सदैव सैनिका पुढेच जायचे…

वेदना आणि मनुष्य यांचं नातं फार प्राचीन आहे, मानवाच्या एकूण वाटचालीत विविध वेदनांनी त्याला किती त्रास दिला असेल याची  आपल्यासारख्या रसायनजीवी पिढीतल्या लोकांना कल्पनाही येणार नाही. वेदनाशमनासाठी अफूचा वापर पूर्वापार केला जात असे पण अफूमुळे गुंगी येत असे आणि या अफूचे व्यसन लागण्याचा धोका हा होताच. ज्या औषधाने वेदना जाणवणार नाहीत अशा औषधाचा शोध युरोपमधल्या औद्योगिक क्रांतीच्या आसपासच सुरू झाला.अनेक वैज्ञानिक यासाठी धडपडत  होते. त्यातच Wilhelm Adam Sertürner हा एक जर्मन शास्त्रज्ञही होता. 

एके रात्री त्याची दाढ भयंकर ठणकत असल्याने त्याला मुळीच झोप लागत नव्हती. दुखण्याकडे थोडं दुर्लक्ष व्हावं म्हणून Sertürner आपल्या प्रयोगशाळेत काही प्रयोग करत बसलेला होता. आणि अफूची बोंडे उकळून त्यावर विविध प्रक्रिया करताना त्याला अचानक मॉर्फीनचा शोध लागला आणि लाखो वर्षांच्या वेदनेला औषध मिळाले. ते वर्ष होतं १८०४, म्हणजे इकडं महाराष्ट्रात वसईचा तह करून दुसरा बाजीराव पेशवा स्वस्थ बसल्याला फक्त दोन वर्ष झालेली होती. 

मॉर्फीनला Sertürner नं दिलेलं नाव होतं morphium जे ग्रीक पुराणातील स्वप्नांचा देव  असणाऱ्या Morpheus वरून घेतलेलं होतं. Morphium वर विविध प्रयोग होत होत मॉर्फीन तयार व्हायला आणि त्यानं आपलं बस्तान बसवायला १८१७ साल उजाडलं. मॉर्फीनमुळे रणांगणावर लढणाऱ्या सैनिकांना जणू संजीवनीच मिळाली. 

शरीराला लागलेल्या मारासाठी मॉर्फीन आता उपलब्ध होतं पण मनाला लागणाऱ्या माराचं काय? तर यासाठीचं औषध आधीपासूनच उपलब्ध होतं. जगभरात अनेक ठिकाणी सापडणारी Ephedra ही वनस्पती त्यासाठी वापरली जाई. Ephedra च्या रसाचा वापर करून मनाला उभारी देणारे, उत्साह आणि जोम वाढवणारे द्रव्य तयार केले जाई. चीनमध्ये याचा वापर रात्रीच्या वेळी गस्त घालणाऱ्या सैनिकांना जागे आणि सतर्क ठेवण्यासाठी केला जाई. या Ephedra बद्दल अजून एक महत्वाची गोष्ट सांगायची तर आपल्या वेदात आणि महाकाव्यात जागोजागी उल्लेख येणारी सोमवल्ली, म्हणजे जिच्यापासून सोमरस तयार होतो ती म्हणजेच Ephedra असं काही अभ्यासकांचं मत आहे. 

जपानी शास्त्रज्ञांनी १९ व्या शतकापासून Ephedraवर  संशोधन करायला सुरुवात केली. १८८७ साली जपानी रसायनशास्त्रज्ञ Ogata यानं Ephedrine तयार केलं जे जवळपास आणिबाणीच्याप्रसंगी आपल्या मेंदूला आणि शरीराला उभारी देणाऱ्या adrenaline सारखंच होतं. १९२७ साली ब्रिटिश शास्त्रज्ञ Gordon Alles नं याच श्रेणीतले वरचे प्रयोग करत करत Amphetamine चा शोध लावला. नैराश्य घालवणारे, मनाला उभारी देणारे हे नवे संशोधन त्याने Smith Kline & French या कंपनीला विकले. आणि Benzedrine या नावाने त्याचे inhaler १९३२ साली बाजारात आले.

त्याचवेळी इकडं जर्मनीत पहिल्या महायुद्धात झालेल्या नुकसानाची भरपाई करण्याचे आणि गेलेली पत पुन्हा मिळवण्याचे मनसुबे रचले जात होते. १९३७ सालातल्या एका दिवशी डॉक्टर Hauschild हा एक औषध निर्मिती शास्त्रज्ञ आपल्या प्रयोगशाळेत काही खुडबुड करत होता. काचेच्या भांड्यात काही रसायनं उकळत होती, त्यांची वाफ दुसऱ्या चंबूत गोळा होत होती त्यातच दुसरी रसायनं मिसळली जात होती. शेवटी एकदाचं त्याला हवं असणारं रसायन तयार झालं.त्याच्या चाचण्या प्राण्यांवर आणि माणसांवर करून बघितल्यावर Hauschild ला आपल्या प्रयोगाची उपयुक्ततेची खात्री पटली आणि त्यानं या तयार झालेल्या औषधाला नाव दिलं Volksdroge म्हणजे सर्वसामान्यांचे औषध.Hauschild ज्या कंपनीसाठी काम करायचा  तिनं Pervitin या नावानं हे औषध बाजारात आणलं. 

पहिल्या महायुद्धाच्या काळापर्यंत शक्तिवर्धक औषधं घेणे म्हणजे पौरुषहिनता, दौर्बल्य मानलं जाई. अशी औषधं घेणाऱ्याना कडक शिक्षा होई. पण आर्यन वंशाला मानहानीकारक असा महायुद्धातील पराभवावरून हिटलरने जर्मनीला चेतवायला केलेली सुरुवात आणि Hauschild नं शोधून काढलेल्या methamphetamine चा उदय हा जवळपास एकाच काळातला. हिटलरच्या स्वप्नातला बलवान आणि शक्तिशाली जर्मनी घडवायला methamphetamine पुढं आलं. जर्मनीने जोरदार सैनिकीकरण सुरू केले आणि या फौजेची ताकत वाढवण्यासाठी विविध प्रयोग सुरू झाले. 

१९३९ साली जर्मनीने दुबळ्या पोलंडवर हल्ला केला. हे आक्रमण इतकं वेगवान होतं की पोलंडला सावरायला वेळच मिळाला नाही. पॅन्झर रणगाडे, स्टुका ही बॉम्बर विमानं आणि पायदळ यांनी एकत्रितपणे केलेला वेगवान हल्ला म्हणजेच Blitzkrieg. यातली सर्वात कमकुवत कडी म्हणजे पायदळाच्या हालचाली. त्यांच्या पुढं जाण्याच्या वेगाला मर्यादा होत्या, काही काळानंतर अन्नाची/विश्रांतीची गरज त्यांना भासत असे पण त्यामुळं लष्करी डावपेचांना अडथळा येत असे.  पण हे सैनिक न थांबता सतत पुढं सरकत होते, त्यांच्यातला उत्साह मुळीच कमी होत नव्हता. ते अतिशय सजग होते, कुठल्याही धोक्याची त्यांना भीती वाटत नव्हती एवढंच काय तर त्यांना भूक आणि झोपेचीही आठवण होत नव्हती. हा बदल घडवून आणला होता Pervitin नं. Pervitin चा खुराक घेतलेले हे सैनिक सतत ४८-६० तास पुढं सरकत होते.  

Pervitin चा वापर अद्याप मर्यादित असला तरी त्याचे गुण सगळ्याच सैनिकांच्या ध्यानात आलेले होते. हे सैनिक आपल्या घरी पाठवलेल्या पत्रात Pervitin ची भलावण करत होते, लष्करात त्यांचा पुरवठा मर्यादित असल्यानं घरच्यांना या गोळ्या पाठवून देण्याची मागणीही करत होते. लौकरच Pervitin ची उपयुक्तता लक्षात येऊन सैन्याला त्याचा मुक्त पुरवठा सुरू झाला.

Dr. Ranke हा जर्मनीच्या लष्करी आरोग्यसेवेत असणारा एक बडा अधिकारी होता, Pervitin मुळं वाढलेली क्षमता उपयोगात आणून जर्मनीला पुन्हा गतवैभव मिळवून देणे हे त्याचे उद्दिष्ट होते. त्याने या औषधाचा पुरवठा वाढवणे गरजेचे आहे अशी शिफारस केल्यावर Pervitin तयार होणाऱ्या Temmler Werke कंपनीच्या कारखान्यातून आता दिवसाला ८ लाख गोळ्यांचे उत्पादन व्हायला लागले. एप्रिल ते जून १९४० च्या दरम्यान जवळपास ६० लाख गोळ्यांचे वाटप पायलट, रणगाडे चालक आणि भूदलातील सैनिकांना करण्यात आले. पायलट आणि रणगाडे चालक यांच्यासाठी Pervitin ची चॉकलेट तयार करण्यात आली. त्यांना Fliegerschokolade  (flyer’s chocolate) आणि Panzerschocolade अशी नावं देण्यात आली. १९४० च्या एप्रिल महिन्यात डेन्मार्क आणि नॉर्वे, मे महिन्यात बेल्जियम असे आगेकूच करत जर्मन सैन्य फ्रान्सच्या सीमेवर येऊन पोचले. 

या दरम्यान ज्यांची विचारशक्ती अजून ताळ्यावर आहे असे काही लोक जर्मनीत अजूनही शिल्लक होते, त्यापैकी एक होता   स्वतः डॉ असणारा आणि जर्मन आरोग्यसेवेचा प्रमुख Leo Conti. तो जर्मन सरकारला वारंवार Pervitin च्या वापरावर प्रतिबंध आणण्याची गरज बोलून दाखवत होता, खुल्या बाजारात  Pervitin सर्वांसाठी उपलब्ध असू नये म्हणून सरकारला विनंतीपत्रे पाठवत होता पण त्याच्याकडे कुणीही लक्ष देत नव्हते. पण आता हळूहळू सैनिकांकडून या गोळ्यांबद्दल वारंवार तक्रारी यायला लागलेल्या होत्या. अन्नावरची वासना कमी होणे, निद्रानाश, सदैव जाणवणारी अस्वस्थता ही लक्षण बऱ्याचशा सैनिकांना जाणवू लागलेली होती काहींना तर हृदयविकाराचा त्रासही सुरू झालेला होता. त्यामुळं याची काही प्रमाणात तरी दखल घेणं लष्कराला भाग पडलं. जर्मनीच्या लष्करी आरोग्यसेवेत असणाऱ्या Ranke च्या शिरावरच Pervitin च्या सुयोग्य वापराबाबत नियमावली तयार करण्याची जबाबदारी टाकण्यात आली. त्याने लष्करी दलांसाठी या गोळ्यांच्या सेवनाची जी पद्धत तयार केली ती अशी होती- जेंव्हा कोणतीही मोहीम असेल किंवा एखादी जोखमीची कामगिरी असेल  तेंव्हाच यांचा वापर व्हावा. गोळ्यांचा डोस अशा प्रकारे घ्यावा – दिवसा १ गोळी, रात्री पुन्हा २ गोळ्या आणि गरज पडल्यास ४ तासाने पुन्हा २ गोळ्या. अर्थात ही नियमावली विजयाची धुंदी चढलेल्या जर्मन सेनानी आणि सैनिकांनी फारशी मनावर घेतली नाही.

फ्रान्सच्या सीमेच्या आसपास पोचलेल्या जर्मन सैन्याचा सेनानी जनरल Heinz Guderian नं आपल्या सैन्याला संबोधित करताना सांगितलं की फ्रान्सच्या सैन्याला प्रतिकाराची संधी न देता जर पुढं सरकायचं असेल तर किमान ३-४ दिवस आपल्याला न थांबता आगेकूच करत रहावे लागेल. आता पुन्हा नियमावली डावलून Pervitin चा वापर करण्याशिवाय पर्याय नव्हता. फ्रान्सवर चढाई करणाऱ्या या सैन्याला Pervitin चा अमाप पुरवठा करण्यात आला. फक्त 1st Panzer division च्या सैनिकांनाच जवळपास २५ हजार गोळ्या वाटण्यात आल्या. १० मे १९४० ला फ्रान्सवरच्या आक्रमणाला सुरुवात झाली.  गडबडलेल्या फ्रेंच सेनेला मागे रेटत जर्मनीची आगेकूच सुरू होती. सलग १७ दिवस न थांबता लढत राहून जर्मन सैन्याने हा पल्ला गाठला. हिटलरला जर्मन सैन्य फ्रेंच भूमीत खोलवर आत शिरल्याचा संदेश पोचल्यावर तो ही चकित झाला आणि त्याने Guderian ला उलट संदेश पाठवला की तुम्ही चुकीचा संदेश पाठवलेला आहे. चर्चिलनेही या भयंकर वेगवान चढाईचा उल्लेख ‘आश्चर्यकारक’ असा करून ठेवलेला आहे.

फ्रान्सच्या पाडावानंतर आता फ्रेंचभूमीवरून इंग्लंडवरच्या हल्ल्याच्या योजना सुरू झाल्या. हवाई हल्ले करून इंग्लंडला बेजार करण्यात येऊ लागले. ब्रिटिश तोफखान्यापासून बचाव व्हावा म्हणून हे हल्ले रात्रीच्या वेळी करण्यात येत. रात्री ११ वाजता फ्रान्समधून उड्डाण करून जर्मन विमानं मध्यरात्री लंडन आणि इतर शहरांवर पोचत आणि मग हल्ला सुरू करत. या हल्ल्यात सहभागी झालेले पायलट्स हे Pervitin घेऊनच निघत आणि इंग्लंडवर पोचल्यावर पुन्हा एक खुराक घेऊन हल्ल्याला सुरुवात करत. जर्मन पायलट्समध्ये Pervitin ला Pilot salt, Stuka pills किंवा Göring pills या नावाने ओळखले जाई.

