

Ch’a Ching चे मुखपृष्ठ

Ch’a Ching हे पुस्तक तीन खंडांचे आहे. या तीनही खंडात मिळून दहा प्रकरणातून चहा संबंधीत वेगवेगळ्या विषयांची चर्चा लू यू ने केली आहे. पहिल्या खंडात चहाची उत्पत्ती आणि लागवड यावर माहिती दिली आहे. तो सांगतो ’डोंगरावर उगवणारी वनस्पती काहीवेळा इतकी वाढते की तिचे खोड हे दोन माणसांच्या कवेत मावेल येवढे मोठे होते. याची पाने Gardenia (अनंत) प्रमाणे आणि चवीने तुरट असतात. फुले दालचिनीप्रमाणे असून बिया पामच्या बियांसारख्या असतात. या झाडाला डोंगर उताराची जमीन चांगली मानवते. जंगलात उगवलेल्या झाडांच्या पानांची चव सर्वोत्कृष्ट असते. चहा हा शीतल असून उन्हाळ्यात तो तहान शमवणारा, तरतरी आणणारा असा आहे. चहा डोकेदुखी, डोळ्यांचे विकार, सांधेदुखी यावर रामबाण उपाय आहे. दिवसातून चार ते पाच वेळा तरी चहाचे सेवन केले पाहिजे. या पुस्तकाच्या दुसर्‍या भागात त्याने चहा बनवण्यासाठी लागणार्‍या उपकरणांची चित्रांसहित यादी देलेली आहे. तोडलेली पाने ठेवण्याच्या बांबूच्या करंडीपासून ते चहा पिण्यासाठी वापरण्यात येणार्‍या पात्राच्या स्वच्छतेसाठी वापरायच्या बारीकसारीक उपकरणांच्या नोंदी त्याने केलेल्या आहेत. तिसर्‍या भागात तोडलेल्या पानांची वर्गवारी कशी करावी याची माहिती दिलेली आहे. चौथ्या भागात तोडलेली पाने वाळवून त्यापासून वेगवेगळ्या उपकरणांचे उपयोग कसे करावेत याची माहिती येते. यातील पाचवा भाग अतिशय रोचक आहे. यात चहा बनविण्याच्या कृतीचे वर्णन केले आहे. तो म्हणतो ’चहाची पाने आगीवर चांगली भाजावीत. भाजताना चहाचा सुगंध येऊ लागला की भाजणे थांबवावे. चहाची पाने भाजण्यासाठी कोळशाचा उपयोग करावा. हा कोळसा तुती किंवा पाईनच्या लाकडाचा असावा. भाजलेला चहा कागदी पिशवीत ठेवावा. चहा बनविण्यासाठी डोंगराळ भागातील वाहत्या झर्‍यांचे पाणी सर्वोत्कृष्ट असते. पाणी तापवायला ठेवले की माशांच्या डोळ्यांप्रमाणे त्यावर बुडबुडे येऊ लागतात. त्यानंतर वाहत्या झर्‍यासारखा आवाज करणारे मोत्याप्रमाणे दिसणारे बुडबुडे भांड्याच्या कडेला येतात याला दुसरी उकळी असे म्हणतात. यानंतर पाण्यावर लाटांसारखे तरंग येऊ लागतात. पहिल्या बुडबुड्यांच्यावेळी पाण्यात थोडेसे मीठ टाकावे. दुसर्‍या उकळीनंतर बांबूच्या चमच्याने पाणी ढवळावे व पाण्यांवर लाटा येईपर्यंत त्यातून थोडे थोडे पाणी काढावे. यामुळे बनणार्‍या चहाची गुणवत्ता वाढते. एका कपात भाजलेल्या चहाची भुकटी घ्यावी व त्यावर उकळलेले पाणी ओतावे. ओतताना फेस येणे गरजेचे आहे. पाच कपांसाठी एक Sheng (चिनी द्रवपदार्थ मोजण्याचे प्रमाण) पाणी घ्यावे. पहिल्या व दुसर्‍या कपामधील चहा उत्तम असतो. चहा गरम असतानाच प्यावा. गार चहा प्यायल्याने अपचन होते.’ अशी सविस्तर माहिती तो देतो. सहाव्या भागात चहा कसा प्यावा याची माहिती दिली आहे. सातव्या भागात चहाविषयीचे पूर्वी आलेले संदर्भ दिले आहेत. आठव्या भागात चहाची लागवड करणार्‍या प्रांतांची यादी दिलेली आहे. नवव्या भागात पुस्तकाचा सारांश दिला आहे. शेवटचा भाग हा चहाच्या व्यापार्‍यांसाठी लिहिलेला असून त्यात या पुस्तकाच्या प्रती करून घ्याव्यात तसेच चहाच्या कारखान्यांमधे, चहाची विक्री आणि उपहारगृहांमध्ये यातील वेगवेगळी माहिती रेशमी कापडाच्या पट्ट्यांवर लिहून टांगावी असे म्हणले आहे. लू यू च्या या पुस्तकाचे भाषांतर लंडन विद्यापीठातील एडवर्ड रॉस यांनी केले आहे.

Ch’a Ching मधील चहा तयार करण्यासाठी वापरण्यात येणार्‍या उपकरणांच्या आकृत्या

साधारणतः आठव्या शतकापर्यंत चीनमध्ये मोठ्या प्रमाणात चहा प्यायला जाऊ लागला. खप वाढल्यामुळे मोठ्या प्रमाणात चहाची लागवड शेतकरी करू लागले. चहाचा वाढत्या खपामुळे तेथील राजवटीने चहावर कर लावण्यास सुरुवात केली आणि सर्व शेतकर्‍यांना उत्पादित केलेला चहा हा सरकारलाच विकण्याची सक्ती केली. चहावर बसवलेल्या करामधून तेथील राजा डे झॉंग याला ४० दशलक्ष काश्याची नाणी कररूपाने मिळत असल्याची नोंद सापडते. पहिल्यांदा चहाच्या विक्रीवर कर बसवला गेला आणि पुढे जाऊन या चहावरील करानेच जागतिक राजकारणात प्रचंड उलथापालथ केली.
चीनमधील तांग राजवटीच्या दरम्यान आणखी एक उल्लेखनीय चहाशी संबंधित गोष्ट म्हणजे चहा पिण्यासाठी बनवलेले पोर्सेलीनचे चकचकीत वाडगे. हे वाडगे अतिशय वैशिष्ट्यपूर्ण होते आणि ते जगभर निर्यात केले जात असल्याचा एक पुरावा मिळाला. १९९८ साली दहाव्या शतकात इंडोनेशियाजवळ एका दुर्घटनेत बुडालेले एक जहाज एका जर्मन संशोधकाला मिळाले. या जहाजाच्या बांधणीसाठी वापरलेल्या सागवानी लाकडावरून ते जहाज भारतीय बनावटीचे असावे असा अंदाज त्याने केला. जहाजावर साधारणपणे ५३००० वस्तू होत्या आणि त्यापैकी ४४००० वस्तू म्हणजे चीनमधील भट्ट्यांमधे भाजलेले आणि सुंदर चमक असलेले वाडगे होते.

चीनी वाडगे

चहाची पध्दतशीर शेती चालू होण्याच्या आधी रानात असलेल्या या उंच झाडांवर चढून त्याची पाने खुडून आणली जात असत. दरवेळी डोंगर उतारावरील या उंच झाडांवर चढणे जिकिरीचे आणि धोकादायकही होते. यावर चीनी लोकांनी एक सोपा उपाय काढला. त्यांनी काही माकडे पाळून त्यांना झाडावर चढून पाने खुडण्याचे प्रशिक्षण दिले. माकडांकरवी चहाची पाने खुडण्याच्या तंत्राचे उल्लेख चीनी साहित्यात खूपदा सापडतात. त्यानंतर रीतसर शेती चालू झाल्यावर ही प्रथा मागे पडली.

चहाची पाने खुडण्यासाठी माकडांचा वापर

इतिहासात चीनवर सतत बाहेरील भटक्या टोळ्यांनी हल्ले केल्याचे उल्लेख सापडतात. त्यांच्यापासून बचावासाठी चीनची जगप्रसिद्ध भिंत बांधली गेली. भिंत बांधली तरी या टोळ्यांचे हल्ले काही कमी झाले नाहीत. टोळ्यांमधील लोकांकडे जलद पळणारे घोडे होते आणि त्यामुळे त्यांना वरचेवर हल्ले करणे सहज शक्य होत असे. या हल्ल्याना तोंड देण्यासाठी आपल्या सैन्यातही घोडे असले पाहिजेत हे चिनी राज्यकर्त्यांना जाणवले. त्यांनी उझबेकिस्तानमधून घोडे चीनमध्ये आणवले. हा घोड्यांचा व्यापार चालू झाला तेव्हा घोड्याच्या बदल्यात सोने, चांदी आणि रेशीम याचा विनिमयासाठी वापर केला गेला. हान राजवटीच्या दरम्यान सुमारे ३ लाख घोडे उत्तरेकडील सीमेच्या संरक्षणार्थ ठेवण्यात आले होते. उझबेगीस्तानशी असलेला हा व्यापार फार काळ टिकला नाही कारण तेथून घोडे चीनमध्ये आणणे अत्यंत जिकिरीचे होते. दहाव्या शतकानंतर तिबेटबरोबर घोड्यांचा व्यापार केला जाऊ लागला. तिबेटमधील गवताळ कुरणामध्ये चरणारे हे घोड्यांचे वाण चांगलेच काटक होते. तिबेटी लोकांनी चहाच्या बदल्यात या व्यापाराला सुरुवात केली. इ.स. ११०५ साली घोड्याची किंमत सांगणार्‍या एका कोष्टकात एका चांगल्या प्रतीच्या घोड्याच्या बदल्यात २५० कॅटीज (कॅटीज हे वजनाचे चीनी माप)म्हणजे साधारणपणे १५० किलो चहा द्यावा लागत असे अशी नोंद सापडते.
याच कालखंडात मंगोल टोळ्यांचे हल्ले चीनवर चालू झाले. चेंगिझ खानने चीनी राजवटीला आपल्या हल्ल्यांनी जेरीस आणले. १३३२ साली मंगोल राजवैद्याने लिहिलेल्या पुस्तकात चहाचा उल्लेख आलेला आहे. ’चहा बनवताना ते चहामध्ये लोणी आणि चीज टाकतात. त्याला ते Chao cha (Fried Tea) असे म्हणतात. चहाची पाने लालसर भाजून ती लोणी आणि चीजबरोबर उकळली जातात.’ असे तो म्हणतो. याच काळात मंगोल राजवटीचा तिबेटी लोकांशी संपर्क झाला. तिबेटमधला बौध्द धर्माची ओळख या मंगोल टोळ्यांना झाली. १६ व्या शतकात लयाला गेलेली मंगोल राजवट अलतान खान याने पुन्हा उभी केली. १५७८ साली त्याने तिबेटमधल्या सर्वोच्च धर्मगुरू Sonam Gyasto या लामास भेटीस बोलावले. Gyasto या तिबेटी शब्दाचा अर्थ समुद्र असा होतो. समुद्राला मंगोल भाषेत दलाई हा शब्द आहे. या दोघांच्या भेटीमध्ये अलतान खानने लामांचा उल्लेख ’दलाई लामा’ असा केला आणि तिबेटमधील सर्वोच्च लामांना ’दलाई लामा’ हा शब्द रुढ झाला.
कुब्लाई खानच्या राजवटीमध्ये मंगोल आणि पर्शिया यांच्यामध्ये व्यापार चालत असे. याच काळात रशिद अल दिन या पर्शियन अभ्यासकाने चिनी राजवट व तेथील शेतीवर ’किताब ई वा अहया’ हा ग्रंथ लिहिला आहे. त्यात त्याने चहाचा उल्लेख केलेला आहे. ’चहाची पाने एका छोट्या चक्कीमध्ये वाटून कापूर, कस्तुरी आणि इतर पदार्थांबरोबर मिसळून तयार केला जातो. सरकारी अधिकारी हा चहा कागदात गुंडाळतात आणि त्यावर सरकारी शिक्का मारला जातो. शिक्का नसलेला चहा हा बाजारात विकण्यास मनाई आहे.’
जपानी लोकांनी त्यांच्या Tea Ceremony मुळे त्यांच्या देशात चहाला उच्च स्थानावर नेऊन ठेवले आहे. जपानमध्ये चहा पोहोचला तो बौध्द भिक्षुंमुळे. ६ व्या शतकात चिनी संस्कृती, बौध्द धर्म, कला याविषयी स्मजून घेण्यासाठी जपानी राजघराण्याने काही भिक्षुंना चीनमध्ये पाठवले. परत येताना त्यांनी चहाच्या बियादेखील आणल्या आणि त्यानंतर चहाची लागवड जपानमध्येही करण्यात येऊ लागली. जपानमध्ये झेन या बौद्ध विचारसरणीचा मोठा पगडा आहे. या झेन बौध्द भिक्षुंनी पहिल्यांदा जपानमध्ये या Tea Ceremony ला सुरुवात केली. यात मुख्य नाव घ्याव लागेल ते Sen no Rikyu या १६ व्या शतकातील झेन बौध्द भिक्षुचं. त्याने जपानी Tea Ceremony मध्ये बरेच प्रभावी बदल घडवून आणले.