Conti बरोबरच इतर शास्त्रज्ञही आता Pervitin च्या अतिवापरामुळे होणाऱ्या दुष्परिणामांबद्दल बोलू लागलेले होते. ThePervitin problem म्हणून वृत्तपत्रातही याबद्दल चर्चा होऊ लागलेली होती. त्याचा परिणाम म्हणून हळूहळू Pervitin चा वापर हळूहळू कमी केला जाऊ लागला. सामान्य जनतेसाठी तर याचा पुरवठा पूर्णतः बंद करण्यात आला.

हळूहळू जर्मनीची सर्वच आघाड्यांवर पिछेहाट होऊ लागली, रशियावरचे फसलेले आक्रमण आणि दोस्तांची वाढती ताकत यामुळे पिचलेल्या जर्मन सैन्याला पुन्हा पुन्हा पराभूत व्हावे लागू लागले. रशियातून जीव वाचवून माघार घेताना फक्त Pervitin मुळेच हजारो सैनिकांचे जीव वाचले. १९४४ साली पुन्हा एकदा चमत्काराची अपेक्षा ठेवून Pervitin पेक्षा जास्त ताकतीच्या गोळ्यांच्या निर्मितीसाठी जर्मनीत धडपड सुरू झाली. त्यानुसार D-IX या नवीन रसायनाची निर्मिती करण्यात आली, त्याच्या चाचण्या छळछावणीतल्या कैद्यांवर करून त्यांच्याकडून युद्धसाहित्य निर्मितीचे काम वेगाने करून घेण्यात यशही आले. पण तोवर जर्मनीचा पराभव झाल्यामुळे हा नवीन शोध कधीच उपयोगात आला नाही. 

जर्मन्स कशाप्रकारे रसायनांच्या अमलाखाली युद्ध करत होते हे आपण बघितलं पण दोस्तसेनाही या बाबतीत मागे नव्हत्या. १९४० साली पकडला गेलेल्या जर्मन पायलटकडून Pervitin सापडल्यावर Henry Dale या ब्रिटिश शास्त्रज्ञाने त्यात methamphetamine असल्याचा शोध लावला आणि त्याचा उपयोग युद्धखात्याला  सांगितला. Amphetamine नावाचं रसायन इंग्लंडकडे आधीच तयार होतं त्याचा वापर करून त्यांनी Benzedrine नावाच्या गोळ्या तयार केल्या आणि त्यांचा वापर सुरू केला. लौकरच अमेरिकेलाही ही बातमी कळली आणि त्यांनीसुद्धा या गोळ्यांचा वापर सुरू केला. म्हणजे ज्या काळात जर्मन्स हळूहळू यातून बाहेर पडत होते तेंव्हा ब्रिटिश आणि अमेरिकन मात्र याच्या आहारी चाललेले होते.

अमेरिकेतून समुद्रमार्गे येणारी रसद आणि युद्धसाहित्याची जहाजे यांना संरक्षण देण्यासाठी हवाईदलाला सतत दक्ष रहावे लागे. आता Amphetamine मुळे न थकता सजगपणे पायलट्स आपले काम करू लागले. पायलट्सचा साथीदार म्हणून या गोळ्यांना co-pilot हे नाव पडलं. जर्मन सेनानी रोमेल आणि त्याच्या अजेय afrika korps विरुद्ध विजय मिळवणारा जनरल मॉंटगोमेरी याने प्रसिद्ध अशा El- Alamein च्या लढाईआधी जवळपास एक लाख Benzedrine चे वाटप आपल्या सैनिकांना केले. (जवळपास २५,००० भारतीय सैन्य या लढाईत सहभागी झालेले होते त्यानाही Benzedrine मिळालेल्या होत्या काय याबाबत मात्र काही पक्की माहिती नाही) जपानविरुद्ध पॅसिफिक समुद्रात आणि त्यातल्या बेटांवर लढताना अमेरिकन सैन्यानेही Benzedrine चा पुरेपूर वापर केला. अमेरिकेने वापरलेल्या एकूण गोळ्यांचा हिशोब माहीत नसला तरी ज्या Smith Kline & French या कंपनीने अमेरिकन लष्कराला एकूण ८,७७,००० डॉलरच्या Benzedrine गोळ्या पुरवल्या. त्याशिवाय इंग्लंडने अमेरिकेला ८० लाख गोळ्या पुरवल्या त्या वेगळ्याच. 

जपाननेही या रसायनांच्या लढाईत सहभाग घेतलेलाच होता. सैन्यदले ते युद्धसाहित्य तयार करणाऱ्या कारखान्यात काम करणारे कामगार methamphetamine पासूनच तयार करण्यांत आलेल्या Philopon किंवा Hiropin या गोळ्यांचा वापर करत. याशिवाय आत्मघातकी हल्ले करणारे तरुण kamikaze पायलट methamphetamine ची इंजेक्शन्स घेऊनच विमानात बसत. महायुद्ध संपल्यावर जपानी सैनिक घरोघर परतले, युद्धसाहित्याचेकारखाने बंद झाले पण या गोळ्यांची सवय लागलेली जपानी जनता गोळ्यांशिवाय अस्वस्थ झाली. सरकारी कारखान्यात तयार झालेला आणि वापरात न आलेला साठा काही प्रमाणात सरकारी दवाखान्यात आला पण बराचसा माफिया टोळ्यांच्या हाती लागला. यातून टोळीयुद्ध होऊन अंगभर चित्रविचित्र गोंदकाम केलेल्या Yakuza या माफिया टोळीचा उदय झाला.

महायुद्ध संपलं तरी जगाचं कारभारीपण करायची सवय लागलेल्या अमेरिकेला पुढं अनेक युद्धं खेळावी लागली. तिथंही त्यांनी सैनिकांची शारीरिक क्षमता वाढावी म्हणून अनेक रासायनिक औषधांचा वापर केला आणि अजूनही करत आहेत. धक्कादायक गोष्ट म्हणजे जगाच्या पुढचा नवीन धोका ठरलेल्या ISIS कडेही Captagon  या नावे​​ ओळखल्या जाणाऱ्या amphetamine पासून तयार झालेल्या गोळ्या सापडत आहेत आणि धर्माच्या अफूबरोबरच या गोळ्यांचाही वापर सैनिकांना चेतवण्यासाठी केला जात आहे.

यशोधन जोशी

संदर्भ

Peter Andreas – Killer High_ A History of War in Six Drugs 

Norman Ohler & Shaun Whiteside, – Blitzed_ drugs in Nazi Germany

भित्यापाठी….

‘भित्यापाठी ब्रह्मराक्षस’ हे असं लहानपणी आपण घरच्यांनी सांगितलेले नेहमी ऐकायचो. असाच एक ब्रह्मराक्षस उभा झाला दुसर्‍या महायुध्दाच्या काळात. तर ही कहाणी आहे एका बोटीची जिच्यामुळे दुसर्‍या महायुध्दात दोस्त राष्ट्रांमधे असेच दहशतीचे वातावरण निर्माण केले. ही बोट युध्दात वापरली गेली नाही तरी तिची दहशत सुमारे ६ वर्षे दोस्त राष्ट्रांवर राहिली.

साल होते १९३९. दुसरे महायुद्ध ऐन भरात होते. जर्मन सैन्याची सगळीकडे सरशी होत होती. जर्मनीने युध्दावर मजबूत पकड घेण्यासाठी एक अतिशय महत्त्वाकांक्षी योजना आखली. बाल्टीक समुद्रावर आपल्या आरमाराची ताकद वाढवून जर्मनीला इंग्लंड आणि रशिया या दोन मोठ्या शत्रूवर कुरघोडी करता येणार होती आणि त्यादृष्टीने जर्मनीने आपले प्रयत्न चालू केले.

जर्मनीने एका युध्दनौकेच्या निर्मितीला प्रारंभ केला. अशी युध्दनौका जिच्यामुळे शत्रूंच्या मनात धडकी भरली होती. टिरपीझ नावाची ही युद्धनौका जर्मनीने १९३९ साली बनवायला सुरुवात केली. आणि लौकरच या युध्दनौकेच्या वैशिष्ठ्यांची माहिती बाहेर फुटली. खरोखरच जर ही युध्दनौका युध्दाच्या मैदानात उतरली असती तर दोस्त राष्ट्रांची त्रेधातिरपीट उडाली असती. त्यामुळे दोस्त राष्ट्रांचे या युध्दनौकेला उध्वस्त करणे हे एक महत्वाचे लक्ष होते. टिरपीझ हे नाव १८९७ ते १९१६ या दरम्यान जर्मनीच्या आरमारात अ‍ॅडमिरल असलेल्या अल्फ्रेड टिरपीझवरून घेतले होते. अ‍ॅडमिरल टिरपीझने जर्मनीचं आरमार इतके बळकट केले होते की इंग्लंडच्या रॉयल नेव्हीलाही धडकी भरावी. असे काय होते टिरपीझमधे ज्याने शत्रू गटात खळबळ माजावी?

टिरपीझ ही एक महाकाय युद्धनौका होती. ७९२ फूट लांबी असलेल्या या नौकेचे वजन ४२९०० टन होते. ती ३० नॉटसच्या वेगाने मार्गक्रमण करू शके. या युद्धनौकेवर १५ इंची ८ तोफा, ५.९ इंची १२ बंदुका, ४ इंची १६ बंदुका, २१ टोर्पेडो असलेल्या ८ नळकांड्या आणि ६ विमाने असलेल्या या नौकेच्या पत्र्याची जाडी १२ इंच होती. तिचा पल्ला १९०० कि.मी. इतका होता. असे असले तरी टिरपीझमधे एक वैगुण्य होते ते म्हणजे त्याला लागणारे इंधन. युध्दकाळात इंधनाचा प्रचंड तुटवडा होताच आणि टिरपीझ चालवण्यासाठी प्रचंड इंधन लागायचे जे जर्मनीला युद्धकाळातही परवडणारे नव्हते.

९ सप्टेंबर १९४३ रोजी नॉर्वेच्या उत्तर किनार्‍यावर दाट धुक्याची चादर पसरली होती. याचवेळी वॅरेन्टसबर्ग येथील नॉर्वेच्या एका छोट्या गढीवर जर्मन नाविकदलाने हल्ला केला. या हल्ल्यात टिरपीझने ही गढी आपल्या पहिल्याच प्रहारात जमीनदोस्त केली आणि ही मोहीम थोड्या वेळात फत्ते करून ती आपल्या नाविक तळावर परतली. टिरपीझचा युद्धात झालेला हा एकमेव वापर. या हल्ल्यामुळे जर्मनीच्या शत्रू राष्ट्रांना टिरपीझच्या ताकदीची कल्पना आली. बाल्टीक समुद्रात टिरपीझच्या सहाय्याने जर्मनीने जम बसवला तर इंग्लंड आणि रशिया या दोन्ही राष्ट्रांसाठी येथे मोठे आव्हान उभे राहणार होते. याची दखल घेत टिरपीझला नष्ट करण्याच्या योजना आखल्या जाऊ लागल्या. अर्थातच ब्रिटनने या बाबतीत आघाडी घेतली.

टिरपीझ हा हल्ला करून नॉर्वेमधील कॅफ्जोर्ड येथील तळावर आली. कॅफ्जोर्डला जाण्याच्या मार्गावरील बेटांवर जर्मनीने विमानवेधी तोफा बसवलेल्या होत्या. तसेच शत्रू टिरपीझवर हल्ला करण्याच्या शक्यतेने टेहळणी करण्यासाठी विमानांचा एक ताफा ही सज्ज ठेवला होता. जेथे टिरपीझ नांगरून ठेवली होती त्या जागेत एखादी पाणबुडी येऊन मारा करेल या शक्यतेने टिरपीझ भोवती समुद्राखाली टोर्पेडो विरोधी जाळ्या बसवल्या होत्या. या जाळ्या १५०० टनी पाणबुडी भेदू शकणार नाही इतक्या मजबूत होत्या. याचबरोबर वरून हवाई हल्ल्याच्या शक्यतेचा विचार करून कॅफ्जोर्ड येथे कृत्रिमरीत्या धुके बनवणारी यंत्रणा सज्ज ठेवली होती. ब्रिटिश नाविक तळ तेथून १६०० किमी वर होता पण या आरमाराचा रशियाकडे जाणारा मार्ग मात्र टिरपीझपासून ८० किमीवर होता आणि हिच ब्रिटीशांना काळजीत पाडणारी समस्या होती. जर ही नौका नष्ट केली नाही तर अटलांटिक व आर्टिक समुद्रातील लष्करी हालचालींवर मर्यादा येणार होती. विन्स्टन चर्चिललाही याची जाणीव होती आणि त्याने ही युद्धनौका नष्ट करणे हे सर्वोच्च प्राधान्य आहे असे जाहीर केले.

टिरपीझवर हल्ला झाला असताना किनार्‍यावरून कृत्रिमरीत्या धुके बनवविण्याची यंत्रणा

१९४० साली टिरपीझवर पहिला हल्ला झाला. यावेळी या युद्धनौकेच्या बाल्टीक समुद्रात चाचण्या चालल्या होत्या. व्हिटवर्थ या दोन इंजिने असलेल्या विमानाच्या ताफ्याने तिच्यावर व्हिलेलशेफन येथे हल्ला केला. पण या हल्ल्याने टिरपीझचे फारसे नुकसान झाले नाही.

१९४२ साली ही युद्धनौका पूर्णतः तयार झाल्यावर स्टर्लिग विमानांच्या ताफ्याने टिरपीझवर पुन्हा हल्ला केला. पण खराब हवामानाने हा हल्ला फसला. मार्चमधे टिरपीझ ही रशियाच्या PQ 12 या नाविक काफिल्याच्या शोधार्थ निघाली पण टिरपीझची ही मोहिम यशस्वी झाली नाही. या फसलेल्या मोहिमेत जर्मनीकडचे ८००० टन इंधन मात्र खर्च झाले. हात हलवत परत येऊन ती ट्रॉन्डहेम येथे नांगरण्यात आली. येथे तिच्यावर तीनदा हल्ला करण्यात आला. या हल्ल्यात ४ हजार टनी बॉम्ब टिरपीझवर टाकण्यात आले. पण याही वेळी खराब हवामानामुळे हे बॉम्ब आपले लक्ष भेदू शकले नाही. टिरपीझवर यानंतरही अनेक हल्ले झाले पण ते सगळे हल्ले अपयशी ठरले. विन्स्टन चर्चिलने हताश होऊन टिरपीझच्या बाबतीत एक विधान केले की ’या सगळ्यात वाईट गोष्ट म्हणजे ही मोहिम यशस्वी करणार्‍याला मिळणारे बक्षीस तयार आहे पण ते कोणी घेऊ शकत नाही.’

जानेवारी १९४३ मध्ये व्हिकर्स कंपनीने सहा X-Craft पाणबुड्या ब्रिटीश नाविकदलाला दिल्या. या X-Craft पाणबुड्या लांबीला ५१ फूट होत्या आणि या छोट्याश्या पाणबुडीतून चार माणसे प्रवास करू शकत. या X-Craft मधे टोर्पेडो ठेवण्याची जागा नव्हती. त्याऐवजी या X-Craftना बाहेरील बाजूस २ टनी बॉम्ब लटकवलेले होते. ब्रिटिश नाविक दलाची अशी योजना होती की या छोट्या X-Craft नी टिरपीझच्या खाली जाऊन हे बाहेर लटकवलेले बॉम्ब तिच्या तळाला लावायचे.

ब्रिटिश X-Craft

११ सप्टेंबरला या सहा पाणबुड्या आपल्या तळावरून निघाल्या. मोठ्या पाणबुड्यांना या लहान X-Craft बांधून त्यांना न्यावे लागले कारण या X-Craft ची वाहन क्षमता १९०० कि.मी येवढी मर्यादीत होती. यावेळी टिरपीझ कॅफ्जोर्ड येथे होती व तिच्या संरक्षणार्थ आणखी दोन जर्मन बोटी तैनात केलेल्या होत्या. योजनेनुसार तीन X-Craftनी टिरपीझवर हल्ला चढवायचा आणि इतर X-Craft तैनात असलेल्या दोन बोटीचा फडशा पाडतील. पण या योजनेत सुरुवातीलाच अडथळे आले. एका X-Craftच्या यंत्रात बिघाड झाला. मोठ्या बोटीला बांधलेल्या एका X-Craft ला दोर तुटल्यामुळे जलसमाधी मिळाली तर तिसर्‍या X-Craft ला काही कारणास्तव परत फिरावे लागले. उरलेल्या तीन X-Craft मात्र आपल्या लक्षाला भेदण्यासाठी निघाल्या. १७ सप्टेंबरला हा ताफा टिरपीझजवळच्या सेरॉय आखातात पोहोचला. येथे या तीन X-Craft मोठ्या पाणबुड्यांपासून विभक्त होणार होत्या. पण त्या दिवशी मोठे वादळ झाले आणि त्यांचा बेत पुढे ढकलण्यात आला.

शेवटी २० सप्टेंबरला या तीनही X-Craft मोहीमेवर निघाल्या. २१ तारखेला ते ब्रॅथलोम येथे पोहोचले. तेथून टिरपीझ फक्त ६.५ किमी अंतरावर होती. आता त्यांचे पुढचे लक्ष होते ते टिरपीझच्या खाली जाऊन बॉम्ब डागायचे. पण यात एक मोठा अडथळा होता तो म्हणजे संरक्षक जाळीचा. टिरपीझ जेथे नांगरून ठेवली होती तेथे टिरपीझच्या बाजूने टोर्पेडो प्रतिबंधक जाळ्या बसवलेल्या होत्या. याचबरोबर टिरपीझ जिथे नांगरून ठेवली होती त्या ठिकाणापासून सुमारे ६ किमीवर आणखी एक जाळीचा पडदा होता. अशा दुहेरी जाळ्यांमधून या छोट्या X-Craft टिरपीझजवळ नेणे अत्यंत जिकिरीचे काम होते.

संरक्षक जाळी

२२ तारखेला पहाटे ते मोहीमेवर निघाले. त्यांची एक योजना अशी होती की एक X-Craft जाळीच्या जवळ जाईल. एक पाणबुड्या बाहेर जाऊन ही जाळी कापेल व पडलेल्या भगदाडातून X-Craft आत न्यायची. या योजनेच्या प्रमाणे ते निघाले तेवढयात त्यांना पाण्याखालून पाण्याच्या वरती चालणार्‍या बोटीच्या पंख्याचा आवाज आला. पेरिस्कोपमधून बघितल्यावर त्यांना असे आढळले की एक बोट टिरपीझच्या दिशेनेच निघाली आहे म्हणजे जाळीचे दार उघडे आहे. मग त्या बोटीच्याच खालून या X-Craft जाळी भेदून आत शिरल्या. पहिला अवघड टप्पा या X-Craft नी पार केला होता. आता टिरपीझच्या बाजूला असलेली जाळी ही फारतर १५ मीटर खोलवर असेल आणि या जाळी खालून आपण सहजरीत्या टिरपीझच्या खाली पोहोचू असा कयास या X-Craft च्या चालकांनी केला. पण घडले भलतेच. १५ मीटर खालून जाताना त्यांची X-Craft जाळीला धडकली. मग आणखी खाली गेल्यावर सुद्धा तोच प्रकार. ही जाळी थेट समुद्राच्या तळापर्यंत होती. आता मोहिम अर्धवट सोडून परत फिरावे या विचारात असतानाच त्यातील एक X-Craft पाण्याबाहेर आली व त्यांना या जाळीतून ही एक छोटी बोट आत जाताना दिसली. त्यांच्या नशिबाने जर्मन टेहळणी पथकाच्या नजरेत ही X-Craft आली नाही.

लगेचच या X-Craft नी त्या लहान बोटीच्या मागे जात दुसर्‍या जाळीच्या आत प्रवेश केला. पण जेव्हा ते टिरपीझपासून साधारणतः २४ मिटर अंतरावर पोहोचले तेव्हा एक आगळीक घडली. एका X-Craft चे होकायंत्र बिघडले आणि ती दिशाहीन होऊन चुकून पाण्याबाहेर आली. यावेळी मात्र ती जर्मन टेहाळ्यांच्या नजरेतून सुटली नाही. यामुळे टिरपीझवर एकच धांदल उडाली. धोक्याचा भोंगा वाजवला गेला. काही क्षण असेच गेले. त्यातच पाण्याखाली एक X-Craft कशाला तरी आदळली. तो होता टिरपीझला बाधून ठेवलेला दोरखंड. त्यातून बाहेर पडताना ती X-Craft पुन्हा पृष्ठभागावर आली. ही पाणबुडी इतकी जवळ होती की त्यांना तोफेचा वापर करता आला नाही त्यामुळे टिरपीझवरील सैनिकांनी त्यावर बंदुकीमधून गोळ्या झाडल्या. ही X-Craft पुन्हा पाण्याखाली गेली आणि ती नेमकी टिरपीझच्या खाली पोहोचली. त्या X-Craft ने मग टाईम बॉम्ब टिरपीझच्या तळाला नेऊन ठेवले. तसेच दुसऱ्या X-Craftनेही आपले बॉम्ब टिरपीझच्या मध्यभागी नेऊन ठेवले.

आता परत फिरणे अवघड आहे याची जाणीव तीनही X-Craftमधील सैनिकांना झाली कारण जाळ्यांचे दरवाजे बंद करण्यात आले होते. पाणबुडीतून बाहेर येऊन जर्मन सैन्याच्या स्वाधीन होणे हा एकच पर्याय त्यांच्यासमोर होता. त्याप्रमाणे ते पृष्ठभागावर आल्या आल्या जर्मन सैनिकांनी त्यांना ताब्यात घेतले. तरीही त्यातील एक X-Craft पळून जाण्याचा प्रयत्न करत होती.

आणि तेवढ्यात बॉम्बचा स्फोट झाला. या स्फोटामुळे ही ४२९०० टनी बोट सहा फूट पाण्याबाहेर उचलली गेली. टिरपीझवरची इलेक्ट्रिक यंत्रणा बंद पडली, दारे अडकून बसली आणि ती ५० मीटर किनार्‍याकडे ढकलली गेली. सगळ्यात मोठे नुकसान झाले ते म्हणजे टिरपीझची तीन टर्बाईन्स निकामी झाली. मनुष्यहानी फारशी झाली नसली तरी अनेक सैनिक जखमी झाले. अशाही स्थितीत पळून जाणारी X-Craft जर्मन सैनिकांनी तोफेने उडवली.

या हल्ल्यामुळे टिरपीझचे मोठे नुकसान झाले. आता तिला दुरुस्तीसाठी जर्मनीच्या गोदीमधे नेणे आवश्यक होते. पण या गोदीकडे नेताना पुन्हा शत्रूच्या हल्ल्याची भिती असल्याने तिला आहे तिथेच दुरुस्त करण्याचा निर्णय घेण्यात आला. १९४३ चा संपूर्ण हिवाळा हा टिरपीझला दुरुस्त करण्यात गेला व १५ मार्च १९४४ ला टिरपीझ संपूर्ण दुरुस्त झाली. सगळ्यात आश्चर्याची गोष्ट म्हणजे या हल्ल्यामुळे झालेल्या टिरपीझच्या नुकसानाची बातमी ब्रिटिश नौदलाला नव्हतीच. त्यामुळे टिरपीझची दहशत अजूनही रॉयल नेव्ही वर होती.

१९४४ पासून युद्धाची दिशा बदलली व दोस्त राष्ट्रांची सरशी होऊ लागली. सप्टेंबर १९४४ मधे R.A.F. ने टिरपीझवर पुन्हा हवाई हल्ला केला. यावेळी या विमानांवर १२००० टनाचे टॉलबॉय बॉम्ब होते. टॉलबॉय बॉम्ब हे जर्मन युध्दसामग्री साठे उध्वस्त करण्यासाठी तयार केले होते जे फ्रान्स व जर्मनीतल्या साठ्यांना उध्वस्त करण्यासाठी परिणामकारक ठरले होते. या टॉलबॉय बॉम्बच्या मार्‍याने टिरपीझचे कंबरडेच मोडले व ही नौका उध्वस्त झाली.

टिरपीझला उध्वस्त करणारे टॉलबॉय बॉम्ब

खरेतर जर्मनीला ही महाकाय युध्दनौका युध्दात उतरवणे दोन कारणांनी परवडणारे नव्हते. पहिले कारण म्हणजे या युध्दनौकेला लागणारे इंधन आणि दुसरे कारण म्हणजे खुल्या समुद्रात ह्या महाकाय युध्दनौकेला झटकन वळवणे शक्य नव्हते. यामुळे वळवताना ती शत्रूंच्या टप्प्यामधे येण्याची शक्यता होती. ही दोनही कारणे जर्मन नैदलाच्या लक्षात आलेली होती. यामुळेही कदाचीत ही युध्दनौका प्रत्यक्ष युध्दामधे वापरली गेली नसावी.

टिरपीझ वर टॉलबॉय बॉम्ब हल्ला

युद्धात फारसा भाग न घेता आपली दहशत शत्रूवर ठेवणारी ही आगळी वेगळी टिरपीझची कहाणी. X-Craftच्या हल्ल्यावर पुढे थॉमस गॅलॅमर यांनी ’Twelve Against Tirpitz’ हे पुस्तक लिहिले.

कौस्तुभ मुद्ग‍ल

गुनगुनाता हूं में

एखाद्या संध्याकाळी घरात, बागेत किंवा एखाद्या डोंगरावर वा जंगलात आपण बसलेलो असताना कानापाशी अचानक ओळखीची मंद गुणगुण ऐकू येते, आपण दोन-तीनदा हात हलवून त्या जीवाला हाकलून देण्याचा प्रयत्न करतो किंवा कानाशी एखादी टाळी वाजवून त्याच्या जीवावरही उठण्याचा प्रयत्न करतो, यापेक्षा जास्त किंमत आपण त्या जीवाला देत नाही.त्याच्याबद्दल सविस्तर काही लिहिणे तर मग लांबच राहिलं.

पण ही कसर भरून काढलेली आहे ब्रिटिश आणि कॅनडाच्या लष्करात अधिकारी म्हणून चाकरी बजावलेल्या आणि नंतर ऑक्सफर्ड विद्यापीठातून पीएचडी केलेल्या डॉ. टिमोथी वाईनगार्ड यांनी डासांबद्दल एक ऐतिहासिक दस्तावेजच लिहून काढलेला आहे. एकूण आपली धारणा बघता  पुस्तकासाठी तसा हा विषय क्षुल्लक वाटेल पण या छोट्या जीवाने केलेले पराक्रम, घेतलेले बळी आणि त्याच्यावर आजवर खर्च झालेले पैसे लक्षात घेतले तर आपले डोळे विस्फारल्याशिवाय रहाणार नाहीत.