Sen no Rikyu

चीनमध्ये चहा हा आधी औषधी वनस्पती म्हणून वापरला गेला. इ.स. ३-४ शतकानंतर मात्र चहा हे चीनमध्ये लोकप्रिय पेय बनले होते. असे असले तरी चहाविषयी चीनने अतिशय गुप्तता पाळली आणि उर्वरीत जगाला चहाची माहिती होण्यासाठी १५ वे शतक उजाडावे लागले. १५ व्या शतकाच्या आधीही अनेक प्रवाशांनी चीनला भेट दिली होती. त्यांच्या प्रवासवर्णनामधे चहाविषयी तुरळक नोंदी सापडतात आणि या नोंदींकडे फारसे लक्ष दिले गेलेले नाही.

या भागात आपण इथंच थांबलेलो असलो तरीही चहाचा अजूनही बराच प्रवास शिल्लक आहे…

कौस्तुभ मुदगल

कुछ ठंडा हो जाए !!!

जुने ऐतिहासिक इंग्रजी सिनेमे किंवा चित्रं बघताना आपल्याला त्यातले ग्रीक किंवा रोमन चषकातून काहीतरी पिताना दिसतात आणि आपण दरवेळी ती वारुणी असल्याचा समज करून घेतो. पण तसं मुळीच नाही. रोमन आणि ग्रीकांना बर्फ घातलेली विविध पेये फारच आवडत असत. रोम जळत असताना फीडल वाजवणारा म्हणून ज्याची आपल्याला ओळख आहे तो नीरो वाईन, मध आणि बर्फ घातलेली पेये सतत पीत असे. यासाठीचा बर्फ हा जवळपासच्या डोंगरांवरून बर्फ गोळा करून आणला जाई आणि जमिनीखालच्या कोठारात साठवून ठेवला जाई.

चीनमध्ये इसपू ११ व्या शतकातही बर्फ साठवून ठेवणे हे ज्ञात होते. अलेक्झांडर विजयामागून विजय मिळवत पेट्राला (जॉर्डन) पोचल्यावर त्यानं तिथल्या जमिनीखालच्या कोठारातून बर्फ मिळवून आपला जीव थंड केल्याचे उल्लेख ग्रीक इतिहासकारांनी नोंदवून ठेवलेले आहेत. इस ४थ्या शतकात होऊन गेलेला जपानचा सम्राट Nintoku हा एक भयंकर बर्फप्रेमी गृहस्थ होता. साकेमध्ये बर्फ घालून पिणे हा त्यांचा आवडीचा उद्योग. या राजेसाहेबांनी १ जून हा दिवस राष्ट्रीय बर्फदिन म्हणूनच जाहीर करून टाकला. बर्फ कसा टिकवला जाई याची माहिती याच राजेसाहेबांनी लिहवून ठेवलेली आहे. जमिनीखाली सुमारे १० फूट खड्डा करून आणि खालची जमीन सपाट करून त्यावर गवताचा जाड थर केला जाई. चारही बाजूच्या भिंती आणि छप्परही गवतानं आच्छादले जाई. हिवाळ्यात जमा करून या कोठारात साठवलेला बर्फ उन्हाळ्यातही टिकून राही.

सम्राट Nintoku

बर्फ आणि आईस्क्रीमच्या शोधात —

चीनमध्ये Tang राजवटीच्या काळात (इस ७ ते १० वे श) गोठवलेल्या दुधाचे काही पदार्थ असल्याच्या नोंदी आहेत. गाय किंवा बकरीचं दूध आंबवून, नंतर ते पीठ आणि कापूर घालून तापवलं जाई. काहीवेळा त्यात मांस (मुख्यतः पक्ष्यांचे डोळे) घालून हा जाडसर झालेला पदार्थ धातूच्या नळीत भरून ती नळी बर्फात ठेवून थंड केली जाई. म्हणजे हा पदार्थ काहीसा आपल्या कुल्फीसारखा असावा. यावरून बर्फ घातलेली पेये किंवा त्यायोगे थंड केलेले पदार्थ ज्ञात होते एवढं मानायला हरकत नाही.

युरोपात आईस्क्रीम आणण्याचे श्रेय अनेक वर्षे इटालिअन प्रवासी मार्को पोलोच्या नावावर नोंदवले गेल होते पण अनेक अभ्यासकांनी हा दावा खोडून काढलेला आहे. १२ व्या शतकात मध्य पूर्वेतून आणि रेशीममार्गावरून प्रवास करणाऱ्या मार्को पोलोने चीनमध्ये आईस्क्रीमसदृश्य पदार्थ खाल्ल्याची नोंद आहे. पण हा पदार्थ म्हणजे मंगोलियात घोडीच्या दुधापासून तयार होणारा kumiss असावा हे या अभ्यासकांचे मत आहे. अजून एक असाच समज म्हणजे Catherine de Medici या इटालियन उमराव घराण्यातल्या बाईसाहेब म्हणजे फ्रान्सच्या राजा दुसरा हेन्रीची राणी. हिने साधारणता १६व्या शतकात आपल्या सासरच्या मंडळींना बर्फाची ओळख करून दिली. असा एक सांस्कृतिक गैरसमज अनेक वर्षे युरोपात होता पण यालासुद्धा कोणताही आधार नाही.

मग या सगळ्याची सुरुवात कुठून झाली हे आपण आता बघूया. अरब आणि तुर्कांना सरबतांची ओळख साधारणपणे १०/११व्या शतकातच झालेली होती. डाळींब, चेरी वगैरे वापरून केलेली सरबतं ही विशेष प्रसिद्ध होती. अरब आणि मध्यपूर्वेतल्या व्यापाऱ्यांची युरोपमध्ये सदैव वर्दळ सुरू असे. या व्यापाऱ्यांनी आपल्यासोबत ही सरबतं युरोपात आणली, युरोपातल्या उच्चभ्रू वर्गात या व्यापाऱ्यांची उठबस जास्त असल्यानं या वर्गातही सरबतांची आवड वाढीला लागली. इटालियन मंडळी मुळचीच खाण्यापिण्यात हौशी आणि त्यात प्रयोग करण्यात अव्वल. त्यांनी अनेक यांत अनेक प्रयोग करून प्राविण्य मिळवलं. बर्फाबरोबर वाईन, मसाल्याचे पदार्थ, पीच, रासबेरी अशी फळं वगैरे वापरून याचे तऱ्हेतऱ्हेचे प्रकार तयार केले गेले. यांना बोलीभाषेत Sorbetto हे नाव मिळालं. हा प्रकार जवळपास आपल्या बर्फाच्या रंगीत गोळ्यासारखा होता. आपल्याकडं तयार बर्फावर रंग इत्यादी वापरून त्याचा गोळा बनवतात तर sorbetto मध्ये सर्व पदार्थ एकत्र नीट घोटून मग त्याचा बर्फ बनवला जातो.

इटालियनांना बर्फ करण्याचा हा प्रकार एवढा आवडला की त्यांनी वाईन ग्लासात ओतून तिचाही बर्फ करून बघितला. जनतेत ही पेये अतिशय प्रसिद्ध झाली. कोणतीही गोष्ट प्रसिद्ध झाली की तिचे तोटे सांगणारे आपोआपच तयार होतात. या Sorbetto विरुद्ध इटलीतले डॉक्टर सरसावले आणि त्यांनी झोप कमी होणे ते अगदी पक्षाघातापर्यंतचे आजार त्याला चिकटवले. पण जनतेने ते अजिबातच मानले नाही. याचा काळ कुठला म्हणाल तर अदमासे १६५९, म्हणजे इटलीत हे सगळं घडत असताना इकडं महाराष्ट्रात छत्रपती शिवाजी महाराज अफजलखानाशी लढण्याची तयारी करत होते.

१६७४ ला जेंव्हा छत्रपती शिवाजी महाराजांना राज्याभिषेक झाला त्याच दरम्यान फ्रान्समध्ये Nicolas Lemery नं Recueil de curiositéz rares et nouvelles de plus admirables effets de la nature अर्थात a collection of naturalistic curiosities हे पुस्तक लिहून त्यात flavoured ices तयार करण्याच्या कृती नोंदवून ठेवलेल्या आहेत. याचा अर्थ तेंव्हा फ्रान्समध्ये हा आपल्या भाषेतला बर्फाचा गोळा अतिशय प्रसिद्ध होता. लोक घरात तर हे flavoured ices खातच पण बाहेरही जाऊन खात. १६८६ साली पॅरिसमध्ये Procopio Cutò या इटालिअन गृहस्थानं Café Procope नावाचा एक कॅफे उघडला. या कॅफेची स्पेशालिटी म्हणजे इथले flavoured ices. हा कॅफे १६८६ पासून १८७२ पर्यंत चालू होता. उंची फर्निचर, झुंबरं, आरसे आणि पेंटींग्जनी सजवलेल्या या कॅफेची पॅरिसमध्ये प्रचंड प्रसिद्धी झालेली होती. इथं नियमित येणारी गिऱ्हाईकं म्हणजे नेपोलियन,व्हॉल्टेअर, व्हिक्टर ह्युज आणि बेंजामिन फ्रॅंकलिन.

Antonio Latini हा नेपल्समधल्या स्पॅनिश व्हाईसरॉयचा खानसामा. यानं १६९२ साली Sorbetto तयार करण्याच्या कृती आणि प्रकार लिहून काढले. त्याच्या मूळ पुस्तकाचं नाव जरी Lo scalco alla moderna असं लांबसडक असलं तरी त्याचं इंग्रजीतलं भाषांतर The Modern Steward असं सुटसुटीत आहे. या वेळेपावेतो Sorbetto सामान्य जनतेपर्यंत पोचलेले होते. लिंबू,स्ट्रॉबेरी,संत्री अशा अनेक पदार्थांच्या Sorbetto करण्याच्या कृती Latini सांगतो. त्यावेळी चॉकलेट नुकतंच स्पॅनिश मंडळींनी मेक्सिकोतून युरोपमध्ये आणलेलं होतं ते वापरूनही Sorbetto केले जात होते. वांग्याच्या Sorbetto लाही मागणी होती. (हे वाचून मी अक्षरशः थंड झालो) या सगळ्या भाऊगर्दीत milk sorbetto अशी एक कृतीही आहे. संत्र्याचा अर्क/जेली, त्यात दूध आणि साखर घालून हे सगळं मिश्रण उकळून एकजीव करायचं आणि मग त्याला गोठवून जे तयार होतं ते म्हणजे milk sorbetto. याला पहिलं आईस्क्रीम म्हणायला हरकत नाही. पण त्याआधीपासून युरोपिअन लोकांना वेगवेगळ्या चवीची कस्टर्ड आणि क्रीम्स म्हणजे ज्याला आज frozen desserts म्हणतो ती माहितीच होती.

आपण इथंपर्यंत पोचलो पण अजून sorbetto किंवा आईस्क्रीमचं मिश्रण घट्ट कसं केलं जायचं याबद्दल मी अजून काहीही सांगितलेलं नाही. आज घरोघर फ्रीज असल्यानं आपल्याला बर्फ करणं फारसं अवघड वाटत नाही. पण पूर्वीच्या काळी बर्फ हा फारच नवलाईचा आणि महागडा पदार्थ होता. आणि हे समीकरण जवळपास १९ व्या शतकापर्यंत टिकून होतं. जपानी आणि चिनी मंडळींना बर्फ मिळवणे आणि तो साठवून ठेवणे साधलेलं होतं. युरोपमध्ये पर्वतांवरून बर्फ गोळा करून आणला जाई आणि तो साठवला जाई. धनिकवणीक आणि राजघराण्यातल्या मंडळींची बर्फाची अशी कोठारं असत. इंग्लंडचा राजा पहिला जेम्स यानं १६२०च्या दरम्यान ग्रीनीचमध्ये (तेच ते! जिथली वेळ प्रमाणवेळ मानून जगभरातला वेळ ठरवला गेला) पक्क्या बांधकामाची दोन बर्फाची कोठारं करवून घेतली होती.

बर्फ घातलेल्या पेयांसाठी ही सोय ठिक होती पण आईस्क्रीमसाठी घट्ट बर्फाचीच गरज असते. भारतीय, चिनी आणि अरब मंडळींना मीठ वापरून बर्फ टिकवण्याचे तंत्रज्ञान माहिती होते. (शाळेतली किंवा कॉलेजातली केमिस्ट्री आठवत असेल तर ही endothermic reaction आहे हे तुमच्या लक्षात आलंच असेल !) सोळाव्या शतकाच्या मध्यावर बर्फ सॉल्टपीटर (पोटॅशिअम नायट्रेट) असलेल्या भांड्यात दुसऱ्या एखाद्या भांड्यात भरलेला द्रव पदार्थ ठेवला तर त्याचं रूपांतर घनरूपात होतं हे तंत्र माहीत झालं. Della Porta नावाच्या इटालियन शास्त्रज्ञानं ही पद्धत शोधली आणि Natural Magic नावाच्या आपल्या पुस्तकात नोंदवली. ही पद्धत मुळात वाईन घट्ट करण्यासाठी वापरली जायची आणि नंतर तिचा उपयोग आईस्क्रीमसाठी केला जाऊ लागला. या शोधाशिवाय आईस्क्रीमऐवजी फार तर आपण ज्याला आजच्या भाषेत smoothy म्हणतो ते तयार झालं असतं. हळूहळू Della Porta ची ही जादू युरोपभर पसरली आणि आईस्क्रीम तयार करणं आता अगदी सुकर होऊन गेलं आणि उच्चवर्गात त्याची लोकप्रियता फार वाढली. म्हणजे वानगीदाखल सांगायचं झालं तर इंग्लडचा राजा दुसरा चार्ल्स हा मुख्यत्वे आईस्क्रीमचंच जेवण करत असे. त्यातल्या त्यात स्ट्रॉबेरी हे आईस्क्रीम त्याच्या विशेष आवडीचं होतं.