मुर्ती लहान पण…

अँटार्क्टिका, आईसलँड, सेशेल्स आणि फ्रेंच पॉलीनेशिया हे भाग सोडले तर उरलेल्या पृथ्वीवर सुमारे ११० लाख कोटी डास आहेत आणि एका नोबेल पारितोषिक विजेत्या शास्त्रज्ञाने मांडलेल्या आकडेवारीनुसार गेल्या दोन लाख वर्षात पृथ्वीवर १०८ अब्ज मनुष्यप्राणी होऊन गेले त्यापैकी ५२ अब्ज डासांच्या चाव्यातून पसरलेल्या मलेरिया आणि इतर रोगांमुळे मृत्युमुखी पडले. बिल आणि मेलिंडा गेट्स फाउंडेशनने त्यांच्या स्थापनेपासून म्हणजे इस २००० पासून आजवर ४० अब्ज डॉलर्स डासांवरच्या संशोधनासाठी खर्च केलेले आहेत. जगभरातील  डास प्रतिकारक फवारे,मलम आणि इतर गोष्टींची उलाढाल सुमारे ११ अब्ज डॉलर्सची आहे अशी आकड्यांची जंत्रीच डॉ.वाईनगार्ड आपल्यासमोर मांडतात.

डास मलाच का चावतात ?

१९ कोटी वर्षांपासून म्हणजे माणसाच्याही कितीतरी आधीपासून डासांची ही चिरपरिचित गुणगुण पृथ्वीवर गुंजत आहे आणि डायनोसॉरपासून सर्व मोठ्या प्राण्यांचे चावे त्यांनी मोठ्या आवडीने घेतलेले आहेत. पण यांतही वैशिष्ट्य म्हणजे डासांच्या सगळ्याच जातीतल्या फक्त माद्याच हा हुळहुळणारा डंख करतात, नर डास फक्त फुलातील रसावर जगतात. एखाद्या ठिकाणी अनेक लोक असतानाही डास केवळ एखाद्याच माणसाला जास्त का चावतात याचीही कारणे डॉ. वाईनगार्ड देतात. ओ रक्तगट असणाऱ्या लोकांना डास चावण्याचे प्रमाण ए, बी आणि एबी रक्तगटाच्या लोकांपेक्षा दुप्पट असते, ओ खालोखाल ते ब रक्तगटाच्या रक्ताला पसंती देतात. मजेदार गोष्ट म्हणजे गडद रंगाचे कपडे घालणाऱ्या, उत्तम अत्तरे वापरणाऱ्या आणि बीअर पिणाऱ्या मनुष्यप्राण्यांची डासांना फारच आवड असते. नियमित व्यायाम करणाऱ्या लोकांच्या शरीरातून कार्बनडाय ऑक्साईडचे उत्सर्जन जास्त होते शिवाय गरोदर स्त्रियांच्या श्वासातून २०% जास्त कार्बनडाय ऑक्साईड असतो डासांना त्याचा गंध आकर्षित करतो आणि ते लगेच तिथं पोहोचतात. आपल्याला एखादा डास चावण्यामागे एवढी सगळी कारणीमिमांसा असते आणि आपल्याला तो चावण्याआधी त्याच्या एवढ्याशा मेंदूत एवढी मोठी नियमावली असलेले सॉफ्टवेअर रन होते याचा आपल्याला अंदाजही नसतो. बरं यातल्या कोणत्याही नियमात न बसूनही ते तुम्हाला चावणार नाहीत याची खात्री नाहीच !

डास – काही अतिप्राचीन नोंदी

इसपू सुमारे १५५० ते १०७० या काळात इजिप्तमध्ये राणी नेफ्रितीती, रामसेस-२ आणि तुतनखामेन यासारखे प्रभावी राज्यकर्ते होऊन गेले.त्यांच्याकाळातही इजिप्तमध्ये डासांनी उच्छाद मांडलेला होता. ऐन तारुण्यात म्हणजे जवळपास १८व्या वर्षीच मरण पावलेल्या तुतनखामेनच्या मृत्यूचे एक कारण मलेरियाही असण्याची शक्यता वर्तवली जाते. इसपू ५व्या शतकात हिरोडोट्सने लिहिलेल्या वृत्तांताचा संदर्भ इथं डॉ वाईनगार्ड देतात. तो लिहितो की, डासांच्या सुळसुळाटामुळं ईजिप्तमधील जनता अतिशय हैराण झालेली आहे.धनिक आणि उच्चदर्जाच्या लोकांनी झोपण्यासाठी घरावर उंच  मनोऱ्यासारखे मजले बांधलेले आहेत.उंचीमुळे आणि वाऱ्याच्या झोतांमुळे डास तिथंवर पोहोचत नाहीत. सामान्य जनता मात्र मासे पकडायच्या बारीक जाळ्यांचा वापर करून डास आपल्यापासून दूर ठेवतात. मलेरियापासून (अर्थात हे नाव तेंव्हा नव्हतेच) बचाव करण्यासाठी ईजिप्शियन लोकांचा तेंव्हाचा उपाय म्हणजे मानवी मूत्राने स्नान करणे.

भारतीय आयुर्वेदिक ग्रंथात आणि परंपरेत आलेल्या तापांच्या प्रकारांचीही डॉ.वाईनगार्ड यांनी नोंद घेतलेली आहे. इसपू १५ व्या  शतकात ‘तक्मन्’ म्हणजेच ताप हा सर्व रोगांचा राजा मानला जाई. तक्मन् हा पावसाळ्यात कडाडणाऱ्या वीजेतून निर्माण होतो अशी आपली कल्पना होती.  आपल्या परंपरेला साठलेले पाणी आणि डास यांच्यात काही संबंध आहे याची कल्पना होती. डासांच्या चावण्याने ताप येतो हे आपणच सर्वप्रथम ओळखले होते. सुश्रुताने डास हे ५ प्रकारचे असतात हे नमूद करून करून त्यांच्या चावण्याने ताप,अंगदुखी,उलट्या,जुलाब,ग्लानी येणे,थंडी वाजणे इ. विकार होतात हे नोंदवलेले आहे. प्लीहेची वृद्धी होणे किंवा ती कडक होणे हेसुद्धा डासांच्या चावण्याने संभवते असे तो नोंदवतो.

पर्शियन, ग्रीक, रोमन आणि डासांचा उच्छाद

300 नावाचा सिनेमा काही वर्षांपूर्वी आलेला होता. या सिनेमामुळे आपल्याला प्रसिद्ध अशी थर्मोपिलीची लढाई, पर्शियन सम्राट झरसिस आणि ग्रीक राजा लिओनायडस माहीत झाले. इसपू ४८० मध्ये पर्शियन सम्राट झरसिस आपले वडील डॅरियस यांचे स्वप्न पूर्ण करण्यासाठी तेंव्हाच्या अथेन्स, स्पार्टासारख्या छोट्या गणराज्यांनी बनलेल्या ग्रीसवर चालून आला आणि लौकरच त्याने अथेन्सवर कब्जा केला. सर्वच गणराज्ये एकत्र या युद्धात उतरलेली होती, जमीन आणि समुद्र दोन्हीवर हे युद्ध सुरू होते. ग्रीसमधल्या प्रत्येक शहराला तटबंदी होती आणि तटबंदीबाहेर पाणथळ आणि दलदलीच्या जागा होत्या. आगेकूच करणाऱ्या पर्शिअन सैनिकांना तिथल्या डासांनी आपला प्रसाद दिला. डासांचा हा हल्ला इतका जबरदस्त होता की जवळपास ४०% सैन्य मलेरिया आणि अतिसाराने मृत्युमुखी पडले. आजारांशी लढून अशक्त झालेल्या या सैन्याला मग ग्रीकांनी  Platea च्या युद्धात सहज चीतपट केले. हा सगळा घटनाक्रम सविस्तरपणे सांगताना लेखक तिथेच असणारे ग्रीक डासांपासून आपला बचाव कसा करत हे सांगायला विसरलेला आहे.

ग्रीक वैद्य हिपॉक्रेट्सने इतर ताप आणि मलेरिया यांच्यातला फरक विशद केला आहे. हिपॉक्रेट्सने ठामपणे मलेरिया हा देवाचा कोप नसून दूषित हवेमुळे होणारा आजार आहे आहे हे सांगितले. मलेरिया हे नावच मुळात Mal म्हणजे दूषित आणि Aria म्हणजे हवा यांतून तयार झालेले आहे. मलेरिया हा डासांमुळे होतो हे अजून उघड व्हायचे होते त्यामुळे ही समजूत १९व्या शतकापर्यंत कायम होती.

इसपू ३ऱ्या शतकात जग जिंकण्याच्या महत्वकांक्षेने अलेक्झांडर ग्रीसमधून निघाला आणि युरोप, मध्यपूर्वेतले देश जिंकत भारताच्या सीमेवर म्हणजे सिंधूनदीच्या काठावर येऊन खडा राहिला. तिथेच पौरसाबरोबर त्याची लढाई झाली आणि त्याने त्यात विजय मिळवला आणि मग त्याच्या सैन्याची आणि डासांची गाठ पडली. त्याच्या सैन्यात रोगराई पसरली जेवढे सैनिक त्याने लढाईत गमावले नव्हते त्याहून जास्त फक्त मलेरिया आणि विविध तापांना बळी पडले. जे वाचले त्यांचे निव्वळ सापळे उरले. त्यांच्यातला मूळचा जोम आणि शौर्य जणू संपूनच गेले. या सर्व घटनाक्रमाचे वर्णन लेखक ग्रीक इतिहासकार ऍरियनचा संदर्भ देऊन करतो. आता लढण्याची ताकत संपलेला अलेक्झांडर तिथून माघार घेऊन बॅबिलॉन म्हणजे इराक आणि सीरियामार्गे मायदेशी जायला निघाला. बॅबिलॉनमध्ये दमलेल्या अलेक्झांडरने काही काळ मुक्काम ठोकला. त्याचवेळी त्याला ताप येऊ लागला जो सुमारे १२ दिवस टिकला आणि त्यातच अलेक्झांडरचा मृत्यू झाला.

इसपू २ऱ्या शतकात हनिबालने आपल्या वडिलांच्या पराभवाचा बदला घेण्यासाठी रोमन साम्राज्यावर हल्ला केला, चपळाईने आल्प्स ओलांडून त्याने  रोमन साम्राज्यात प्रवेश केला. सुरुवातीच्या चमकदार विजयानंतर त्याला रोमन राज्यातील दलदलीच्या प्रदेशातून जावे लागले. तिथल्या डासांनी त्याच्या सैन्याला अतिशय हैराण केले खुद्द हनिबालला तापामुळे एक डोळा गमवावा लागला. अर्धमेल्या झालेल्या त्याच्या सैन्याने तरीही काही विजय मिळवले पण सैन्यशक्ती आटल्याने त्याला माघार घ्यावी लागली.तोवर रोमन सैन्याने त्याच्याच राज्यावर हल्ला करुन त्याचे राज्य खिळखिळे केले. रोमन वैद्य गॅलेनने हिपॉक्रेट्सच्याही पुढे जाऊन मलेरिया तापाचा अभ्यास केला आणि तापाचा एक नवीन प्रकार म्हणजे Elephantiasis म्हणजे हत्तीपाय शोधला. गॅलेननेच सर्वप्रथम मलेरिया हा दूषित हवेमुळे न होता डासांमुळे होतो हे सांगितले. रोमन्स मलेरियावर उपाय म्हणून Papyrus ची पाने जवळ बाळगत व ‘abracadabra’ हा मंत्र लिहीलेला ताईत गळ्यात बांधत. याशिवाय त्यांनी ‘फेब्रीस’ही एक तापाची देवीही निर्माण केली व जागोजागी तिची मंदिरे बांधली. आपल्याकडच्या खोकलाई, मरीआई वगैरेची ही रोमन बहीण मानायला हरकत नसावी.

यापुढं लेखक रोमन साम्राज्याची निर्मिती, त्याचा युरोपभर झालेला प्रसार आणि जोडीला मलेरियाही युरोपात कसा पसरला याबद्दल विश्लेषण करतो. युरोपमध्ये वेगवेगळ्या तापांच्या ज्या साथी येऊन गेल्या त्याबद्दलही लेखक लिहितो. या पुस्तकात काळानुरूप विषयाचा आढावा घेत गेल्यामुळे क्रमाक्रमाने संपूर्ण कालपटच आपल्यासमोर उलगडत जातो.

ख्रिस्ताच्या वधानंतर पुढच्या दोन-तीन शतकात रोमन साम्राज्यापासून सुरुवात होऊन ख्रिस्ती धर्म जगभर पसरला आणि अनेक देवतांना भजणारी रोममधील सामान्य जनता ख्रिश्चन  धर्माच्या सेवाभावी वृत्ती आणि  रुग्णसेवेमुळे ख्रिश्चन झाली. व्हॅटिकन हे तर ख्रिश्चनांचे धर्मस्थळच पण टायबर नदीच्या काठावर वसलेले हे शहर सदैव डासांनी वेढलेले असायचे. तिथला धर्मार्थ दवाखाना सदैव मलेरियाच्या रुग्णांनी गजबजलेला असायचा. खुद्द पोपही व्हॅटिकनमध्ये न रहाता रोमजवळ रहात असे. इस १६२६ पर्यंत डासांमुळे जवळपास सात पोप आणि पाच रोमन राजांचा मृत्यू झालेला होता. यांमुळे रोमवर सैतानाची काळी सावली पडलेली आहे, रोमवर तापाची देवी फेब्रीस रागावल्यामुळे हे संकट ओढवलेले आहे वगैरे अफवाही होत्या.

अकराव्या शतकात मुस्लिमांनी जेरुसलेमवर ताबा मिळवल्याने त्याची मुक्तता करणे हे आपले कर्तव्य मानून पोप, युरोपिअन देशांचे राजे यांनी आपला मोर्चा मध्यपूर्वेकडे वळवला.पुढच्या दोन शतकात एकूण ९ वेळा युरोपमधून लाखो सामान्य सैनिक,सरदार आणि राजे युद्धभूमीकडे रवाना झाले. तिथंवर पोचतानाच त्यांना डासांचा सामना करत मार्गक्रमण करावे लागले. जवळपास निम्मे सैन्यबळ डासांच्या हल्ल्यातच कामी येई.

इथून पुढं वसाहतींचा काळ सुरू होतो.तुर्कांनी इस्तंबूल जिंकल्याने युरोपिअन प्रवाशांना आशियामध्ये येण्यासाठी नवीन मार्ग शोधावा लागला. त्या प्रयत्नात अनेक दर्यावर्दी वेगवेगळ्या देशात पोचले आणि याची सुरुवात कोलंबसपासून झाली. स्पेनच्या  राजा आणि राणीने देऊ केलेल्या मदतीच्या जोरावर तो अमेरिका खंडात पोचला आणि तिथे युरोपिअन सत्तेचा पाया घातला. युरोपिअन्स अमेरिकेत येऊन पोचल्यावर त्यांच्यासोबत गेलेल्या   एनोफेलीस डासांनीही तिथे आपले बस्तान बसवले आणि या डासांच्या चाव्यांची सवय नसणारे व त्यापासून उत्पन्न होणाऱ्या रोगांसाठी प्रतिकारक शक्तीच नसल्याने लाखो मुलनिवासी मलेरिया आणि फ्ल्यू सारख्या तापाना बळी पडले. स्थानिक गुलामांची संख्या भयंकर कमी झाल्याने तंबाकू, ऊस, कॉफी आणि कोकोची लागवड करण्यासाठी बाहेरून मजूर आणण्याची गरज भासू लागली. मग आफ्रिकन वसाहतीतून हे गुलाम अमेरिकेत आणले गेले. पण या गुलामांबरोबर अमेरिकेत शिरकाव झाला तो ‘एडिस’ जातीच्या डासांचा. १६४७ साली डचांनी अमेरिकेची ओळख पिवळ्या तापाशी करून दिली आणि मग पुढच्या दीड शतकात त्याने लाखो बळी घेतले.

आणि एका संघराज्याची निर्मिती  झाली

इंग्लंड आणि फ्रान्सने आपला मोर्चा अमेरिकेकडे वळवलेला बघून स्कॉटलंडलाही वाटले की आपण या शर्यतीत उतरावे. इंग्लडच्या कंपन्या स्कॉटिश लोकांना आपल्यात सामावून घ्यायला तयार होईनात. स्कॉटलंडमध्ये यावर भरपूर चर्चा होऊन धडाडीचा स्कॉटिश उद्योजक विल्यम पॅटर्सनने १६९८ साली एक कंपनी सुरू केली आणि भांडवलदार गोळा करून चार लाख पाउंड भांडवल गोळा केले. या कंपनीचा उद्देश पनामात जाऊन वसाहत स्थापन करणे व व्यापारातून पैसा मिळवणे हा होता.पनामाचा डॅरिअन हा भाग त्यासाठी पॅटर्सनने त्यासाठी निवडला. डॅरिअन हा भाग सुपीक असला तरी जंगलांनी वेढलेला होता. जुलै १६९८ ला पॅटर्सनने १२०० लोकांना बरोबर घेऊन आपले गलबत हाकारले आणि तीन महिन्यांनी डॅरिअनला जाऊन पोचले. पण काही दिवसातच मलेरिया आणि पिवळ्या तापाची साथ सुरू झाली तिने ६०० लोकांचा बळी घेतला शिवाय स्पनिशांचे हल्ले सुरू होतेच. याला कंटाळून शेवटी उरलेल्या लोकांनी कशीबशी आपली जहाजं हाकारली आणि धडपडत स्कॉटलंडला परत आले. मूर्खपणाचा कळस म्हणजे पहिली फळी डॅरिअनला जाऊन स्थिरस्थावर व्हायच्या आतच उत्साही स्कॉटिश लोकांनी दुसरी सफर सुरू केलेली होती. ज्यात सुमारे १००० लोक होते आणि त्यापैकी ३०० स्त्रिया होत्या. यांनाही मलेरिया आणि पिवळ्या तापाचा भयंकर फटका बसला आणि जेमतेम १०० लोकच परत स्कॉटलंडला परत पोचू शकले.

इकडे भांडवलदारांचे पैसे बुडाल्याने अनेकांचे धंदे बुडाले, रोजगार संपला आणि देशभर दंगे उसळले. या परिस्थितीतून स्कॉटलंडला बाहेर काढण्यासाठी इंग्लडने हे सगळे कर्ज निवारण्याची हमी दिली पण अट ही घातली की स्कॉटलंडने इंग्लडचे एक संघराज्य झाले पाहिजे आणि शेवटी या आर्थिक संकटातून बाहेर पडण्यासाठी स्कॉटलंडला १७०७च्या Union act अन्वये इंग्लडचे संघराज्य व्हावे लागले आणि ग्रेट ब्रिटन अस्तित्वात आले.

आधीच म्हटल्याप्रमाणे आता प्रत्येक युद्ध आणि डासांमुळे झालेला एका पक्षाचा पराभव हे आपण पुन्हापुन्हा तेच वाचत आहोत असे वाटू लागते. अमेरिकेच्या स्वातंत्र्ययुद्धाबद्दल वाचतानाही अमेरिकेतील तापाविरुद्ध लढण्याची प्रतिकारक शक्ती नसल्यानेच ब्रिटिशांचा पराभव झाला हेच लेखक पुन्हा सांगतो. पुढच्या प्रकरणातील अमेरिकेतील सिव्हिल वॉरदरम्यानच्या घडामोडीतूनही काही विशेष हाती लागत नाही.

महायुध्द आणि डास – १९४१ साली जपानच्या पर्ल हार्बरच्या हल्ल्यानंतर अमेरिका युद्धात उतरली. पहिल्या महायुद्धातील मलेरियाच्या बळींची संख्या माहीत असल्याने अमेरिकेने ताबडतोब डास आणि मलेरिया प्रतिबंधक उपायांबद्दल संशोधन सुरू केले. क्विनाईनचा शोध लागलेला असला तरी त्याचा पुरवठा फारच मर्यादित होता त्यामुळे पर्यायी व्यवस्था शोधणे भाग होते. यांतूनच डासांचा प्रादुर्भाव रोखण्यासाठी DDT चा शोध लागला. पॉल हर्मन म्युलर या जर्मन स्विस शास्त्रज्ञाने हा शोध लावला. या शोधबद्दल त्याला नोबेलही मिळाले. याशिवाय Atabrine आणि Chloroquine ही रासायनिक औषधेही याच सुमारास तयार झाली. १९४२ पासून अमेरिकेने DDT चा वापर सुरू केला, लौकरच दोस्तराष्ट्रानीही DDT चा वापर सुरू केला.

अमेरिकेने मॉस्किटो ब्रिगेड ही सैनिकांबरोबर रणभूमीवर जात आणि DDT ची फवारणी करत असे. दोस्त राष्ट्राच्या सैनिकांना Atabrine च्या गोळ्यांचे नियमित वाटप होऊ लागले, पिवळ्या तापाच्या लसी दिल्या गेल्या. एवढी उपाययोजना करूनही सुमारे सात लाख सैनिकांना मलेरिया आणि डेंग्यूची बाधा झाली. पण यात जीवितहानीचे प्रमाण अतिशय कमी होते.

जगातील पहिला जैविक शस्त्रांचा वापर

जर्मनीने १९४४ साली इटलीतून माघार घेताना Anzio मध्ये दोस्त राष्ट्राच्या फौजांना रोखण्यासाठी आणि जर्मनीच्याविरुद्ध कारवाया करणाऱ्या इटालियन जनतेला अद्दल घडवण्यासाठी डासांचा वापर करून घेतला. खुद्द हिटलरच्या आज्ञेनुसार हे सगळे घडवण्यात आले. सगळ्यात पहिल्यांदा स्थानिकांकडून क्विनाईन, मच्छरदाण्या इतकेच काय खिडकीच्या जाळ्याही जप्त करण्यात आल्या. त्यानंतर मुद्दाम पाणथळ जागा तयार करून तिथं सर्व दुषित पाणी साठू दिलं गेलं. या सगळ्याचा परिणाम म्हणून एनोफेलीस डासांची इथं भयंकर पैदास झाली. फवारणी करता येऊ नये म्हणून या पाण्याजवळ स्फोटके लावण्यात आली. जर्मनीच्या व्यूहरचनेप्रमाणे तिथं तळ ठोकलेल्या अमेरिकन तुकड्यातील ४५००० सैनिकांना मलेरियाची लागण झाली. नागरिकांत पसरलेली ही रोगाची साथ आटोक्यात आणण्यासाठी पुढची तीन वर्षे खर्ची पडली.

इथं पुस्तकातले ऐतिहासिक भाग संपतो आणि मग पुढच्या दोन भागात महायुद्धांतरच्या डास आणि डासांमुळे होणाऱ्या निर्मूलनाचे जागतिक प्रयत्न इ ची माहिती दिलेली आहे. DDT व त्याच स्वरूपाची दुसरी कीटकनाशके यांची निर्मिती, ताप निवारक औषधे वगैरेचे संशोधन.यासाठी रॉकफेलर आणि बिल गेट्ससारख्या ट्रस्टसने दिलेल्या देणग्या, WHO ने अमेरिका आणि आफ्रिकेतील मलेरियाच्या निर्मूलनासाठी केलेले प्रयत्न इत्यादीसाठी ही दोन प्रकारणे खर्ची पडलेली आहेत.

या पुस्तकाची वैशिष्ट्ये सांगायची झाली तर लेखक मूळ विषयाची माहिती देतानाच इतर अनेक विषयांना स्पर्श करून जातो. या पुस्तकातील काही प्रकरणे वाचताना हौशी संशोधकांना अभ्यासासाठी अनेक विषय मिळून जातात. लेखकाकडे माहितीचा खजिनाच असल्याने त्याने वेगवेगळे संदर्भ वापरून भरभरून लिहून ठेवलेले आहे. शेवटी दिलेली संदर्भ ग्रंथांची यादी पाहिली तर त्यात अनेक वाचलेच पाहिजे या कॅटॅगरीतली पुस्तकं आढळतात.

आता न्यून सांगायचे झाले तर लेखकाची लिखाणाची शैली थोडी अघळपघळ असल्याने पुस्तकाचा विस्तार साडेचारशे पानांहून अधिक झालेला आहे. हा विस्तार थोडा आटोपशीर असता तर हे वाचकांपर्यत अधिक प्रभावीपणे पोचले असते हे निश्चित.

यशोधन जोशी

गजाख्यान

भारतीय संस्कृतीत हत्तीला अपरंपार महत्व आहे किंबहुना जगभरात हत्ती ही भारतीय संस्कृतीची ओळख आहे असं म्हणायला हरकत नाही. आपल्याकडच्या अनेक पौराणिक कथात,  महाकाव्यात आणि ऐतिहासिक कथात हत्तीचे उल्लेख येतात. या गोष्टी आपण आवडीनं वाचतो पण हत्तींचे प्रकार, त्यांच्या सवयी, उत्तम हत्तींची लक्षणं, त्यांचे रोग आणि उपचार यावर जे विस्तृत काम भारतीयांनी केलेलं आहे त्याबद्दल आपल्याला विशेष माहिती नाही. हा विषय दीर्घ आहे म्हणून मी या लेखात फक्त भारताच्या प्राचीन इतिहासात आलेले हत्तींचे ठळक उल्लेख, त्यांचे प्रकार आणि त्यांची लक्षणे यांवरच लक्ष केंद्रित केलेलं आहे.

ऋग्वेदात आपल्याला हत्तींचा उल्लेख आढळतो पण त्या काळात हत्तींना माणसाळवणे आपल्याला माहिती होते असं ठाम विधान करता येणार नाही. सिंधू संस्कृतीत मात्र हत्ती हा मानवाच्या आसपास होता असं दर्शवणारे पुरावे सापडतात. हत्तीचं चित्र असणाऱ्या मृण-मुद्रा तर सापडलेल्या आहेतच पण त्याचबरोबर धोलावीराला हस्तिदंताच्या वस्तू निर्माण करण्याची जागाही सापडलेली होती. दायमाबादला सापडलेल्या उत्तर-हरप्पन खेळण्यात चाकं लावलेला हत्ती आहे. पण या ठिकाणीसुद्धा आपल्याला हत्ती हा पाळीव प्राणी झालेला होता असं ठामपणे म्हणता येणार नाही.