आईस्क्रीम करण्यासाठी वापरली जाणारी उपकरणे

१९व्या शतकाच्या आसपास आईस्क्रीम अटलांटिक समुद्र ओलांडून अमेरिकेत जाऊन पोचलं. अमेरिकेत आईस्क्रीमचा पहिला प्रयोग केला तो थॉमस जेफरसननं. हे साहेबराव १७८४ ते १७८९ या काळात फ्रान्समध्ये राजदूत म्हणून होते. तिथं त्यांनी आईस्क्रीम चाखलेलं होतं. अमेरिकेत परत येताना साहेब आईस्क्रीमसाठी लागणारी सगळी उपकरणं घेऊनच आले आणि त्यांनी आपल्या मित्रमंडळींना व्हॅनिला आईस्क्रीमची मेजवानी दिली. आता व्हॅनिला हा आपल्यासाठी अगदी साधा स्वाद असला तरी त्याकाळी व्हॅनिला हा फार अपूर्वाईचा होता कारण व्हॅनिला मेक्सिकोतून आणला जाई आणि ती फारच महाग असे. जॉर्ज वॉशिंग्टनही आईस्क्रीमचा अतिशय चाहता होता १७९० च्या उन्हाळ्यात त्यानं तब्बल २०० डॉलर आईस्क्रीमवर खर्च केल्याची त्याच्या डायरीत नोंद आहे. शिवाय त्याच्याकडं असलेल्या आईस्क्रीम तयार करण्याच्या उपकरणांचीही यादी त्यानं नोंदवून ठेवलेली आहे.आईस्क्रीम करण्यासाठी वापरली जाणारी उपकरणे

थॉमस जेफरसनने लिहून ठेवलेली आईस्क्रीम करण्याची कृती

अमेरिकेत आईस्क्रीम रुजलं पण याचं श्रेय राज्यकर्त्या ब्रिटिशांपेक्षा जास्त फ्रेंचांच आणि इटालियनांचं. कारण नवनवीन प्रकारची आईस्क्रीम तयार करणं, फ्रिझिंगच्या नवीन पद्धती शोधून काढणं आणि त्यात सुधारणा करणं हे तर त्यांनी केलंच. पण आईस्क्रीम खाण्यासाठी सुंदर कॅफे तयार करणे, काचेची आणि धातूची वेगवेगळी पात्रं तयार करणे म्हणजे एका अर्थाने या पदार्थासाठी खाद्यसंस्कृती तयार करणे हे काम त्यांनी पार पाडले. वेगवेगळी फळे वापरून केलेले मिल्कशेक्स म्हणजेच milky sorbets आणि त्यातच घातलेले आईस्क्रीमचे गोळे हा प्रकार त्यांनी अमेरिकेत अतिशय प्रसिद्ध केला. (आठवा ‘फक्त पुण्यात’ मिळणारा ऐतिहासिक नावाचा एक आईस्क्रीमचा प्रकार) त्याकाळात डॉक्टर मंडळीही रुग्णांना आईस्क्रीम थेरपी देत. उदाहरणार्थ कोणताही अवयव दुखत असेल तर लवंगेचे आईस्क्रीम, पोटाच्या त्रासावर लिंबाचे आईस्क्रीम आणि ढळलेल्या मनःशांतीसाठी चॉकलेट आईस्क्रीम.

आज जगाच्या एकूण आईस्क्रीमचा खपात अमेरिकेचा वाटा सगळ्यात मोठा आहे, त्याखालोखाल ऑस्ट्रेलियाचा नंबर लागतो आणि त्यानंतर फिनलंड. (काही ठिकाणी पहिल्या क्रमांकावर न्यूझीलंड असल्याचीही नोंद आहे).

आता एवढं सगळं आईस्क्रीमायण ऐकल्यावर आपण भारताच्या इतिहासात डोकावून तर बघणं साहजिकच आहे. भारतात वेगवेगळ्या पेयांचे उल्लेख वेदापासूनच आढळतात. अथर्ववेदातली एक ऋचा आहे –

कतरत्त आ हराणि दधि मंथं परि स्रुतम् ।
जाया पतिं वि पृच्छति राष्ट्रे राज्ञः परिक्षितः ।।

अर्थात
परिक्षित राजाच्या राज्यात (बहुतेक दमून घरी आलेल्या) नवऱ्याला बायको विचारते, तुमच्यासाठी काय आणू? दही, सरबत, की मद्य? (बघा काय व्हरायटी आहे !!!)

यातलं मंथ म्हणजे घुसळून केलेले पेय. जे फळे, पाणी किंवा दूध / ताक यांना एकत्र घुसळून तयार केलं जात असे.

डल्हण नावाच्या एका आयुर्वेदाच्या विद्वानानं सुश्रुतसंहितेवर टीकात्मक ग्रंथ लिहिलेला आहे. (इथं टीका म्हणजे विश्लेषण असा अर्थ घ्यायचा आहे. उदाहरणार्थ ज्ञानेश्वरी म्हणजेच भावार्थदीपिका ही ज्ञानेश्वरांनी भगवद्गीतेवर केलेली टीका आहे.) त्यात डल्हण विविध प्रकारांच्या पानकांची माहिती देतो. हे पानक म्हणजेच सरबत.(पन्हं हा शब्द बहुतेक त्यावरूनच आला असावा) आमलक पानक म्हणजे आवळ्याचे सरबत, आमलिका पानक म्हणजे चिंचेचं सरबत, आम्र पानक म्हणजे आंब्याचं सरबत अशी विविध फळापासून तयार केलेल्या पानकांची यादीच डल्हण आपल्याला देतो. यातच हिमपानक असाही एक उल्लेख आहे यावरून भारतीयांना बर्फाचा वापर करणं माहिती होतं हे निश्चित. उत्तर भारतात म्हणजे हिमालयाच्या आसपासच्या भागात बर्फ उपलब्ध असणं अगदीच शक्य आहे.

मुघल काळात मात्र बर्फाचे उल्लेख अगदी स्पष्टपणे सापडतात. आईने अकबरीमध्ये अबुल फझल म्हणतो लाहोरपासून काही अंतरावर असणाऱ्या एका पहाडातून बर्फ आणला जातो. हा बर्फ जल आणि खुष्कीच्या मार्गाने आणतात. हे बर्फ १ किंवा २ रुपये प्रतिशेर दराने विकले जाते. (आणि व्यापारी भरपूर नफा कमावतात) बर्फ नसेल तर सोरा (पोटॅशिअम नायट्रेट) आणि पाणी यांच्या मिश्रणात पाण्याचे लोटे बुडवून ठेवूनही पाणी थंड केले जाई. दक्षिणेकडच्या राज्यकर्त्यांना मात्र ही चैन परवडली नसती आणि ती त्यांना शक्यही नव्हती. (फक्त विचार करून बघायला हरकत नाही, छत्रपती शिवाजी महाराजांच्यासोबत आग्र्याला गेलेल्या मंडळींपैकी कुणी ना कुणी आग्र्याच्या बाजारात गेलेच असेल आणि तिथं त्यांना अनेक महाराष्ट्रात न मिळणाऱ्या नवलाईचा वस्तू दिसल्या असतील. कोण जाणे त्यापैकी कुणी बर्फ विकला जाताना पाहिलं असायचीही शक्यता आहे. पण आपला इतिहास या बाबतीत अतिशय मुग्ध आहे.)

एकुणात असं म्हणता येईल की भारतीयांना मुळातच बर्फाचा वापर फार माहीत नसल्यानं त्यांना त्याची निकड कधी भासली नसावी. पण देशाची सूत्रे ब्रिटिशांच्या (ईस्ट इंडिया कंपनीच्या) हातात गेल्यावर मात्र भारतातल्या (त्यांच्या दृष्टीनं) भयावह उन्हाळ्यात थोडी शीतलता म्हणून बर्फाची निकड भासू लागली. सुरुवातीला त्यांनी हिमालयातल्या गोठलेल्या नद्यातून बर्फाच्या लाद्या आणण्याचे प्रयत्न केले. पण हे प्रकरण फारच खर्चिक होऊ लागलं.

मग त्यांनी अजून एक प्रयोग सुरू केला तो म्हणजे हिवाळ्यात छोट्या छोट्या पात्रात पाणी ओतून ती भांडी पोटॅशिअम नायट्रेट आणि पाणी असलेल्या मातीच्या भांड्यात ठेवून बर्फ तयार करणे. हा प्रयोग अलाहाबाद आणि कोलकत्याला केला जाई. कोलकात्याला या प्रकारातून जो बर्फ तयार होईल त्याला Hooghly ice म्हटलं जाई. पण हा बर्फ फारच कमी प्रमाणात तयार होई आणि त्याचा दर्जाही फार बरा नसे कारण मातीच्या भांड्यात ठेवल्याने त्यात बराच कचराही असे. पण दुसरा पर्याय नसल्यानं वर्षाचे जे काही थोडे दिवस हा बर्फ मिळायचा तेवढा हा ब्रिटिश मंडळी वापरून हौस पुरवून घेत.

इंग्लंड आणि अमेरिकेत बर्फाचा व्यवसाय जोरात चालत असे. पण हा बर्फ काही कारखान्यात तयार केला जात नसे तर तलाव नद्यांतून बर्फाच्या मोठमोठ्या लाद्या काढून त्या साठवून मग विकल्या जात. फ्रेडरिक ट्युडर नावाच्या एका अमेरिकन गृहस्थानं बर्फाच्या धंद्यात इतका पैसा कमावला की त्याला आईसकिंग म्हटलं जाई. धंदा कसा वाढवावा हे त्याला चांगलंच समजत असे.

१२ एप्रिल १८३३ या दिवशीची त्याच्या डायरीतली नोंद सांगते की सॅम्युएल ऑस्टिन नावाच्या एका गृहस्थाशी आज कोलकात्याला बर्फ पाठवण्याविषयी चर्चा झाली. (आता भारतात बर्फाला मागणी आहे ही बातमी या ऑस्टिनला कुठून लागली कुणास ठाऊक!) पुढच्या काही दिवसात करार वगैरे पार पडून या नवीन व्यापाराची तयारी सुरू झाली. या व्यापारात एकूण तीन लोक सहभागी होते, ट्युडर, सॅम्युएल आणि विल्यम रॉजर्स नावाचा अजून एक गृहस्थ. ट्युडरनं आपल्या जहाजांच्या ताफ्यातलं Tuscany नावाचं एक जहाज बर्फ घेऊन भारताकडं रवाना केलं.

फ्रेडरिक ट्युडर

न्यू इंग्लंडमधून निघालेलं हे जहाज साधारण चार महिन्यांनी हे एका भल्या पहाटे कोलकत्याला येऊन धडकलं. बंदरावर अमेरिकेतून बर्फ आल्याची बातमी ब्रिटिशांच्या वसाहतीत पसरली आणि तमाम फिरंगी साहेबांनी हे नवल बघायला बंदरावर एकच गर्दी केली. या सगळ्या मंडळींनी त्या दिवशी बर्फाची भरपूर खरेदी केली. त्या दिवशी बर्फाचा दर होता पाउंडाला १ रुपया. कधी नव्हे ते त्या दिवशी थंडगार बीअर, बर्फात घालून थंड केलेली फळं, शीतपेयं अशी इंग्लंडमधल्यासारखी चैन त्यांना करता आली.

तेंव्हा भारताचा गव्हर्नर होता लॉर्ड बेंटिक ( शाळेत पाठ केलेलं आठवत असेल तर यानंच सतीची प्रथा बंद करवली होती) त्यानं स्वतः Tuscany जहाजातून बर्फ घेऊन आलेल्या सॅम्युअल आणि रॉजर्सला भेटून हा व्यापार सुरूच ठेवण्याची विनंती केली. येणारा बर्फ साठवण्यासाठी आईसहाऊस बांधण्याची योजना आखली गेली आणि त्यासाठी रॉजर्सनं भारतात रहाण्याचं मान्य केलं.

ब्रिटिश मंडळींनी लगेच वर्गणीतून पैसे उभे करून आईसहाऊस बांधायचे काम सुरू केले. बर्फाचा दर साधारणपणे १ पौंडाला साडेतीन पेनी असा ठरवला गेला आणि वर्षभर याच दरात बर्फ इंग्रजांना आता मिळू लागला. आईसहाऊस बांधून झालं आणि बेंटिक रॉजर्सवर तुडुंब खुश झाला. त्यानं कौतुकादाखल रॉजर्सला एक भला मोठा चांदीचा कप दिला ज्यावर कोरलं होतं – Presented by Lord William Bentinck, Governor-General and Commander-in-Chief, India, to Mr. Rogers of Boston in Acknowledgement of the Spirit and enterprize which projected and successfully executed the first attempt to import a cargo of American ice into Calcutta—Nov 22nd, 1833.”.

लौकरच बर्फाचा पुरवठा नियमित होत गेला. मग ट्युडरनं मद्रास आणि मुंबईतही बर्फाची विक्री सुरू केली. तिथंही आईसहाऊस बांधली गेली. बर्फ साठवण्यासाठी घरोघर मोठाले लाकडी Ice chest असत. ज्यात बीअर किंवा वाईन, फळे, बटर, जेली साठवायचे वेगवेगळे कप्पे असत.

कोलकाता आईसहाऊस

१८४२साली ट्युडरने बर्फाच्या किमती अतिशय उतरवल्या तर ब्रिटिशांनी आपापसात ठरवून संगनमताने भरपूर प्रमाणावर बर्फ खरेदी सुरू केली. जेणेकरून तो भारतीयांना मिळू नये. बर्फ आल्यावर हळूहळू ब्रिटिशांनी बहुदा आईस्क्रीम पॉट्स मागवून घेऊन किंवा तयार करून घेऊन भारतातही आईस्क्रीम बनवायला सुरुवात केली. त्यातूनच पुढं भारतीयांना आईस्क्रीम करण्याची कला अवगत झाली असावी. भारतीय लोकांना आटवलेल्या दुधाच्या पदार्थाची आवड फार ! बहुदा त्यातूनच आपला अस्सल भारतीय आईस्क्रीमचा प्रकार म्हणजे मावा कुल्फी तयार झाली असावी.

आता जाता जाता आईस्क्रीमचा एक किस्सा – १८३४ साली मुंबईतले प्रसिद्ध पारशी व्यापारी जमशेदजी जिजीभाय यांनी आपल्या नवीन घराच्याबद्दल जी मेजवानी दिली त्यात आईस्क्रीमही होतं. पाहुणेमंडळी आणि यजमान या दोघांनाही आईस्क्रीम फारच आवडलं त्यामुळं त्यांनी ते त्यांनी ते मनसोक्त खाल्लं. आणि यामुळं त्यांना झालेल्या सर्दीखोकल्याची बातमी मुंबई समाचार या तेंव्हाच्या पेपरात छापून आलेली होती. (म्हणजे निगेटिव्ह बातम्या उचलून धरायची आपल्या मिडीयाची सवय तेंव्हापासूनची आहे!)

आईस्क्रीम जसं शेवटी अगदी थोडं का होईना आपण वाटीत घेतोच तसं हा शेवटचा नवलाईचा किस्सा पण वाचाच —- मी आधी सांगितल्याप्रमाणे ट्युडर जो बर्फ भारतात आणायचा तो काही तयार केलेला नसायचा तर नदीत किंवा सरोवरात साठलेला बर्फ असायचा. ट्युडर जिथून बर्फ गोळा करायचा तो असायचा जिथं आपला आवडता थोरो ध्यानमग्न होऊन बसलेला असायचा तिथला. अर्थात वॉल्डनमधला .

तळटीप – या विषयावर प्रचंड माहिती उपलब्ध आहे त्यामुळं तुम्ही वाचलेलया आणि मी लिहिलेलया माहितीत काही ठिकाणी तफावत असायची शक्यता आहेच.

या लेखासाठी अनेक संदर्भ डॉ. अंबरीश खरे ( टिळक महाराष्ट्र विद्यापीठ), वैद्य मनीषा राजेभोसले (पुणे), वैद्य सौरभ जोशी (त्र्यंबकेश्वर), सत्येन वेलणकर यांच्याकडून प्राप्त झाले.

यशोधन जोशी

हवा में उडता जाए…

फ्रान्समधील Avignon परगण्यातली एक थंड रात्र. जोसेफ पावसात भिजूनच घरी आला होता. अंगातली थंडी जावी म्हणून तो फायरप्लेसच्या समोर शेकत बसला होता. पावसात भिजलेले कपडे लवकर वाळावेत म्हणून फायरप्लेसच्याजवळचं दोरीवर सुकत टाकले होते. अचानक एक शर्ट दोरीवरून उडू लागला. घराची दारेखिडक्या बंद असतानाही शर्ट वर कसा उडतोय याचे नवल जोसेफला वाटले आणि त्याच्या डोक्यात चक्र फिरू लागले.

Pirre Montgolfier या गृहस्थाचा फ्रान्समधल्या Vidalon नामे छोट्या गावात कागद बनवण्याचा कारखाना होता. Montgolfier हे तसे सधन गृहस्थ. त्यांना एकंदर १६ मुलं होती. या सोळा मुलांमधील जोसेफ आणि एटियेन (Étienne) या दोघांच्या डोक्यात कायम काहीतरी वेगळीच चक्र फिरत असायची. यातूनच त्यांनी पारदर्शक कागदाचा शोध लावला. एके दिवशी या दोघांच्या डोक्यात आभाळात उडण्याचे खूळ घुसले. आणि वडिलांचा कारखाना संभाळण्याबरोबरच यांचे उड्डाणाचे प्रयोगही चालू झाले.

त्यांचा पहिला प्रयोग म्हणजे कागदापासून बनवलेल्या एका गोलाकार फुग्यामधे वाफ भरून तो उडविण्याचा प्रयत्न. जितक्या उत्साहाने त्यांनी हा प्रयोग केला तितक्याच वेगाने त्यांना या प्रयोगात अपयश आले. मग त्यांना वाटले की हवेपेक्षा हलका वायू वापरल्यास आपण बनवलेला हा फुगा सहज तरंगू शकेल. एव्हाना हायड्रोजन या हवेपेक्षा हलक्या वायुचा शोध लागला होता. मग हायड्रोजन वायू फुग्यामधे भरून तो उडवायची कल्पना या भावंडांच्या डोक्यात आली. खरं तर ते इथे पुढे फुग्यांच्या उड्डाणात वापरल्या गेलेल्या एका शोधाच्या अगदीच जवळ होते. त्यांनी हायड्रोजन वायू फुग्यात भरला. फुगा हवेत उडाला. पण फुग्यातील हायड्रोजनची हवेत गळती झाल्याने थोड्याच वेळाने तो खाली आला.

फुगा उडवण्याच्या कल्पनेचे मूळ होते ते चिनी लोक हवेत सोडतात त्या कागदी दिव्यामध्ये. अगदीच तिसर्‍या शतकापासून असे दिवे चिनी लोक हवेत सोडत आणि हे दिवे आकाशात उंच जात. मंगोल लोकांनी हे दिवे पुढे पोलंड वरील आक्रमणात सैन्याला सिग्नल्स देण्यासाठी वापरले होते. अशा प्रकारे ही माहिती युरोपमधे पोहोचली असावी.

आकाशात उडण्याची इच्छा मानवाला प्राचीन काळापासून राहिली आहे. पाण्याच्या घनतेपेक्षा कमी घनतेच्या गोष्टी पाण्यातून वर ढकलल्या जातात हा शोध आर्किमिडीजने लावला होता. लिओनार्दो द विंची यानेही उडणार्‍या यंत्राचे रेखाचित्र काढले होते. आर्किमिडिजचे तत्त्व हवे साठी वापरुन त्याने कागदी फुग्यांवर चित्रे काढून त्यात गरम हवा भरून उडवण्याचे प्रयोग केले. १६७० साली इटली मधे Lana de Terzi याने लिहिलेल्या Prodromo या पुस्तकातील एका प्रकरणात उडत्या जहाजाचे वर्णन केले होते. त्याच्या या उडणार्‍या जहाजाच्या आकृती मधे त्याने जहाजाला बांधलेल्या फुग्यांबरोबरच पाण्यातील जहाजाला असते तसे शिडही दाखवले आहे. पण त्याची कल्पना प्रत्यक्षात मात्र आली नाही. त्यानंतर असाच प्रयोग १७०९ साली पोर्तुगालमधे केला गेला होता. Bartolomeu de Gusmão याने हा प्रयोग केला होता. Gusmão ने असा दावाही केला होता की त्याने बनवलेल्या फुग्यामधून आकाशात उड्डाण करून सुमारे एक किलोमीटरचा प्रवास केला होता. पण त्याच्या या दाव्याचा कुठलाही पुरावा मिळाला नाही. परंतु त्यावेळी ह्या तंत्राने माणसाला हवेत संचार करता येऊ शकेल असा विचार कोणीही केला नाही.

आता आपण परत येऊया फायरप्लेस जवळ. वाळत टाकलेला शर्ट उडताना बघून जोसेफच्या मनात चक्रे फिरू लागली. त्याने आपल्या भावाला पत्र लिहिले आणि त्यात त्याने एटियेनला मेणकागद बनवण्यास सांगितले. हवा गरम झाली की तिची घनता कमी होते व त्यामुळे वाळत घातलेला शर्ट वरती उडाला हे तत्त्व मात्र जोसेफच्या डोक्यात आले नाही. त्याला वाटले की फायरप्लेसमधून निघणार्‍या धुरामुळे तो शर्ट वरती उडाला. १७८२ साली त्यांनी छोटा फुगा बनवून त्यात गरम हवा भरून उडवून बघितला. या प्रयोगाला यश मिळाल्यावर असा आकाराने मोठा फुगा बनवून हवेत उडण्याची स्वप्ने पडू लागली. ते लगेचच कामाला लागले. धुरामुळे फुगा उडतो या गैरसमजुतीतून त्यांनी या निर्माण होणार्‍या वायूला ’ Montgolfier Gas’ असे नावही दिले. पुढच्या प्रयोगांमध्ये मोठ्या प्रमाणात धूर होण्यासाठी ओले गवत, कापूस अशा वेगवेगळ्या गोष्टींचा वापर केला. त्यांनी केलेला पहिला मेणकागदाच्या फुग्याचा प्रयोग यशस्वी झाला. मग त्यांनी रेशमी आणि सुती कापडाचे फुगे बनवले. तसेच हळूहळू फुग्याचा आकार वाढवत नेऊन त्यांनी प्रयोग केले आणि शेवटी त्यात ते यशस्वी झाले. त्यांनी केलेले काही फुगे हे ३०० मीटर उंच हवेत गेले.

आता ह्या उडणार्‍या फुग्याचा प्रयोग जनतेसमोर करावा असे त्यांना वाटले. ४ जून १७८३ रोजी त्यांनी ३८ फूट उंची असलेला मोठा फुगा बनवला आणि फ्रान्स मधील Annonay येथे तो लोकांसमोर उडवला. तो फुगा जवळ जवळ १००० मीटर उंच गेला आणि त्याने एक मैल अंतर पार केले.
ही बातमी त्यावेळचा राजा लुई याच्या कानावर गेली. मग त्याने Montgolfier बंधूंना याचे प्रदर्शन करण्यासाठी बोलावले. १९ सप्टेंबर १७८३ रोजी उडवलेल्या फुग्याच्या खाली बांधलेल्या टोपली मधे एक बकरी, बदक आणि कोंबडा यांना बसवले. हा फुगा ८ मिनिटे हवेत उडाला आणि साधारण २ मैलांवर तो सुरक्षितरीत्या उतरला. आता Montgolfier बंधूंना फुग्यातून माणसाला उड्डाण करवण्याचे वेध लागले. पण या उड्डाणांना कोण तयार होणार हा मोठा प्रश्न त्यांच्यासमोर होता.

यावर तोडगा म्हणून राजा लुईसने त्यांना एक सल्ला दिला. तुरुंगात असलेल्या आणि फाशीची सजा झालेल्या कैद्यांना या प्रयोगासाठी वापरावे असे त्याने सांगितले. पण कैद्यांच्या ऐवजी Pilatre de Rozier आणि Marquis d’Arlandes हे दोघेजण तयार झाले. त्यांनी फुग्यात बसून उड्डाण केले. फुगा हवेत ३००० फूट एवढा उंच गेला आणि त्याने ५.६ मैल अंतर पार केले व आत बसलेले दोघेही सुखरूपपणे जमिनीवर उतरले. १७८४ साली Montgolfier बंधूंनी लांबवर उड्डाण करण्याचा घाट घातला. यावेळी त्यांच्या उड्डाणात सात जणांचा गट सामील झाला. त्यातील एक स्वतः जोसेफ होता. हे जोसेफने शोध लावलेल्या फुग्यामधून केलेले एकमेव उड्डाण. यानंतर Montgolfier बंधूंचं फुग्याच्या प्रयोगातील स्वारस्य संपलं. तरीही आत्तापर्यंतची सगळी Montgolfier बंधूंनी केलेली हवाई उड्डाणे यशस्वी ठरली होती.