पुरु उर्फ पौरस राजाचा पराभव करून जेंव्हा अलेक्झांडर मगधचा राजा नन्द याचा मुकाबला करण्याचा विचार करत होता तेंव्हा मगध सैन्यात ४००० हत्ती असल्याचे ऐकून अलेक्झांडरच्या सैन्याला त्यांची अतिशय धास्ती वाटली होती कारण अलेक्झांडरच्या सैन्याला हत्तींशी लढायचा सराव नव्हता. भगवान बुद्धाच्या आयुष्यातही हत्तींचा बरेच ठिकाणी उल्लेख आलेला आहे.

हत्तींबाबतचा लिखित आणि सुसंगत पुरावा म्हणून मात्र आपण कौटिल्याच्या अर्थशास्त्राकडे बघू शकतो.  कौटिल्याच्या अर्थशास्त्रात हत्तींची जोपासना, त्यांची घ्यायची काळजी याविषयी सविस्तर माहिती आहे. ही व्यवस्था तयार होण्यासाठी काही शतकांचा कालावधी हा निश्चितच लागला असावा. कौटिल्य म्हणतो राज्याच्या सीमेवर ‘हस्तीवन’ हे खास हत्तींसाठी राखीव वन असावे. या वनावर देखरेखीसाठी अधिकारी नेमलेला असावा, हत्तींच्या हालचाली, त्यांचा फिरण्याचा मार्ग यावर नजर ठेवण्यासाठी वनपाल असावेत. यातून उत्तम हत्ती हेरून तेवढेच पकडावेत. ग्रीष्म हा हत्ती पकडण्यासाठी उत्तम काळ असतो. पकडलेल्या हत्तींची व्यवस्था सांगताना कौटिल्य लिहितो – दिवसाचे आठ भाग केले तर हत्तीना पहिल्या आणि सातव्या भागात स्नान करू द्यावे. दुसरा आणि आठवा भाग खाण्यासाठी असावा, तिसरा पाणी पिण्यासाठी. रात्रीचे दोन भाग झोपण्यासाठी. रोज सकाळी अर्धाप्रहर व्यायामासाठी आणि बाकी वेळ हत्तीला बसण्या-उठण्यासाठी असतात. 

हत्तीची उंची मोजण्याचे माप म्हणजे अरत्नी. एक हात म्हणजे एक अरत्नी. हत्तीची उंची नखापासून खांद्यापर्यंत मोजली जाते, लांबी डोळ्यापासून शेपटीच्या टोकापर्यंत आणि घेर अथवा रुंदी पोटाच्या मधोमध मोजली जाते. ७ अरत्नी उंच, ९ हात लांब आणि १० हात रुंद असा हत्ती हा राजाच्या स्वारीसाठी उत्तम मानावा असं कौटिल्य सांगतो. हत्तीचा आहार हा त्याच्या शरीराच्या मापाप्रमाणे म्हणजे अरत्नीच्या हिशोबाने ठरवला जाई. दर अरत्नीस रोज १ द्रोण तांदूळ, २ आढक तेल, ३ प्रस्थ तूप, दहा पल मीठ, ५० पल मांस, एक आढक नासलेले दूध किंवा दोन आढक दही, पाणी पिण्याच्या वेळेस १० पल गूळ व एक आढक मद्य, दोन भारे भारी गवत, हरळी सव्वाभार, वाळलेले गवत अडीच भार आणि भेसळ गवत हवे तेवढे असा आहार हत्तीला दिला जाई. 

लढाईसाठी हत्ती तयार करताना त्याची विविध प्रकारे तयारी करून घेतली जाई. वाकणे, उंच होणे, दोरी/काठी/ निशाण यावरून उडी मारणे अशा कवायती करणे. जमिनीवर निजणे, बसणे, खड्ड्यावरून उडी मारून जाणे, मंडल धरणे, इतर हत्तींशी लढणे, तटबंदी किंवा दरवाज्याला टक्कर देणे अशी कौशल्य त्याला शिकवली जात.

कौटिल्यानंतरही याबद्दल विस्तृत लिखाण केलं गेलं आहे. दहाव्या शतकापासून ते बाराव्या शतकापर्यंत हस्तीआयुर्वेद, मतंग क्रीडा, गजलक्षणम, मानसोल्हास, मृगपक्षीशास्त्र अशा  ग्रंथातून हत्तींच्याबद्दल विस्तृत लिखाण केलं गेलं आहे. या ग्रंथात उत्तम हत्तींची लक्षणं, वाईट हत्तींची लक्षणं त्यांच्या अंगावर असलेली विविध चिन्हे, हत्तींचे प्रकार या गोष्टींचा विस्तृत आढावा घेतलेला आहे. या सर्व ग्रंथकर्त्यांनी हत्तीचे एकूण आयुर्मान १२० वर्षांचे मानलेले आहे. वयाच्या विविध टप्प्यांवर हत्तीला वेगवेगळ्या संज्ञा दिलेल्या आहेत. १ वर्षाचा हत्ती बाल, २ऱ्या वर्षी पुच्चुक, ३ऱ्या वर्षी उपसर्प, ४ थ्या वर्षी बर्बर, ५व्या वर्षात कलभ, ६व्यात नैकारिक, ७व्या वर्षी शिशु, ८व्या वर्षी मंजन, ९व्या वर्षी दंतारूण, १० व्या वर्षी विक्क, ११-२० वर्षीय पोत, २१-३० वर्षीय जवन३१-४० वर्षीय कल्याण, ४०-५० यौध अशी त्याला नावं दिली गेलेली आहेत. यापैकी २४-६० वयाचा हत्ती हा आरूढ होण्यासाठी उत्तम असतो. ६० पासून पुढच्या आयुष्यात हत्तीला वृद्ध मानून आराम दिला जातो. कल्याणी चालुक्य राजा सोमेश्वर – ३रा याने रचलेल्यामानसोल्हास या ग्रंथात हत्तींचे विविध प्रकार आणि त्यांची लक्षणं तो विशद करतो. सोमेश्वराने सांगितलेले हत्तीचे प्रकार खालील  प्रमाणे
१. मृग – हा हत्ती किरकोळ बांध्याचा असतो. पुढचे पाय, दात, लिंग, कंबर आणि मान हे लांब आणि सडपातळ असतात. डोके, पाठ आणि तोंडाचा आकार हे आकाराने छोटे असतात.पोट आणि कानही छोटे असतात. रंग काळसर आणि डोळे मोठे आणि काळेभोर असतात. हा हत्ती वनात नेहमी कळपाबरोबर संचार करतो आणि सहसा एकटा आढळत नाही. मृग हत्तीत आत्मविश्वासाचा अभाव असतो आणि तो चळवळ्या स्वभावाचा असतो. प्रशिक्षणादरम्यान त्याला सगळ्या गोष्टी पुन्हा पुन्हा शिकवाव्या लागतात. त्याचा स्वभाव बरेचदा चिडखोर असतो त्यामुळे त्याला त्याच्या कलाने घेऊन शिकवणे भाग पडते. मृग हत्ती हा शिकार किंवा खेळांसाठी वापरणे योग्य असते. हा हत्ती बऱ्याच शिक्षणानंतर काहीवेळा युद्धप्रसंगात वापरता येऊ शकतो. २. मंद – या प्रकारच्या हत्तीचे आकारमान ओबडधोबड म्हणता येईल या प्रकारचे असते. छाती, डोके आणि कान मोठे असतात. सुळे, शेपूट, पाय जाडजूड असतात. हनुवटी आणि सोंड मोठे असतात. लिंग आणि वृषण हे लोंबणारे असतात. याचे कातडे  जाडजूड आणि सुरकुतलेले असते. हा हत्ती आळशी असतो, दिवसाचा बराच काळ तो झोपून घालवतो. वनात तो एकेकटा आढळतो, याची फारशी धास्ती इतर वन्यप्राणी घेत नाहीत. याचे डोके थंड असते हा चटकन रागाला येत नाही. याला बराच काळ प्रशिक्षण देत रहावे लागते कारण याला शिकवलेल्या गोष्टी लौकर समजतात पण तो या गोष्टी चटकन विसरतोही. याची कामभावना तीव्र असते. या प्रकारचे हत्ती केवळ ओझी उचलणे आणि अंगमेहनतीची कामं करण्यासाठी उपयुक्त असतात.

भद्र – हा हत्ती अतिशय बांधेसूद आणि सौष्ठवपूर्ण असतो. भरदार छाती, बाकदार पाठीचा कणा, भव्य कपाळ, मोठे आणि रेखीव कान, बलदंड पाय, मोठ्या आकाराचे सुळे, सुपारीसारखा रंग आणि मधाच्या रंगाचे डोळे असे त्याचे बाह्यरूप असते. वनात हा हत्ती कळपाचा प्रमुख असतो. रणवाद्ये किंवा मोठ्या आवाजांनी हा बिथरत नाही. हा शिकवलेल्या गोष्टी लगेच आत्मसात करतो आणि त्या विसरत नाही.

यावरून आपल्या लक्षात आता आलेलंच असेल की भद्र हा हत्ती सर्वोत्तम, मृग हा दुय्यम आणि मंद हा हीन दर्जाचा आहे. याशिवाय मिश्र आणि संकीर्ण हे हत्तींचे दोन उपप्रकारही आहेत. मृग, मंद आणि भद्र यांच्यापैकी कोणत्याही दोन प्रकारांचे गुण असलेला हत्ती हा मिश्र मानला जातो. म्हणजे यातून भद्रमृग, भद्रमंद, मंदभद्र, मंदमृग, मृगभद्र आणि मृगमंद हे सहा मिश्र प्रकार निर्माण झाले. दोन प्रकारापैकी पहिले ज्याचे नाव आलेले आहे त्याचे गुण त्या हत्तीत जास्त असतात. उदा. भद्रमृग या प्रकारात भद्रचे गुण जास्त आणि मृगचे गुण कमी असतात. संकीर्ण म्हणजे दोन प्रकारच्या हत्तींच्या मिलनातून तिसऱ्या प्रकारचा हत्ती जन्माला येणे. उदा. काही वेळा मंद आणि मृग यांच्या संयोगातून भद्र हत्ती जन्माला येतो त्याला भद्रमृगमंद असे संबोधले जाते. यालाच संकीर्ण असं म्हटले जाते.

हत्तीच्या शरीराच्या ठेवणीवरून, बाह्यरूपावरून आणि अवयवांच्या आकारानुरूप हत्तीची लक्षणे शुभ आहेत की अशुभ हे ठरवले जाते.
हत्तींची शुभलक्षणे –

राजाच्या स्वारीसाठी वापरला जाणारा हत्तीच्या शरीराचे खालील ६ भाग उठावदार असावेत. मस्तकाच्या बाजूचे दोन उंचवटे, वर वळलेले दोन एकसारख्या आकाराचे सुळे, मस्तक आणि मुख्य शरीर यामधला रज्जू आणि पाठ हे ते भाग होत.

हत्ती आरोग्यपूर्ण असावा म्हणून इतरही काही भागांची चिकित्सा करावी याची यादी आपले ग्रंथ देतात. हे भाग आहेत – सोंडेची दोन टोके, जीभ, टाळू, ओठ, लिंग आणि गुदद्वार.हत्ती पारखण्याच्या इतरही काही कसोट्या असत. हत्तीच्या पायाला  वीस नखे असतात. ही नखे वळणदार, चंद्राप्रमाणे शुभ्र असावीत. इतर सर्व लक्षण उत्तम असूनही जर नख्यांची संख्या कमी किंवा जास्त असेल तर तो हत्ती वर्जित मानला जाई. हत्तीचा रंग सुपारीसारखा किंवा लालसर असावा. त्याचे कातडे मऊसर असावे त्यावर  स्वस्तिक, श्रीवत्स अशी शुभ चिन्हे असावीत. यांशिवाय शंख, चक्र, कमळ, धनुष्य अशी चिन्हे असतील असा ऊर्ध्वशिश्न हत्ती राजासाठी योग्य. हत्तीचे कान प्रमाणबद्ध असावेत आणि कुठेही कातरलेले नसावेत. पृष्ट खांद्यांचा, गळ्याचा भाग भरदार असणारा असावा. दोन सुळयांपैकी उजवा किंचित वर, सुळ्यांचा रंग किंचित मधासारखा, कपाळ आणि सोंडेवर पांढरे ठिपके असणारा हत्ती राजपुत्रासाठी योग्य असतो. 

हत्तीच्या चित्कार आणि चालीवरूनही त्याची पारख केली जाई. हंस, मोर, कोकीळ, वाघ, सिंह, बैल यांच्या स्वरासारखा  चित्कारणारा किंवा मेघगर्जनेप्रमाणे चित्कार करणारा हत्ती उत्तम. उंट, कावळा, कोल्हा, अस्वल आणि वानर यासारखा चित्कार करणारा हत्ती हा नित्कृष्ट होय.

हत्तीची चाल ही सिंह, हरण, वानर, हंस किंवा चक्रवाक पक्ष्यासारखी असावी. मल्लाप्रमाणे चालणारा हत्ती हा उत्तम होय. हत्तीच्या सोंडेला तीन घड्या असाव्यात, दोन घड्यांचा हत्ती कुलक्षणी होय. हत्तीने सोंडेतून उडवलेल्या पाण्याला दुर्गंध येत असेल तर तो हत्ती रोगी असतो.