Montgolfier बंधूंनी ४ जूनला उडवलेल्या फुग्याची बातमी Journal De Paris या वृत्तपत्रामध्ये छापून आली. पण बातमी देताना त्यात एक चूक झाली होती. त्या बातमीत Montgolfier बंधूंनी कुठल्यातरी वायूच्या सहाय्याने फुगा उडवला अशी माहिती दिली होती. अर्थात हा गोंधळ झाला होता ’Montgolfier Gas’ मुळे. Montgolfier यांच्या समजुतीप्रमाणे धूर फुग्याला हवेत वरती नेतो. त्यासाठी त्यांनी या उड्डाणाच्या वेळीही धूर व्हावा म्हणून ओल्या गवताच्या काड्या वापरल्या होत्या. याचबरोबर कॅनव्हासच्या या फुग्याला आतून कागद लावल्याचाही उल्लेख या बातमीत होता. फुग्याला लाकडी बांधणी होती आणि हा फुगा ५०० मीटर उंच उडाला. तसेच तो १० मिनिटे हवेत होता असाही उल्लेख या बातमीत होता.

ही बातमी अ‍ॅकॅडेमी ऑफ सायन्समधे काम करत असलेल्या एका संशोधकाच्या बघण्यात आली. तो संशोधक म्हणजे Jacques Charles, त्याचा असा समज झाला की Montgolfier बंधूंनी हा फुगा उडविण्यासाठी हवेपेक्षा हलका असलेला वायू वापरला. त्याकाळी हवेपेक्षा हलका वायू म्हणजे हायड्रोजन हाच माहिती होता. मग Charles ने आपले प्रयोग हायड्रोजन वायूच्या सहाय्याने सुरु केले आणि गॅस बलूनचा शोध लागला. Charles ने रबराचे आवरण असलेल्या रेशमी कापडापासून फुगा बनवला. रबरी आवरणामुळे हायड्रोजनची गळती होण्याच्या समस्येवर तोडगा सापडला होता. २७ ऑगस्ट १७८३ रोजी सध्या आयफेल टॉवर जेथे आहे तेथून त्याने एक फुगा उडवला. ३५ घन मीटर आकाराचा हा फुगा केवळ ९ किलो वजन उचलू शकला. त्याकाळी हायड्रोजन वायू बनवण्यासाठी सल्फ्युरीक अ‍ॅसिडचा उपयोग केला जात असे. १ टन सल्फ्युरीक अ‍ॅसिडपासून बनवलेला हायड्रोजन फुग्यामधे भरणे हे एक दिव्य होते. जस्ताच्या नळ्यांमधून हा वायू फुग्यात भरला गेला. पण इथे एक वेगळीच समस्या निर्माण झाली. जेव्हा हायड्रोजन तयार होत असे तेव्हा त्याचे तापमान जास्त असे. फुग्यामधे भरल्यावर जेव्हा त्याचे तापमान कमी होई तेव्हा त्याचे आकारमान कमी होत असे. पुढे जस्ताच्या नळ्या गार पाण्यामधे ठेऊन थंड हायड्रोजन फुग्यामधे भरण्याची युक्ती वापरण्यात येऊ लागली. हा हायड्रोजनचा फुगा हवेत ४५ मिनिटे उडाला आणि त्याने २१ किमी येवढे अंतर पार केले.

यानंतर लगेचच म्हणजे १७९४ साली फ्रेंच राज्यक्रांतीच्या वेळी झालेल्या Battle of Fleurus मधे हायड्रोजनने भरलेला फुगा हा टेहळणीकरता वापरला गेला. त्यानंतर हवेत उंच जाऊन शत्रूच्या परिसराची टेहळणी करण्यासाठी हायड्रोजन बलून्सचा उपयोग मोठ्या प्रमाणात करण्यात येऊ लागला. १८६१ च्या अमेरिकन युद्धात दोन्ही पक्षांनी या फुग्यांचा वापर केला. त्यानंतर १८७० साली झालेल्या Franco-Prussian War तसेच १८८४ साली ब्रिटिश सैन्याच्या रॉयल इंजिनिअर या तुकडीने Bechuanaland मोहिमेत तसेच १८९९ साली झालेल्या दुसर्‍या बोर युद्धातही या हायड्रोजन बलून्सचा उपयोग करण्यात आला. १५ जून १७८५ साली मात्र हवाई उड्डाणातला पहिला अपघात झाला. Pilatre de Rozier याने गरम हवा आणि हायड्रोजन एकत्रितरीत्या वापरुन एक फुगा बनवला आणि इंग्लिश खाडी ओलांडायचा प्रयत्न केला. फुगा हवेत उडाला आणि थोड्या उंचीवर जाऊन त्याचा स्फोट झाला. या अपघातात Pilatre de Rozier याने आपला जीव गमावला.

यानंतरही फुग्यातून उडण्याच्या प्रयोगात खंड पडला नाही. अनेक लोकांनी वेगवेगळ्या आकाराच्या फुग्यातून उड्डाण केले. पहिल्या महायुद्धात शत्रूच्या हालचालीवर लक्ष ठेवण्यासाठी दोन्ही बाजूंनी याचा वापर केला गेला. कापडापासून बनवलेल्या या फुग्यांमधे हायड्रोजन भरून उड्डाण केले जात असे. हायड्रोजन हा अतिज्वलनशील वायू आहे. त्यामुळे शत्रूच्या विमानांसाठी हायड्रोजनने भरलेले हे फुगे नष्ट करणे अतिशय सोपे होते. हे फुगे नष्ट करण्यासाठी विमानामध्ये खास बॉम्ब असत. या फुग्यांच्या संरक्षणार्थ जमिनीवर मग विमान विरोधी तोफा ठेवल्या जात तसेच हे फुगे जास्त उंचीवर उडवले जात नसत. त्यामुळे विमानांना फुग्यांवर बॉम्ब टाकण्यासाठी बरेच खाली यावे लागे. या परिस्थितीत ही विमाने जमिनीवरील विमानवेधी तोफांच्या मार्‍यात नष्ट होत. विमानांनी बॉम्ब टाकला तर फुग्याच्या खालच्या टोपलीत बसलेल्या सैनिकाचा जीव वाचावा म्हणून त्यांच्या अंगावर पॅराशूट बांधलेले असे. बॉम्बचा मारा झाला की सैनिक त्या टोपलीतून खाली उडी मारे. पहिल्या महायुध्दाच्या आधी वापरलेले फुगे हे गोलाकार असत. लांबुळक्या आकाराचे फुगे हे उडविण्याच्या आणि हवेत चालविण्याच्या दृष्टिने सोपे असल्याचा शोध तेवढ्यात लागला. त्यामुळे लांबुडक्या आकाराचे फुगे वापरात आले.

पहिल्या महायुद्धानंतर मात्र या फुग्यांमधे अज्वलनशील अशा हेलियम वायूचा उपयोग केला जाऊ लागला. पहिल्या महायुध्दामधे फुग्यांचा वापर विविध कारणांसाठी केला गेला. विमानांच्या हल्ल्यापासून बचावासाठी मानवरहीत फुग्यांना तारांच्या जाळ्या बांधून हवेत सोडले गेले. यामुळे विमान कमी उंचिवरून उडवून हल्ला करणे शत्रूला अवघड होत असे. टेहळणी करणे, जमिनीवरून होणार्‍या हल्ल्याकडे लक्ष ठेवणे हे या फुग्यांमुळे हवेत उंच गेल्याने सहज शक्य झाले. दुसर्‍या महायुध्दातही या फुग्यांचा मोठ्या प्रमाणात उपयोग केला गेला.

गरम हवेने उडवल्या जाणार्‍या फुग्यांमधे एक समस्या होती ती म्हणजे हवेचे तापमान कमी झाले की हळूहळू हे फुगे पुन्हा जमिनीवर येत असत. या समस्येमुळे या फुग्यांचा वापर कमी होत गेला. १९५० साली Ed Yost या संशोधकाने फुग्यातली हवा पाहिजे तेव्हा गरम करता येईल अशा यंत्राचा शोध लावला. यामुळे फुग्यातील हवेचे तापमान कमी झाले तरी या यंत्रणेद्वारे हवा पुन्हा गरम करुन पाहिजे तितका काळ उड्डाण करणे शक्य झाले.

माणसाच्या हवेत उडण्याची इच्छा अशा रितीने प्रत्यक्षात आणण्यासाठी Montgolfier बंधूंनी पहिली पायरी रचली. Montgolfier बंधू आणि Jacques Charles यांचे हे काम खरोखरच वाखाणण्याजोगे आहे. आजही गरम हवेचे फुगे हे Montgolfier तर वायू वापरुन उडवलेले फुगे हे Charles यांच्याच नावाने ओळखले जातात.

(या लेखात अनेक नावे मराठीत लिहिणे अवघड असल्याने ती मुळ फ्रेंच भाषेप्रमाणे लिहिली आहेत. या लेखासाठी Journal De Paris या वृत्तपत्रातील बातमीचे भाषांतर करण्यासाठी माझे मित्र श्रीरंग गोडबोले आणि पराग जोगळेकर यांनी मदत केली)

कौस्तुभ मुदगल

अनंत आमुची ध्येयासक्ती

आपल्याकडे काही प्रथा पडून गेलेल्या असतात. म्हणजे एखादी महिला निरनिराळ्या क्षेत्रांमधे काम करते आणि त्या क्षेत्रातल्या पुरुषांपेक्षा ते काम उच्च दर्जाचे असेल तर अशा महिलेला टॉमबॉय, व्हॅगॅबॉण्ड, ढालगज अशी शेलकी विशेषणे लावली जातात. कदाचित पुरुषप्रधान संस्कृतीला बसलेला हा धक्का जबरदस्त ठरत असावा की त्या महिलेला अशा शेलक्या विशेषणांनी संबोधून कमीपणा देण्याचे काम केले जाते.

अशाच एका कर्तृत्ववान महिलेचा जन्म झाला १९०२ साली. नृत्य, चित्रपटात अभिनय, गिर्यारोहण, चित्रपट दिग्दर्शन, फोटोग्राफी अशी वेगवेगळी क्षेत्रात तिने काम केले आणि या सगळ्या क्षेत्रात तिने वाखाणण्यासारखी कामगिरी केली. अर्थात तिच्या चित्रपट दिग्दर्शनाच्या कार्याला थोडी काळी किनार होती. पण त्यामुळे तिच्या कर्तृत्वाला कुठेही उणेपणा येत नाही. १०२ वर्षांचे दीर्घ आयुष्य आणि वयाच्या ९० वर्षांपर्यंत सृजनशील काम करत राहणारी ही महिला होती लेनी राईफेन्स्टाल.

२२ ऑगस्ट १९०२ साली लेनीचा जन्म बर्लिन मधे झाला. तिचे वडील बर्लिन मधील प्रसिद्ध उद्योगपती होते. लहानपणापासूनच लेनीला निसर्गाची आवड. तिच्या आईने तिच्या या स्वभावाला खतपाणी घातले. वयाच्या १६ व्या वर्षापासून तिने स्टेजवर नृत्याचे कार्यक्रम सुरू केले आणि थोड्याच कालावधीत तिला अमाप प्रसिद्धी मिळाली. मात्र तिच्या वडिलांचा याला विरोध होता. तिने या विरोधाला फारसे जुमानले नाही. पण तिच्या नशिबात नृत्य नव्हते. एका अपघातात गुडघ्याला झालेल्या दुखापतीमुळे तिला आपले नृत्य सोडावे लागले. पण हीच नृत्याच्या कारकिर्दीने तिच्यासाठी पुढचे दार उघडले गेले.


डॉ. अर्नोल्ड फ्रॅन्क, हे जर्मनीतले एक सुप्रसिद्ध चित्रपट दिग्दर्शक होते. त्यांचे सगळे चित्रपट हे निसर्गरम्य पर्वतांच्या परिसरात चित्रित केले जात. पर्वतांच्या उंच शिखरांवर संपूर्ण युनिटसह जाऊन चित्रीकरण करणे हे त्यांच्या चित्रपटांचे वैशिष्ठ्य होते. त्यांचा ’Mountain of Destiny’ हा चित्रपट पाहून लेनी अतिशय प्रभावीत झाली. फ्रॅन्क यांनीही लेनीचे नृत्याचे कार्यक्रम बघितले होते. नृत्यातील तिचे चापल्य आणि अभिनयामुळे लेनीची फ्रॅन्कवर छाप पडली. लेनी दिसायलाही सुंदर आणि आकर्षक होती. फ्रॅन्कने आपल्या पुढल्या सात चित्रपटांसाठी करारबद्द केले. ’The Holy Mountain’, ‘The White Hell of Piz Palu’, ‘S O S Iceberg’ हे त्यातले काही चित्रपट. हे सगळे चित्रपट पर्वतराजींमधून चित्रित करण्यात आले. निसर्गसौंदर्याने मोहित झालेली एक आकर्षक तरुणी वेगवेगळी साहसे करत दुष्ट प्रवृत्तींशी लढते हे या सगळ्या चित्रपटांचे कथानक. याच चित्रपटांमधे साहसी दृश्ये करताना तिला गिर्यारोहण शिकावे लागले आणि अल्पावधीतच तिने त्यात प्राविण्य मिळवले. उंच उंच कड्यांवर दोर न वापरता वर चढण्याची अनेक दृश्ये या चित्रपटांमधे लेनीवर चित्रित केली गेली. यानंतर ती गिर्यारोहणाच्या प्रेमात पडली. जर्मनीमधे एक उत्कृष्ठ गिर्यारोहक म्हणून तिचे नाव घेतले जाऊ लागले. पण आता चित्रपटातल्या अभिनयाच्या कारकिर्दीला वेगळेच वळण लागणार होते.


चित्रपटात अभिनय करतानाच तिला दिग्दर्शनाविषयी आकर्षण निर्माण झाले. १९३२ साली ’The Blue Light’ नावाचा चित्रपट हा आपला पहिला चित्रपट तिने दिग्दर्शित केला. हा चित्रपट प्रचंड गाजला. समीक्षकांनीही या चित्रपटाविषयी गौरवोद्गार काढले.

याच काळात जर्मनीमध्ये नाझी पक्षाचा प्रभाव वाढत चालला होता. हिटलर हा चित्रपटांचा चाहता होता आणि त्याने ’The Blue Light’ बघितला. याच काळात लेनी आणि हिटलरची भेट नाझी पक्षाचा प्रचारप्रमुख गोबेल्सने घडवून आणली. त्यावेळी हिटलरने लेनीला सांगितले की जेव्हा आम्ही सत्तेवर येऊ तेव्हा तुला आमच्यासाठी माहितीपट बनवण्याचे काम देण्यात येईल आणि त्याचप्रमाणे हिटलरने सत्तेवर येताच आपल्या नाझी पक्षासाठी प्रचारपट बनविण्याचे काम लेनीवर सोपवले. हिटलरच्या या भेटीने व त्याचे आत्मचरित्र ’माईन काम्फ’ वाचून लेनी अतिशय प्रभावीत झाली. हिटलर आणि लेनी आता वरच्यावर भेटू लागले आणि हिटलर हा लेनीच्या प्रेमात पडल्याच्या अफवा ही उठल्या.

हिटलरने जर्मनीतील सत्ता काबीज केली आणि लेनीने नाझी पार्टीवर ’Victory of Faith’ नावाचा एक प्रचारपट बनवला. या प्रचारपटामुळे लेनीला आपल्या उणिवांची जाणीव झाली. त्यानंतर तिने १९३५ मधे ‘Day of Freedom’ नावाचा आणखी एक प्रचारपट बनवला. मात्र अजूनही अपेक्षीत असलेले कौशल्य तिला गवसले नव्हते. या दोन्ही प्रचारपटांसाठी सत्ताधाऱ्यांचे सर्व प्रकारचे पाठबळ होते. मात्र लेनी अजूनही समाधानी नव्हती.

याच अभिमानापासून तिने केलेला पुढला प्रचारपटानी केवळ जर्मनीच नव्हे तर जगभरात वाहवा मिळवली. ’Triumph of the Will’ नावाच्या प्रचारपटाने इतिहास घडवला. या प्रचारपटात लेनीने वापरलेली तंत्र पाहून जगभरातील मोठमोठे दिग्दर्शक अचंबित झाले. हा प्रचारपट काळाच्या पुढचा होता. आजही अनेक चित्रपट संस्थांमधील अभ्यासक्रमात तेथील विद्यार्थ्यांना हा प्रचारपट दाखवला जातो. लेनीला या प्रचारपटाच्या निर्मितीसाठी सर्व साधनसामग्री उपलब्ध करून देण्यात आली होती. न्युरेनबर्ग येथे नाझी पार्टीच्या मेळाव्या दरम्यान या प्रचारपटाचे चित्रीकरण करण्यात आले. उत्कृष्ट जर्मन कॅमेरे, विमानातून केलेले चित्रीकरण, उत्कृष्ट संकलन यामुळे हा प्रचारपट अत्यंत गाजला.

१९३६ साली बर्लिन मधे ऑलिंपिकचे आयोजन करण्यात आले होते. त्यानिमित्ताने लेनीने ’Olympia’ नावाचा माहितीपट बनवला होता. दोन भागात प्रदर्शित झालेला हा माहितीपटही जगभर गाजला. याच्या पहिल्या भागात प्राचीन ग्रीक ऑलिम्पिक्स व दुसर्‍या भागात प्रत्यक्ष ऑलिम्पिक दरम्यानचे चित्रीकरण होते. ऑलिम्पिकच्या पूर्वतयारी दरम्यान तिने धावपटू, जलतरणपटू अशा अनेक खेळाडूंच्या सरावाचे चित्रीकरण करून ठेवले होते. जलतरणपटूंचे चित्रीकरण करताना तिने पहिल्यांदा पाण्याखाली (Underwater) चालणारे कॅमेरे वापरून चित्रीकरण केले. याच चित्रिकरणाचा तिने संकलन करताना बेमालूम वापर केला.

यानंतर युध्द चालू झाले आणि लेनी युद्धाच्या चित्रीकरणासाठी प्रत्यक्ष युद्धभूमीवर गेली. पण त्यात तिला फारसे यश आले नाही. दोस्त राष्ट्रांनी हिटलरला दुसर्‍या महायुद्धात पराभूत केले आणि हिटलरच्या संपर्कात असलेल्या सर्व व्यक्तींवर आता ते नजर ठेवून होते. यात लेनीचाही समावेश होता. तिच्यावर नाझी पार्टीला मदत केल्याचे आरोप होऊ लागले. लेनीने आपण नाझी पार्टीचे सभासदत्व घेतले नव्हते असे सांगून हे आरोप फेटाळून लावले. असे असले तरी लेनी ही हिटलर आणि त्याच्या नाझी पार्टीशी घनिष्ट संबंध ठेऊन होती असे बरेच पुरावे सांगतात. तिचा पहिला दिग्दर्शित चित्रपट ’The Blue Light’ चा लेखक बेला बालाझ (Bela Balázs) आणि निर्माता हॅरी सोकल (Harry Sokal) हे दोघेही ज्यू होते आणि युद्ध चालू झाल्यानंतर चित्रपटाच्या नामावलीतून त्यांची नावे वगळण्यात आली. ’Olimpia’ हा माहितीपट ऑलिम्पिक्स खेळांवर आधारित असला तरीही हा माहितीपट बनविण्यासाठी गोबेल्सने आर्थिक सहाय्य केले होते. तसेच या माहितीपटात हिटलरचे वारंवार दर्शन होते. हिटलरने जेव्हा पॅरिसवर ताबा मिळवला तेव्हा लेनीने त्याला अभिनंदनाचा निरोप पाठवला. याबद्दल नंतर तिला विचारण्यात आले तेव्हा तिने ’मला त्यावेळी वाटले की आता युद्धविराम होईल. त्यामुळे मी तसा निरोप पाठवला’ असे तोकडे कारण दिले. जर्मन छळछावण्याच्या विषयीही तिच्यावर आरोप करण्यात आले.

गोबेल्सने तिची आणि हिटलरची भेट घडवून आणली असली तरी लेनी गोबेल्सचा द्वेष करत असे. तिच्या प्रचारपटांच्या कामाविषयी तिला परवानगीविनाच हिटलरला भेटण्याची मुभा होती. १९४४ साली तिने नाझी लष्करी अधिकारी पिटर जेकबशी विवाह केला व त्यावेळी ते दोघे हिटलरला भेटले होते. ’हिटलर आता थकलाय. त्याचे हातही आता थरथरतात. पण त्याच्या आवाजात आजही तीच पूर्वीची जादू आहे.’ असे वर्णन तिने तेंव्हा त्याचे वर्णन केले होते.


युद्धाच्या अंतिम काळात तिने हिटलरशी फारकत घेऊन आपले लक्ष पुन्हा चित्रपट दिग्दर्शनाकडे वळवले. १९४४ साली ’Tiefland’ नावाचा चित्रपटाचे काम सुरू केले. त्यात तिने स्पॅनिश जिप्सी नृत्यांगनेची भूमिका केली होती. याच चित्रपटात इतर जिप्सी माणसांच्या भूमिकांसाठी तेथील जवळच्याच छळछावण्यातल्या लोकांचा वापर केला गेला आणि या सर्व माणसांना नंतर ऑस्टविझमध्ये ठार मारण्यात आले असा आरोप तिच्यावर करण्यात आला अर्थात लेनीने हाही आरोप फेटाळून लावला आणि यातील एकाही माणसाला मारण्यात आले नाही असा दावा केला. युध्दविरामानंतर दोस्त राष्ट्रांनी नाझी पार्टी आणि तिच्याशी संबंधीत सर्व व्यक्तींवर बंधने घातली. अर्थातच लेनीही या शुद्धीकरण मोहिमेत अडकली. तिच्यावर अनेक बंधने घालण्यात आली पण तिला तिच्या कामापासून रोखले गेले गेले नाही. अखेर १९५४ साली ’Tiefland’ प्रदर्शित झाला. पण यानंतर मात्र तिने एकही चित्रपट बनवला नाही.

वयाच्या ७१ वर्षी तिने स्कुबा डायव्हिगंचे प्रशिक्षण घेतले आणि आपल्या पाण्याखाली छायाचित्रिकरणाच्या कारकिर्दीला सुरुवात केली. तिने १९६२ ते १९७३ दरम्यान अफ्रिकेतील सुदान येथील नुबा आदिवासींचे छायाचित्रण केले आणि या छायाचित्रांचे ‘Die Nuba’ नावाचे पुस्तक प्रकाशित केले. हे पुस्तक जगभर प्रचंड गाजले. लेनीने नुबा आदिवासी पुरुषांच्या खांद्यावर चढून ही छायाचित्रे काढली असे आरोपही तिच्यावर झाले.
वयाच्या ९० वर्षांपर्यंत लेनी ही स्कुबा डायव्हिंग करत होती. २००२ साली वयाच्या १०२ व्या वर्षी तिचे निधन झाले.

लेनीच्या कामाला नाझी संबंधांची काळी किनार असली तरी तिने केलेले सर्जनशील कामाचे श्रेय आपल्याला आजही नाकारता येणार नाही.

कौस्तुभ मुदगल

तुळस, ऑक्सिजन आणि कोविड १९

काय गंमत आहे पहा ! ज्यावेळी वाडा संस्कृती नांदत होती, त्यावेळी दारात तुळशीचं दर्शन होई. कधी दारासमोर टांगलेल्या एखाद्या पत्र्याच्या डब्यात किंवा घर प्रशस्त असेल, वाडा असेल तर कमरभर उंचीच्या वृंदावनात. मजा म्हणजे वृंदा हे तुळशीचंच दुसर्‍या एका जन्मातलं नाव. तरी शब्दप्रयोग असायचा ’तुळशी वृंदावन’. या तुळशीत देवाचं तीर्थ टाकलं जायचं. काही गृहिणींचा नियम असे. तुळशीला पाणी घातल्यावर मगच भोजन करायचं. आज सगळीकडे गॅसवर अन्न शिजवलं जातं. गॅस नव्हता तेव्हा चुलीवर लाकडं वा कोळशाच्या मदतीने स्वयंपाक होत असे. सतत धुरात काम केल्यावर तुळशीची पूजा करायला परसदारी वा अंगणात येणं हा केवढा दिलासा असे.

तुळशीचं महत्व धर्म आणि परंपरेत आढळून येते. तुलसीपत्र ठेवणं म्हणजे दानविधीतला अखेरचा टप्पा. दक्षीणा देताना त्यावर ओलं करून तुळशीपत्र ठेवतात. बहुधा ही प्रथा श्रीकृष्णदान या भगवंताच्या आयुष्यातील एका नाट्यमय प्रसंगापासून सुरु झाली असावी. श्रीकृष्णाच्या वजनाएवढं सोनं द्यायला सत्यभामा तयार झाली. तिचे अलंकारच नव्हेत, तर द्वारकेतील सर्व सोनं पारड्यात टाकलं तरी कृष्णाचं पारडं जडच! अखेर रुक्मिणीदेवीला पाचारण केलं. तिनं स्वतःचा एक अलंकार आणि त्यावर एक तुलसीपत्र ठेवून ते पारड्यात टाकलं आणि भगवंतांना नमस्कार केला. श्रीकृष्णाचं पारडं वर उचललं गेलं. श्रीकृष्ण तुळेच्या नाटकाची अशी सांगता झाली.

तुलसी या शब्दाची फोड तुल-सी म्हणजे अतुलनीय, हिच्यासारखी हीच अशी केली जाते.

आज कोविड १९ च्या महामारीच्या विळख्यात सापडलेल्या, संभ्रमावस्थेत असलेल्या माणसांना तुळशीची आठवण झाली. सुख मावळते आणि जिवावर संकट कोसळते! तेव्हा तुझी आठवण येते ही आपली कायमचीच वृत्ती.

पण तुळसच का आठवली? व्यावहारिक कारण म्हणजे तुळशीचं रोप सहज उपलब्ध होतं. ते फारशी जागा व्यापत नाही. त्याला संभाळणं सोपं असतं. मुख्य म्हणजे श्री विष्णु, त्यामुळे श्रीराम, श्रीकृष्ण आणि महत्वाचं म्हणजे महाराष्ट्राचं कुलदैवत श्री विठ्ठल यांना तुळस अतिशय प्रिय आहे. वैंजयंती माळ या देवतांंच्या पूजनात महत्वाची आहे. हिंदु रीतीरिवाज जाऊ देत पण मुस्लिम बांधवांचा सब्जा ही सुध्दा तुळशी प्रजातीतील एक जाती आहे.