अशुभ लक्षणे  रात्री जागा रहाणारा किंवा फिरणारा, पहाटे चित्कारणारा, उड्या मारणारा, पुढचे दोन पाय उचलणारा, शेपटी फिरवणारा हत्ती हा कुलक्षणी मानला जाई. माहुताच्या आज्ञेत न रहाणारा आणि मोकाट हत्ती बाकीची अंगलक्षणे कितीही उत्तम असली तरी वापरू नये.  कातडे सच्छिद्र आणि खरबरीत असणारा, सोंडेचे टोक अगदी लहान असणारा किंवा सोंड किंचित आखूड असणारा, उंचीला कमी असणारा, तिरकस शरीराचा, पोटाचा घेर अस्ताव्यस्त असणारा हत्ती ताबडतोब दूर केला जाई. ज्या हत्तीच्या लिंगावर लालसर किंवा पांढरे ठिपके आहेत, ज्याचे लिंग पातळ, आखूड आणि सैलसर आहे, ज्याच्या लिंगावर शिरा आहेत ज्याचे वृषण दिसतात असा हत्ती कदापि हत्तीखान्यात असू नये. अशा हत्तीवर बसणारा राजा मित्र किंवा राजपुत्राच्या हल्ल्याला बळी पडतो. ज्याचे सुळे खडबडीत आहेत, ज्याच्या सुळ्यावर गाठी, खड्डे आहेत, आकार वेडावाकडा आहे असा हत्ती त्याच्यावर आरूढ राजासाठी दैन्य आणि दारिद्र्य घेऊन येतो. ज्याची शेपूट वेडीवाकडी आहे, आखूड आहे किंवा शेपटीच्या सुरुवातीचा भाग पातळ आहे असा हत्ती दुर्लक्षणी होय. ज्याचा कान भग्न झालेला आहे अशा हत्तीवर बसणारा राजा रोगांना बळी पडतो.
भारतातील हत्तींच्या लष्करातल्या समावेशाबद्दल एक निरीक्षण नोंदवण्याजोगं आहे ते म्हणजे भारतातील राजसत्तांविरुद्ध इस्लामी आक्रमकांना यश मिळण्याचं मुख्य कारण म्हणजे भारतीय सत्ताधीश घोडदळापेक्षा गजदलावर जास्त विसंबून असत.  गजदलाच्या मंद हालचालींपेक्षा  आक्रमकांच्या घोडदलाचा प्रभाव रणभुमीवर जास्त दिसून येई आणि ते विजेते ठरत. पण पुढच्या काळात इस्लामी आक्रमक जेंव्हा राज्यकर्ते बनले तेंव्हा त्यांनी पुन्हा गजदलावर आपली भिस्त काही प्रमाणात तरी ठेवलीच.

 सुलतान अल्लाउद्दीन खिलजीला मलिक काफूरने दक्षिणेची लुटालूट करताना पकडून आणलेले ६०० हत्ती नजर केल्याची माहिती बरानी नावाचा त्याचा दरबारी सांगतो. उत्तर प्रदेशातल्या जौनपूर इथल्या शराकी सल्तनतीचा सुलतान महमूद शराकी आणि दिल्लीचा सुलतान बहलोल लोधी यांच्या १४५२ मध्ये दिल्लीपाशी झालेल्या लढाईत महमूद १४०० हत्ती घेऊन उतरल्याचा एक संदर्भ सापडतो. ( हा संदर्भ १७ व्या शतकातला असल्यानं १४०० हा आकडा विश्वासार्ह वाटत नाही, पण त्याच्या निम्मे तरी हत्ती असावेत असं मानायला हरकत नाही)फेरीस्ता बहमनी साम्राज्यातल्या हत्तींबद्दल लिहिताना सांगतो की बहमनी सुलतानाचा पिलखाना ३००० हत्तींनी भरलेला आहे. यात सगळेच हत्ती काही लष्करी वापराचे होते असं मानता येणार नाही पण साधारणपणे यापैकी १/३ तरी लढाऊ होते असं म्हणायला हरकत नाही. 

अकबर हा अतिशय हत्तीप्रेमी होता, त्याच्याकडे अनेक उत्तमोत्तम हत्ती होते. हवाई नावाच्या एका भयंकर बलवान आणि मस्तवाल हत्तीची झुंज त्याने रणबाग नावाच्या हत्तीशी लावली. यावेळी अकबर हवाई हत्तीवर स्वतः आरूढ होता हे विशेष. आयने अकबरीतही अबुल फझल अकबराच्या पिलखान्याबद्दल सविस्तर माहिती देतो. अबुल फझलने हत्तींच्या ज्या जाती सांगितलेल्या आहेत त्यात बेहदर (भद्रचा अपभ्रंश), मुंड (मंदचा अपभ्रंश), मुर्ग ( मृगचा अपभ्रंश) आणि मीढ ( मिश्रचा अपभ्रंश) यांचा समावेश होतो.  अकबराच्या पिलखान्यात सात प्रकारचे हत्ती होते, हे प्रकार म्हणजे मस्त, शेरगीर(लढाऊ), साधा, मझोला, खडा, बंदरकिया आणि मुकेल (मराठीत ज्याला मुकणा म्हणजे बिन सुळ्यांचा नर म्हणतात तो हाच असावा). याशिवाय अबुल फझल हत्तींची व्यवस्था, त्यांचा आहार, त्यांना शिकवण्याच्या पद्धती, शस्त्रे, दागिने इ विषयीही भरपूर माहिती सांगतो.

हत्तीसारखा बलवान, बुद्धिमान आणि प्रसंगी आक्रमक प्राणी भारतातल्या जवळपास सगळ्या सत्ताधीशांनी आपल्या सैन्यात समाविष्ट केला, स्वारीसाठी, शिकारीसारख्या धाडसी खेळासाठी त्याचा वापर केला गेला. हत्तींच्या या ऐतिहासिक आणि सांस्कृतिक प्रवासाचा आढावा इतिहासपूर्व काळापासून ते स्वातंत्र्यपूर्व काळापर्यंत घेणं हे मनोरंजक ठरेल पण लेखाच्या लांबीचा विचार करून मी तात्पुरता लेखणीला इथं विश्राम देतो.

संदर्भ – १)हस्तीआयुर्वेद २)मतंगलीला ३)गजशास्त्र ४)मानसोल्हास ५)कौटिलीय अर्थशास्त्र ६)Elephants and Kings – Thomas Trautmann ७)आयने अकबरी

यशोधन जोशी

चमत्काराशिवाय नमस्कार नाही….

जर तुम्हाला कोणी कपडे आगीत न पेटण्यासाठी काय करावे हे सांगितले किंवा कितीही वारा आला तरी न विझणारी मेणबत्ती बनवण्याची कृती सांगितली किंवा उंदीर कमी होण्यासाठी काय उपाय करावे किंवा दात चांगले राहण्याचे उपाय सांगितले तर? सांप्रत परिस्थितीत या सगळ्या गोष्टी अगदीच फुटकळ वाटतील कारण आज वर सांगितलेल्या गोष्टी अगदी सहज उपलब्ध आहेत. पण याच गोष्टी सांगणारे पुस्तक जर १४५ वर्षांपूर्वी कोणी लिहिले असेल तर त्याकाळी यांवर वेगवेगळ्या प्रतिक्रिया उमटल्या असतील. कोणी लेखकाची टवाळी केली असेल, कोणी त्यावर भंपकपणाचा शिक्का मारला असेल. तरी कुतुहलापोटी हे पुस्तक वाचणारा मोठा वर्ग होताच.

गंगाधर गोविंद सापकर या लेखकाने २५ डिसेंबर १८७५ रोजी ’उपयुक्त चमत्कार संग्रह’ या पुस्तक मालिकेचा ८ वा भाग प्रकाशित केला. ’अप्रसिद्ध व उपयुक्त अशा नाना प्रकारच्या चमत्कारिक युक्ती व औषधे यांचा संग्रह’ असे लेखकाने पुस्तकाच्या नावाखाली लिहिले आहे. आपले बंधू भाऊ सापकर यांच्या ’ज्ञानचक्षू’ नावाच्या पुण्यातील बुधवार पेठेत असलेल्या छापखान्यात छापलेल्या या पुस्तकाची किंमत आहे अर्धा आणा. हे पुस्तक लेटरप्रेसने छापलेले आहे.

प्रस्तावनेच्या नावाखाली पुस्तकातील १५-२० पाने खर्ची टाकावी हे लेखकाला मान्य नसावे. एकाच पानाची ’गोळीबंद’ प्रस्तावना वाचली की लेखकाचा हे पुस्तक लिहिण्यामागचा विचार आपल्या लक्षात येतो. प्रस्तावनेत शेवटी आठव्या भागाच्या सुचनेत या आधीच्या सात भागांना ’गुणग्राहक लोकांनी आश्रय दिला’ असा उल्लेख येतो व त्याकाळी एखाद्या पुस्तकाचे आठ भाग प्रकाशित होणे यातच कळून येते की हे पुस्तक वाचणारे अनेकजण त्याकाळी समाजात होते. या पुस्तकाचा आठवा भागच माझ्या हाती पडला.आणि यातलीही शेवटची ९ पाने गहाळ झालेली आहेत. हा भाग एवढा मनोरंजक आहे तर आधीचे भागही तेव्हढेच मनोरंजक असावेत. याच सुचनेत लेखकाने नम्रपणे हेही सांगितले आहे की ’यांत दोष बहुत असतीलच. त्या दोषांचा आव्हेर करून जे थोडे बहुत गुण आढळतील तेच ग्रहण करावे’.

अनुक्रमणिकेत सुमारे ८२ उपयुक्त चमत्कारांची यादी दिलेली आहे. ही अनुक्रमाणिका वाचतानाच आपली उत्सुकता चाळवते. लेखकाला रसायनशास्त्राची सखोल माहिती असावी कारण पुस्तकामधे वेगवेगळी रसायने वापरून करण्याच्या अनेक कृती दिलेल्या आहेत. कपड्याला रंग देण्याची कृती, निळ्या शाईसारखी जर्द पिवळी शाई असे वेगवेगळे रंग तयार करण्यासाठी कुठली रसायने किती प्रमाणात मिसळायची याची कृती लेखकाने दिली आहे. ’अमृततुल्य पदार्थ’ या नावाने असलेल्या एका कृतीत नायट्रेट ऑफ सिल्वर हा पदार्थ चांदी व सोन्याचा अर्क मिळून झालेला असतो व त्यात ’हैपोसलफेट आफ सोडा’ मिळवला की अमृततुल्य गोड पदार्थ तयार होतो. वर उल्लेखलेले दोन पदार्थ मुळात कडू असतात पण एकत्र आल्यावर गोडवा येतो. लेखकाने या पदार्थांच्या चवी सांगितल्या आहेतच आणि तयार होणारा ’अमृततुल्य’ पदार्थाचे उपयोग मात्र सांगितलेले नाहीत. पण बहुधा हा पदार्थ खाण्यासाठीच असावा.

अशा अनेक उपयुक्त गोष्टींबरोबरच लेखकाने काही आश्चर्यकारक चमत्कृतीपूर्ण कृती दिलेल्या आहेत. उदा. ’अदृश्य अक्षरे किंवा खुणा दृश्य करण्याची युक्ती’, ’एखादे मेलनास (बहुधा मिश्रणास) पाण्याने आग लावणे’ ’तांब्याचे सोने करण्याची युक्ती’ ’गमतींचा दिवा’, ’पाण्यात दिवा जळण्याची कृती’ (या दोन कृती दिलेल्या आहेत) आणि सर्वात गमतीशीर म्हणजे ’लांब उडी मारून दाखवणे’ अशा अनेक मनोरंजक कृती दिलेल्या आहेत. शेवटची पाने गहाळ झाल्याने पाण्यात दिवा जाळण्याची कृती आणि लांब उडीची कृतीपासून आपल्याला वंचित रहावे लागते.

याचबरोबर लेखकाला वैद्यकीय ज्ञानही असावे कारण या पुस्तकात त्याने ’पटकीवर औषध’, ’मनुष्यास दमा होतो तो जाण्यास उपाय’ ’लघवी परीक्षा’ ’पंडूरोग समजण्याची चिन्हे’ ’बाळंतरोग समजण्याची चिन्हे’ असे अनेक उपाय दिले आहेत.

प्रसंगवशात आलेल्या संकटाना तोंड कसे द्यावे हे ही लेखकाने या पुस्तकात सांगितलेले आहे. त्यातला एक प्रसंग फारच बिकट आहे. ’वाघाच्या मिशीचा केंश पोटात गेल्यास त्यावर उपाय’ या उपाययोजनेत ’वाघाच्या मिशीचा केंश पोटात गेल्यास बकर्‍याचे काळजाचे तुकडे करून खावे म्हणजे उतार पडतो’ असे सांगितले आहे. यापुढे लेखकाने असेही सांगितले आहे की ’ वाघाचे मिशीचा केंश पोटात जाणे परम दुर्घट आहे खरें परंतु प्रसंगावशांत अशी गोष्ट घडून आल्यास उपाय माहिती असणे योग्य आहे म्हणून ह्या ठिकाणी दर्शविला आहे’.

अशीच ’उंदीर कमी होण्यास उपाय’ ही कृतीही अतिशय रोचक आहे. उंदरांच्या खाण्याच्या गोष्टींच्या ठिकाणी स्पंजचे छोटे छोटे तुकडे टाकावेत, ते खाल्ल्यावर त्यांची पोटे फुगून ते मरतात असे त्यांनी सांगितले आहे. तसेच या कृतीत ते म्हणतात ’ परंतु हा उपाय भूतदया असणारे मनुष्याचे उपयोगी पडेल असे आम्हास वाटत नाही व त्यास उपायाची गरज ही लागणार नाही परंतु त्रास होणार असेल त्या करिता हा उपाय आहे.’