सध्या कोविड १९ काळात वर्तमानपत्रांमधून अनेक वेगवेगळ्या बातम्या येत आहेत. ऑक्सिजन वायूच्या तुडवड्यामुळेतर सगळीकडे हाहाकार माजवला आहे. अशातच एक बातमी आली ती म्हणजे गेल्या आठवड्यात रोपवाटिकेत तुळशीच्या रोपांच्या मागणीत अचानक वाढ झाली. कुठेतरी वदंता उठली की इतर झाडांच्या किंवा वनस्पतींच्या तुलनेत तुळस ही अधिक प्रमाणात ऑक्सिजन हवेत सोडते. तेसुध्दा रात्रंदिवस! मात्र वैज्ञानिक सत्य असे की कोणतीही हरित वनस्पती केवळ दिवसाच ऑक्सिजन हवेत परत करते. याचं कारण हरित वनस्पती दिवसा म्हणजे सूर्यप्रकाशात हवेतील कार्बन डाय ऑक्साईड वापरतात. या कार्बन डाय ऑक्साईड आणि पाण्यातील हायड्रोजन यांचे सौर्य उर्जेच्या साहाय्याने संयुग तयार होते. हे संयुग म्हणजे कर्बोदके. पाण्यातून हायड्रोजन वेगळा होतो आणि ऑक्सिजन मुक्त होतो तो वातावरणाचा भाग बनतो.

लक्षात असू दे की केवळ सुर्यप्रकाशातच ही क्रिया घडून येते. रात्री नाही. पाण्याचं विघटन होऊन त्यापासून हायड्रोजन आणि ऑक्सिजन तयार होणं ही प्रकाश–रासायनिक (Photochemical Reaction) क्रिया आहे. तेव्हा सूर्यप्रकाश नाही तर पाण्याचं विघटन होऊन त्यापासून ऑक्सिजन निर्माण होणं शक्यच नाही. फारच अधिक तीव्रतेचे दिवे लावले तरच ही प्रक्रीया होऊ शकेल! पण दारात किंवा व्हरांड्यातील तुळशीला असं रात्री तीव्र क्षमतेचे दिवे लावून वाढवायचं का?

तेव्हा तुळस अवश्य घरी आणा. पण तिच्या पासून २४ तास ऑक्सिजन मिळेल अशी ’अंधश्रध्दा’ मनात बाळगू नये. बिचारी एवढीशी वनस्पती! दिवसा तरी किती ऑक्सिजन तयार करणार?

आकडेवारी असं सांगते ही दर दिवशी दर माणशी रुग्णालयात वापरले जाणार्‍या ऑक्सिजन सिलिंडरच्या क्षमतेचे तीन सिलिंडर ऑक्सिजन माणसाला आवश्यक असतो. आपण ऑक्सिजन वापरतो तो अगदी फुकट असतो. पण कोविड १९ चा विळखा बसलेल्यांना ऑक्सिजनची किंमत रुपयाच्या स्वरुपात आणि प्रत्यक्ष जीवनात किती याची जाणीव नक्की झालेली आहे.

डॉ. हेमा साने

आकांक्षा पुढती जिथे…

विसाव्या शतकाची नुकती कुठं सुरुवात झालेली होती. मलिका-ए-हिंद व्हिक्टोरिया राणी ख्रिस्तवासी होऊन तिचा मुलगा एडवर्ड आता बादशहा झालेला होता. पाचेक हजार मैलांवर भारतात ब्रिटिश राजवट आता स्थिरावलेली होती. इंग्रजी शिक्षण जरी भारतात सुरू झालेलं असलं तरी हे वाघिणीचं दूध सामान्यांना अजून पुरतं पचनी पडलेलं नव्हतं. त्यामुळं मातृभाषेतून शिक्षण घेऊन व्ह.फा. (Vernacular final म्हणजे तेंव्हाची सातवी) पास झाल्यावर अनेकांच्या शिक्षणाच्या गाड्या इथंच थांबत. पुढचं शिक्षण इंग्रजीतून असल्यानं या गाड्या मंदावत आणि स्टेशनं घेत घेत सावकाश पुढं सरकत.

अशाच एका मंदावलेल्या गाडीचा चालक म्हणजे रत्नागिरीचे दत्तात्रय लक्ष्मण पटवर्धन. (रत्नागिरीत पत्ता सांगताना एवढ्यावर भागत नाही तर कुठली आळी ते सुद्धा सांगायला लागतंय. तर हे पटवर्धन खालच्या आळीतले!) लखूनानांचे हे चिरंजीव म्हणजे महाव्रात्य. मुलाला समुद्राची अफाट ओढ, कोळी,मचवेवाले दालदी याचे दोस्त, समुद्रावर आणि समुद्रात दिवसेंदिवस घालवणे, आट्यापाट्या खेळण्यात वेळ काढणे आणि परीक्षा आली की चार दिवसात कसाबसा अभ्यास करून पास होणे हा याचा एकूण आयुष्यातला कार्यक्रम. काही वर्षे हा कार्यक्रम उत्तम चालला पण इंग्रजी पाचवीत म्हणजे आजच्या हिशोबात बारावीला मात्र त्यांची गाडी मंदावली. दोनदा परीक्षेत आपटी खाल्ल्यावर एक दिवस जेवणाच्या ताटावरच वडिलांशी वाद झाला आणि दत्तात्रेयांनी घराकडं पाठ फिरवली. निघताना वडिलांसमोर हजार रुपये महिन्याला मिळवीन तेंव्हाच परत येईन ही भीष्मप्रतिज्ञाही केली. मित्रमंडळी आणि ओळखीतल्या लोकांकडून चवली-पावली गोळा करून करून कोल्हापूरचा रस्ता धरला. मनसुबा मुंबापुरी गाठण्याचा असला तरी बोटीच्या तिकिटाएवढे पैसे खिशात नसल्याने त्यांनी खुष्कीच्या मार्गाने मुंबईकडे कूच केले. मजल दरमजल करत कोल्हापूर गाठल्यावर दत्तोपंतांनी तिथून रेल्वेने विनातिकिट मिरज आणि नंतर मुंबई अशी मजल मारली.

मुंबईत रत्नागिरीचे चाकरमाने भरपूर.त्यामुळं दत्तोपंतांनी आपल्या ओळखीच्या मंडळींना शोधून त्यांच्याकडे मुक्काम ठोकला आणि त्यांच्याच ओळखीने रेल्वेत गुडस क्लार्क म्हणून चिकटले. एखाद्याची गोष्ट इथंच संपली असती आणि शिरस्त्याप्रमाणे फार तर हेडक्लार्क म्हणून तो पेन्शनीत निघाला असता. पण दत्तोपंतांचा पिंड वेगळाच होता. सतत रेल्वेशी संबंध आल्यानं तिथल्या ब्रिटिश, अँग्लोइंडीयन आणि पारशी इंजिन ड्रायव्हरांचा रुबाब, त्यांचं ते टेचात रहाणं दत्तोपंतांना फार आवडायचं. त्यामुळं आपणही त्यांच्यासारखं इंजिन ड्रायव्हर व्हावं ही इच्छा दत्तोपंतांच्या मनात निर्माण झाली.

प्रयत्न तरी करून बघावा म्हणून दत्तोपंत एके रविवारी सरळ बीसीसीआय रेल्वेचे मुख्य इंजिनियर स्मिथसाहेबांच्या घरी जाऊन धडकले आणि आपली इच्छा त्यांना सांगितली. स्मिथसाहेबानं या पोराच्या डोळ्यातली महत्वाकांक्षा हेरली आणि त्यांना स्वतःचं शिफारसपत्र दिलं. पण हा मराठी पोरगा तिथल्या देशी-विदेशी साहेबांच्यात कसा घुसावा म्हणून त्याचं पुन्हा बारसं करून त्याला अँग्लोइंडियन करून टाकलं. दत्तात्रय लक्ष्मण पटवर्धन आता झाले डी लॅकमन पॅट. निळसर डोळे, तांबूस गोरापान रंग आणि दणकट शरीरयष्टीमुळं त्यांना हे नाव शोभूनही दिसू लागलं.बंगालमधल्या खडकपूर ट्रेनिंग स्कुलातून एक वर्षाचं शिक्षण पूर्ण करून दत्तोपंत नाही डी लॅकमन पॅट पुन्हा मुंबईत आले. पहिल्यांदा त्यांना लोकल गाडीच्या फायरमनचे काम देण्यात आले आणि पुरेसा कामाचा अनुभव आल्यावर ते इंजिन ड्रायव्हर झाले.

आता एखाद्याने इथंही समाधान मानून थांबायला हरकत नव्हती पण पॅटची महत्वाकांक्षा अजूनही शिल्लक होती. लहानपणापासून रत्नागिरीत आणि नंतर मुंबईत मोठमोठी जहाजं बघून त्यांच्या मनात आपण दर्यावर्दी व्हावं ही सुप्त इच्छा होतीच. यासाठीचं शिक्षण देणारं त्याकाळचे उत्तम विद्यापीठ होतं जर्मनीत हॅम्बुर्गला आणि आता तिथं कसं पोहोचावं याचे विचार पॅटच्या डोक्यात सुरू झाले. इंजिन ड्रायव्हरचं काम करता करता माटुंग्याच्या रेल्वे वर्कशॉपमधल्या जोडल नावाच्या एका जर्मन फोरमनशी पॅटची दोस्ती झाली. या जोडलचा भाऊ हेन्रीक हा मुंबई ते हॅम्बुर्ग बोटीवर पेटी ऑफिसर म्हणून काम करत असे. जोडलशी गप्पा मारतानाच आता पॅटच्या डोक्यात आपले दर्यावर्दी होण्याचे स्वप्न पूर्ण करण्याची इच्छा तरळू लागली. मग हेन्रीकशी संधान बांधून पॅट साहेबांनी जर्मनीला जाण्याचा चंग बांधला. हेन्रीकने चोरून पॅटना आपल्या बोटीवर घेतलं आणि बोट किनारा सोडून समुद्रात खोलवर पोचल्यावर पॅटना आपल्या एमिट नावाच्या कॅप्टनपुढं उभं केलं.

खवळलेल्या एमिटने प्रश्नांची सरबत्ती केल्यावर पॅटने साळसूदपणे आपण स्वातंत्र्य चळवळीत भाग घेतलेला असल्याने ब्रिटिश सरकार आपल्याला पासपोर्ट देत नसल्याचं कारण पुढं केलं आणि आपली हॅम्बुर्गला शिकायला जाण्याची इच्छाही सांगितली. एमिटला हे कारण पटलं. त्याने पॅटना जर्मनीला घेऊन जाण्याचं मान्य केलंच शिवाय बोटीच्या इंजिनरूममध्ये तात्पुरतं कामही दिलं. हॅम्बुर्गला पोचल्यावर एमिटने आपल्या वरिष्ठ अधिकाऱ्यांसमोर पॅटना उभं केलं, पॅटने आपल्याला दर्यावर्दी व्हायचं आहे आणि त्यासाठी हे धाडस केल्याचं मान्य केलं. या अधिकाऱ्यांनी मग काही खटपट करून पॅटना तात्पुरतं जर्मन नागरिकत्व मिळवून दिलं आणि हॅम्बुर्गच्या विद्यापीठात प्रवेशही मिळवून दिला. ( हा कोर्स जर्मन भाषेत होता की इंग्रजी? जर्मन भाषेत असल्यास पॅटना जर्मन भाषा येत होती काय वगैरे प्रश्न मलाही पडलेले आहेत.) पॅटचं शिक्षण सुरू झालं, विद्यापीठात काम करत शिकण्याची सोय असल्याने पॅटचा खर्चही परस्परच भागत होता. दोन वर्षांचा मरीन स्कुलचा कोर्स पूर्ण झाल्यावर त्यांनी लगेच ग्लासगोच्या नॉटिकल स्कुल मधून इंजिन अटेंडंट आणि कोस्टल नेव्हीगेशनचा कोर्सही पूर्ण केला. (काही ठिकाणी त्यांनी हे कोर्स स्कॉटलंडमध्ये केले अशीही माहिती सापडते)

आता सगळा समुद्र पॅटसाठी मोकळा होता. पदवीच्या जोरावर पॅटना लिव्हरपूल ते न्यूयॉर्क प्रवासी आणि मालवाहतूक करणाऱ्या बोटीवर नोकरी मिळाली. दोन-तीन वर्षे ती नोकरी करून बक्कळ पैसा गाठीशी बांधल्यावर पॅटना आता घराची ओढ लागली. साधारणतः १९१२ किंवा १३ साली ते आधी मुंबईला आणि तिथून रत्नागिरीला आले. तुकाराम बोटीतून उतरलेल्या सफेद अर्धी चड्डी, अर्ध्या बाह्यांचा शर्ट आणि नौदलाची टोपी अशा पोशाखातल्या रत्नागिरीच्या या दत्तू पटवर्धनाला आधी त्यांच्या स्वागताला आलेल्या कुणीही ओळखलं नाही. पण त्यांची ओळख पटल्यावर दोन बैलांच्या धमणीतून त्यांची जंगी मिरवणूक निघाली. रत्नागिरीत दत्तोपंतांनी दीड-दोन वर्षं मुक्काम केला. त्या दरम्यान त्यांचं लग्न झालं, एक मुलगाही झाला आणि बाळंतपणानंतर लगेच त्यांच्या पत्नीचं निधन झालं. त्याच दरम्यान त्यांचे वडील लखूनाना यांनीही देवाज्ञा झाली. आपल्या छोट्या मुलाला आईच्या पदरात टाकून विमनस्कपणे पॅटनी पुन्हा इंग्लंडचा रस्ता धरला.इंग्लंडमध्ये पोचून पुन्हा त्यांची जहाजावरची नोकरी सुरू झाली, मागच्या सगळ्या गोष्टी विसरून पॅट पुन्हा धडाडीने कामाला लागले. याच दरम्यान जगावर पहिल्या महायुद्धाच्या सावल्या पसरू लागलेल्या होत्या. युद्धाला तोंड फुटले लौकरच इंग्लंडही युद्धात उतरले. इंग्लडमध्ये युद्धाची धामधूम चालू झाली आणि सरकारने तरुणांना लष्करभरतीचे आवाहन केले.

पॅटनी ताबडतोब ब्रिटिश आरमार किंवा लष्करात भरती होण्यासाठी अर्ज केला पण वंशाने भारतीय म्हणून त्यांचा अर्ज फेटाळण्यात आला. मग पॅट अम्ब्युलन्स कोअरमध्ये भरती झाले आणि प्रथमोपचार, शुश्रूषा वगैरेचे प्रशिक्षण घेऊन रणभूमीवर पोचले. काही दिवसांतच त्यांचा निडरपणा आणि धडाडी बघून त्यांना लष्करात भरती करण्याबद्दलची शिफारस त्यांच्या वरिष्ठांनी केली.एव्हाना युद्धाने चांगलाच जोर पकडलेला होता आणि जिथून मिळतील तिथून सैनिकांची भरती सुरू झालेली होती. पॅटना भारतीय पलटणीपेक्षा एखाद्या ब्रिटिश पलटणीतच जाण्याची फार इच्छा होती म्हणून त्यांना ससेक्स रेजिमेंटमध्ये भरती करून घेण्यात आले. त्यांची तडफ बघून १९१५ साली त्यांना त्याच पलटणीत मशीनगन सेक्शनमध्ये घेण्यात आले.

१९१६ साली फ्रान्समध्ये लढताना मांडीत दोन गोळ्या घुसून पॅट जखमी झाले. त्यातून बरे झाल्यावर काही काळ त्यांनी गुप्तवार्ता खात्यातही काम केलं. पण त्यांच्याकडे असणारे तांत्रिक कौशल्य लक्षात घेऊन त्यांना रॉयल एअरफोर्समध्ये एअर मेकॅनिक करण्यात आलं. तिथल्या परीक्षा पास होत होत त्यांनी ब्रिटिश हवाईदलात लेफ्टनंट म्हणून कमिशन मिळवलं. पॅटच्या या सगळ्या कर्तृत्वाची दखल ब्रिटिश वर्तमानपत्रांनीही घेतली आणि त्यांच्याबद्दल ‘A Manly Young Maratha’ असे गौरवोद्गार काढले.

पहिलं महायुद्ध संपलं आणि रणभूमीवर शौर्य गाजवणारे सैनिक घरोघर परतले. पॅटही रत्नागिरीला आले आणि आईबापांच्या प्रेमाला पारख्या असलेल्या आपल्या मुलाला त्यांनी जवळ घेतलं. पॅटच्या पराक्रमाची दखल भारतीय वर्तमानपत्रांनीही घेतली होती. केसरीत त्यांच्याबद्दल लेखही छापून आला होता. त्यामुळं परत आल्यावर जागोजागी त्यांचे सत्कार करण्यात आले. सांगलीचे राजे चिंतामणराव पटवर्धन यांनीही आपल्या कुळातल्या या पराक्रमी व्यक्तीचा सत्कार केला.आयुष्याची पुढची वाटचाल करण्याच्या दृष्टीने पॅटनी अमरावतीच्या चंद्रा शेवडे यांच्याशी विवाह केला. काही काळ भारतात राहिल्यावर पत्नी आणि चिरंजीवांसहित इंग्लंडला जाऊन ते पुन्हा आपल्या हवाईदलाच्या नोकरीत रुजू झाले. १९२१ ते २८ एवढा काळ इंग्लंडमध्ये काढल्यावर त्यांच्या पत्नीला तिथले हवामान सोसेनासे झाले म्हणून त्यांनी भारतात बदली मागून घेतली. सिकंदराबादमधल्या लष्कराच्या राखीव दलात त्यांची अधिकारी नेमणूक करण्यात आली.

पण गोष्ट इथंही संपत नाही…

सरकारी नोकरी, मिळणारा उत्तम पगार आणि समाजात मान असतानाही पॅटच्या मनात आपला देश, त्याचं पारतंत्र्य कुठंतरी टोचत होतं. १२ मार्च १९३०ला गांधीजींनी दांडीयात्रा अर्थात सविनय कायदेभंगाची घोषणा केली आणि देशभर त्याच्या ज्वाळा भडकल्या. दत्तोपंत सिकंदराबादमधून निघून थेट दांडीयात्रेत सामील झाले. ऐषारामी आयुष्य आणि पदकांनी सजलेला सैनिकी गणवेश त्यागून त्यांनी जाडीभरडी खादी अंगावर चढवली. ही बातमी सिकंदराबादला जाऊन पोचल्यावर तिथं भयंकर खळबळ उडाली. आपला एक उत्तम अधिकारी आणि त्याचा स्वातंत्र्य चळवळीत सहभाग ही कल्पनाही ब्रिटिश सरकारला सहन होत नव्हती. दत्तोपंतांना ताबडतोब बडतर्फ करण्यात आलं, त्यांच्या पत्नी आणि मुलांना सरकारी घरातून बाहेर काढण्यात आलं.

काही काळानंतर दत्तोपंत आणि कुटुंब आपल्या रत्नागिरीच्या घरी परत आले. आता त्यांच्यापुढे निर्वाहाचा प्रश्न उभा होता. किरकोळ उद्योगधंदा करून दत्तोपंत आपला प्रपंच चालवू लागले. त्याशिवाय स्काऊट संघ स्थापन करून ते तरुणांना सैनिकी पेशासाठी तयार करण्यासाठीही धडपड करत होते.पण परिस्थिती एकूण हलाखीचीच होती.

१९३९ साली दुसरे महायुद्ध सुरू झाले आणि पुन्हा भारतात मोठ्या प्रमाणावर सैनिक भरती सुरू झाली. अशा प्रसंगी शांत बसेल तो सैनिक कुठला? दत्तोपंतांनी थेट दिल्ली गाठली आणि व्हाईसरॉय लिनलिथगोची भेट घेतली. व्हाईसरॉयला आधी वाटले की आपली पेन्शन सुरू करावी यासाठी दत्तोपंत इथं आलेले आहेत पण दत्तोपंतांनी हिटलरशी लढण्यासाठी आपल्याला लागणारे मनुष्यबळ आणि माझ्यासारखे हजारो योद्धे तयार व्हावेत म्हणून मला सरकारची मदत करण्याची संधी आपल्याला मिळावी हा आपल्या भेटीचा हेतू असल्याचे व्हाईसरॉयला सांगितले. लिनलिथगोला हे पटले आणि तेंव्हा नुकत्याच तयार झालेल्या ऑल इंडिया मिलिटरी स्कुल या लष्करी अधिकारी घडवणाऱ्या संस्थेत दत्तोपंतांना पुन्हा स्थान देण्यात आले. भरती झालेल्या युवकांना पैलू पाडून अधिकारी करण्याचे काम दत्तोपंत उत्साहाने करू लागले. पण हळूहळू दत्तोपंतांची प्रकृती ढासळू लागली आणि त्यांना कॅन्सर झाल्याचे निदान झाले.आणि या कॅन्सरशी झगडतानाच २६ ऑगस्ट १९४३ साली त्यांचे निधन झाले.

टिपा/स्पष्टीकरण –

१.या लेखासाठी रत्नागिरीच्या गुरुनाथ कुलकर्णी नावाच्या एका लेखकाने १९७६ साली साप्ताहिक माणूस मध्ये लिहिलेला एक लेख, इंटरनेटवर सापडलेली काही माहिती आणि ब्रिटिश वर्तमानपत्रे लंडन गॅझेट व द ग्राफिक संदर्भ म्हणून वापरलेले आहेत. ब्रिटिश दप्तरातली ही माहिती लंडनस्थित संकेत कुलकर्णी या माझ्या मित्राने मला मिळवून दिली. मिळालेल्या संदर्भांची एक महत्वाची मर्यादा म्हणजे गुरुनाथ कुलकर्णी यांच्या लेखातली बरीचशी माहिती ही अतिशयोक्तीपूर्ण आहे हे लक्षात आल्याने त्यातला बराचसा भाग मला गाळून टाकावा लागला. लेखातील महितीपेक्षा वेगळी आणि विश्वासार्ह माहिती मिळाली तर लेखात जरूर ते बदल नक्की केले जातील.

२. लेख लिहिताना मी घटनांची वर्षे फारशी लिहिलेली नाहीत कारण त्याबद्दलची विश्वासार्ह माहिती मला मिळालेली नाही.

३. कुलकर्णींचा लेख, गेल्या काही वर्षातली भारतीय वर्तमानापत्रे आणि नेटवरचे संदर्भ पॅट हे पहिले भारतीय पायलट आणि त्यांनी जर्मनीवर बॉम्बिंग केलं वगैरे माहिती देतात पण पॅटच्या सर्व्हीस कार्डवर ते पायलट असल्याची नोंद नाही. शिवाय जर्मनीवर हवाई हल्ला केलेल्या पायलट्सच्या यादीतही त्यांचे नाव आढळत नाही.

४.कुलकर्णींच्या लेखात आणि इतर काही ठिकाणी पॅटना जर्मनीवर बॉम्बिंग केल्याच्या पराक्रमाबद्दल किंग्ज मेडल मिळाले असे उल्लेख आढळतात पण ते मेडल मिळालेल्या लोकांच्या यादीत पॅटचे नाव नाही.

५. या निमित्ताने पहिल्या महायुद्धात पायलट असणाऱ्या पहिली भारतीय व्यक्ती कोण या प्रश्नाचेही उत्तरही सापडले. लेफ्टनंट हरदितसिंग मलिक हे पहिले भारतीय पायलट. हरदितसिंग हे १९८५ पर्यंत जिवंत होते. भारताला स्वातंत्र्य मिळाल्यानंतर ते काही काळ कॅनडा आणि फ्रान्समध्ये भारतीय उच्चायुक्त म्हणूनही कार्यरत होते. त्यांची १९७० साली दूरदर्शनने घेतलेली मुलाखत येथे उपलब्ध आहे. http://vimeo.com/40764466 अर्थात या बाबतीतही मतभेद आहेच.

६. लेफ्टनंट श्रीकृष्ण वेलींगकर हे पहिले मराठी पायलट. मूळचे मुंबईचे असणारे वेलींगकर केम्ब्रिजमध्ये शिकत असताना ब्रिटिश हवाईदलात भरती झाले आणि २७ जून १९१८ ला जर्मनीत त्यांचे विमान कोसळून ते मृत्युमुखी पडले. यांची याहून अधिकची माहीती सध्यातरी माझ्याकडे नाही.

७. दत्तात्रय लक्ष्मण पटवर्धनांचे वंशज सध्या मुंबईत असतात अशी माहिती मला मिळाली पण त्यांच्यापर्यंत मी पोहोचू शकलेलो नाही.

८. सांगलीचे महाराज श्री चिंतामणराव पटवर्धन यांनी दत्तोपंतांचा सत्कार केल्याची माहिती मी दिली आहेच पण पुढच्या काळात त्यांचे पुत्र युवराज श्री प्रतापसिंह पटवर्धन हे सुद्धा ब्रिटिश हवाईदलात पायलट होते आणि दुसऱ्या महायुद्धादरम्यान मद्रासजवळ त्यांचा एका विमान अपघातात मृत्यू झाला.

या सगळ्या अपुऱ्या माहितीच्या जंजाळातून एक मात्र लक्षात येतं की जर्मनीवरच्या हवाईहल्ल्यात पॅट असोत किंवा नसोत, त्यांना किंग्ज मेडल मिळालेलं असो किंवा नसो पण त्यांच्या कर्तुत्वाची झळाळी कुठंही कमी नाही. एवढी जिद्द आणि धडाडी असणारा मागच्या शतकातला हा ‘Manly Young Maratha’ एक विलक्षण गृहस्थ होता हे नक्की.

यशोधन जोशी

Blog at WordPress.com.

Up ↑