यात सगळ्यात एक अतिशय उपयोगी माहिती दिली आहे जी आजही ताडून पाहण्यास हरकत नाही. ’घोड्याच्या दांतांवरून त्यांचे वयाची परीक्षा करण्याचे प्रकार’ या कृतीमध्ये घोड्याच्या वयाच्या ३२ वर्षांपर्यंत त्याच्या दाताची स्थिती वर्णन केलेली आहे. ’दात पांढरे असतील तर एक वर्षाचा, दातांचे अंत्य पिवळे असतील तर तो ११ वर्षांचा, मध्यम शंखासारीखे असतील तर तो २२ वर्षांचा….’ अशी वर्णने लेखकाने केली आहेत.

अशा वेगवेगळ्या ८२ कृतिंमधील अर्धवट पुस्तकातील ६६ कृती वाचताना मनोरंजन तर होतेच तसेच तत्कालीन समाजासाठी कुठल्या गोष्टी लेखकाला उपयुक्त वाटत होत्या ते कळते. हे छोटेखानी पण अपुर्ण पुस्तक रोचक आहे. या पुस्तकाची शेवटची ९ पाने व आधीचे ७ भाग मात्र मिळू शकले नाहीत ही खंत मात्र राहिली आहे.

चमत्कार हा सापकरांचा आवडता विषय असावा. त्यांचा ’चमत्कार चिंतामणी’ हा ज्योतिःशास्त्रावरचा १८६५ साली लिहिलेला आणखी एक ग्रंथ आहे. त्या ग्रंथात या विषयी आलेले संस्कृत श्लोक व त्यावरून त्यांचे अर्थ वर्णन केले आहेत. त्या ग्रंथाविषयी पुन्हा कधीतरी.

कौस्तुभ मुद्‍गल

ज्ञानदीप लावू जगी…

आपल्या समाजात आपण ‘यशस्वी’ माणसांचा एक ठराविक साचा तयार केलेला आहे, त्यापेक्षा वेगळ्या माणसाला आपण सहसा गिनतीत घेत नाही.याशिवाय वेळोवेळी आपलं रोल मॉडेल बदलल्याशिवाय आपल्याला स्फूर्ती मिळणार नाही याबद्दल आपल्या ‘मन में पुरा विश्वास’ असतो. पण यांपेक्षाही वेगळी एखादी सक्सेस स्टोरी असावी हे आपल्या ध्यानात येत नाही. १९५३ साली एक वेगळं पुस्तक प्रकाशित झालेलं होतं, त्याच्या विषयामुळेच बहुदा तत्कालीन पुस्तकविश्वाने त्याची दखल घेतली नाही.

हे पुस्तक लिहिलेलं आहे आचार्य नंदन सखाराम कालेकर यांनी. हे कुठल्याही अध्यात्मिक गुरुकुलाचे आचार्य नसून ते ‘नंदन केशभूषा विद्यालयाचे’ हेडमास्तर आहेत. केशभूषा विद्यालय इज सो लो क्लास आणि या विषयावर लिहिण्यासारखं काय आहे? हा प्रश्नही तुम्हाला पडला असेलच. पण मी आधीच म्हटल्याप्रमाणे केस कापायचे शिक्षण देणाऱ्या माणसाला यशस्वीतेच्या साच्यात बसवणे आपल्याला मानवत नाही त्याचा होणारा हा मानसिक त्रास आहे.

नंदन सखाराम कालेकर लिखित या पुस्तकाचे नाव आहे ‘केशकर्तनकला’ अर्थात केशभूषा शास्त्र आणि तंत्र. या पुस्तकाला प्रस्तावना आहे शंतनुराव किर्लोस्करांची, पुस्तकाचे प्रकाशन झालेलं आहे संयुक्त महाराष्ट्राच्या चळवळीच्याप्रसंगी पक्षविरोधी भूमिका घेणारे नेते भाऊसाहेब हिरे यांचे. आणि त्याहून मोठी गोष्ट म्हणजे नंदन केशभूषा विद्यालयाचे उदघाटन केलेले होते आचार्य अत्रे यांनी.आता तुमची उत्सुकता थोडी चाळवली असेल कारण किर्लोस्कर, अत्रे अशी मोठी नावं आली. मुख्य पुस्तकाकडे वळण्याआधी आचार्य नंदन सखाराम कालेकर प्रोप्रा.ओ.के. हेअर कटिंग सलून ऑपेरा हाऊस मुंबई ४ यांची आपण थोडक्यात ओळख करून घेऊया.

आचार्यांची घरची परिस्थिती गरिबीची असल्याने ते लहान वयातच केस कापण्याच्या दुकानात कामाला लागले पण वाचण्याच्या आवडीमुळे ते उत्तमोत्तम साहित्य वाचून सुविद्य झाले. स्वउत्कर्ष करण्याच्या ध्यासातून त्यांनी जगातील एक उत्कृष्ट केशभुषक बनण्याचे ठरवले. या विषयातले उच्चशिक्षण घेण्यास ते इंग्लडला जाण्याचे स्वप्न त्यांनी पाहिजे आणि त्या ध्यासातून एका प्रवासी बोटीवर त्यांनी हेअरड्रेसरचे कामही पत्करले. ही सर्व हकीकत खुद्द शंतनूरावांनी प्रस्तावनेत लिहिलेली आहे. विदेशी जाताना पोर्ट सैद बंदरातून त्यांनी शंतनूरावांना पत्र लिहून आपली हकीकत कळवली कारण आचार्य स्वतः किर्लोस्करचे वाचक होते. शंतनूरावांनी त्यांना शुभेच्छा देऊन स्वतःचे अनुभव लिहून किर्लोस्करला पाठवण्याचे सुचवले. त्याप्रमाणे आचार्यांचे दोन लेख किर्लोस्करमध्ये १९३६ साली छापूनही आले. किर्लोस्करचा त्याकाळातला दर्जा पहाता ते लेख उत्तम होते समजायला हरकत नसावी. आजच्या संपादनविश्वातल्या मंडळींनीही असे प्रयोग करून बघायला हरकत नाही.

पुस्तकाचे मनोगत लिहिताना आचार्य प्रथम संत सेना महाराजांचे स्मरण करून आपल्या विविध गुरूंचे आभार मानत आपला प्रवास थोडक्यात सांगतात. शिवाय आपल्या लिखाणाच्या उर्मीचे श्रेय दत्तू बांदेकर, मामा वरेरकर आणि आचार्य अत्रे यांच्या नावे जोडतात. इतरही अनेक नामांकित पत्रकार आणि संपादकांचा नामोल्लेख करून ‘पुष्पासंगे मातीस वास लागे’ अशी नम्र भावनाही व्यक्त करतात. हे पुस्तक लिहिण्याचा आचार्यांचा उद्देश म्हणजे आपल्या व्यवसायबंधूंना मार्गदर्शन आणि सामाजिक ऋणातून मुक्त होणे असा उदात्त आहे.

पहिल्या धड्यात आचार्य केशसंवर्धन आणि केशरचना यांचा इतिहास सांगतात. ते म्हणतात केशसंवर्धन आणि केशरचना या कष्टसाध्य कला आहेत. शिल्पकला,चित्रकला वगैरेंचे जसे तंत्र असते त्याप्रमाणे यांचेही तंत्र आहे. या कलेला इतकी वर्षे योग्य तो मान मिळाला नाही, शास्त्राचा दर्जाही दिला गेला नाही याचे कारण केवळ उच्चवर्णीय लोक नसून नाभिक समाजाचे अज्ञान, शिक्षणाचा अभाव आणि त्यांची या कलेविषयीची बेफिकीर वृत्ती हे ही आहे. पण नवीन पिढीला याचे महत्त्व पटलेले आहे आणि तिला आता जनाश्रय लाभत आहे हे सुद्धा नमूद करतात.( आताची गल्लोगल्ली झालेली चकचकीत सलून, पार्लर आणि स्पा बघून आचार्यांना विशेष आनंद झाला असता)

या कलेच्या प्राचीनत्वाची माहीती देताना ते वासुदेव गोविंद आपटे यांनी मनोरंजन मासिकात लिहिलेल्या प्राचीन ग्रंथांच्या आधारे स्त्रियांच्या केशभूषा व पद्धती या लेखाचा संदर्भ देतात. यानंतर आपल्याकडचा माहितीचा खजिनाच आचार्य उघडतात. अथर्ववेदात एक मंत्र आहे ज्याच्यात अशी प्रार्थना केलेली आहे – लांब आणि दाट केसांनी आमची मस्तकं झाकली जावीत, शतपथ ब्राह्मणात मात्र लांब केसांवर टीका केलेली आहे. यावरून आचार्यांचा व्यासंग खोलवर असल्याचे दिसते.

प्राचीन ग्रीस आणि रोममध्ये हा व्यवसाय फक्त केस कापण्यापुरता मर्यादित नव्हता तर ते सामाजिक एकत्रीकरणाचे ते एक ठिकाणही होते. ही मंडळी डोळे,नाक,कान वगैरेंच्या शस्त्रक्रियाही करत शिवाय पायाच्या भोवऱ्या (कुरूपे) काढणे वगैरे कार्यही करत. (यांवरून मला कोल्हापुरातले एक जुने केशकर्तनालयवाले चामखीळ काढून देत त्याची आठवण झाली) आचार्य हे मुळातच अभ्यासू गृहस्थ असल्याचे त्यांच्या कलेचा इतिहास सांगण्यावरून दिसून येते. आर्किओलॉजी, समाजशास्त्र, सामाजिक आणि राजकीय इतिहास अशा विविध अंगांनी ते या कलेचा वेध घेतात.

Barber हा शब्द मूलतः Barba म्हणजे दाढीवरून आलेला आहे, दाढीची निगा राखणारा तो Barber अशी व्युत्पत्ती आचार्य मांडतात. ही कला प्राचीन ग्रीसमधून जगभर पसरली असं त्यांचं मत आहे. (आठवा : लिओनायडस आणि मंडळी, स्पार्टावाले)एखाद्या व्यक्तीच्या केसाचा वापर करून त्याच्यावर जादूटोणा करणे व त्याचे प्राण घेणे (अर्थात केसावरून स्वर्गाला धाडणे) हे प्राचीनकाळी रूढ होते. दाढी हे बुद्धीचे, आरोग्याचे आणि पौरुषाचे लक्षण आहे. (इथं आपल्यापैकी अनेक पुरुषांनी स्वतःलाच भले बहाद्दर म्हणून पाठ थोपटून घ्यायला हरकत नाही, यात धांडोळाकारही आलेच) अशा प्रकारचे अनेक समज केसांत घर करून बसलेले होते असं म्हणून आचार्य आपल्यातल्या विनोदबुद्धीचे दर्शन घडवतात.

प्राचीन रोममधले बालकांच्या जावळाचे विधी वगैरेची माहिती देत ते शत्रूच्या हाती दाढी सापडून आपले सैनिक बंदी बनू नयेत म्हणून अलेक्झांडरने त्यांना दाढी राखायला मनाई केलेली होती, त्याशिवाय एखाद्याची दाढी छाटणे म्हणजे विटंबना म्हणून ज्युलिअस सीझरने त्याने पराजित केलेल्या गॉल लोकांच्या दाढ्या छाटलेल्या होत्या ही नवीनच माहिती आचार्य देतात. १८व्या शतकाच्या सुरुवातीला रशियाचा राजा पीटर द ग्रेटने त्याच्या राज्यातल्या दाढीधारी मंडळींच्या दाढीवर कर बसवलेला होता आणि तो न भरल्यास दाढी छाटली जाई. (आपल्याकडे असं काही केल्यास नोव्हेंबर महिन्यात सरकारी महसुलात मोठी वाढ होईल, त्याशिवाय इन्कम टॅक्स भरल्याच्या पोष्टी ज्याप्रमाणे फेबुवर येतात तशा याच्याही येतील. शिवाय दर अर्थसंकल्पात आम्हा वर्षानुवर्षे दाढी राखणाऱ्या मंडळींसाठी काही सवलतही मायबाप सरकार जाहीर करेल) इंग्लडचा राजा ८व्या हेन्रीनेही दाढीवर कर बसवलेला होता, तो भरल्याचा पुरावा म्हणून एक बिल्ला करदात्याला दिला जाई. तो दाढीत अडकवत की खिशात ठेवत हे मात्र कळत नाही.

युरोपात वैद्यकीय व्यवसाय आणि शस्त्रक्रिया या धर्मगुरू करत आणि त्यांना मार्गदर्शन नाभिक (barber surgeon) करत. पुढे शस्त्रक्रियानिपुण नाभिकांच्या संख्येत मोठी वाढ झाली आणि धर्मगुरूंना केवळ प्रवचनाचेच काम उरले. पोप अलेक्झांडरनेही धर्मोपदेशकांना शस्त्रक्रिया करण्यास मनाई केली होती कारण त्यात मोठ्या प्रमाणावर रक्तपात होई.

१३व्या शतकात लंडन नाभिक संघ अर्थात Barber’s Company of London ची स्थापना झाली. त्यांनी व्यवसायाचे नियम बनवले तसेच अननुभवी लोकांवर नियंत्रण आणले. त्यांना राजसत्तेचाही पाठींबा होता. शस्त्रक्रियाकरांनी नाभिकांच्या धंद्यात हस्तक्षेप करू नये असा कायदाही तेंव्हा करण्यात आला होता. शस्त्रक्रियाकारांना व्यवसायासाठी जी सनद दिली जाई त्यावर गव्हर्नर आणि दोन नाभिकांच्या सह्या असत. १८व्या शतकात मात्र वैद्यकीय व्यवसाय पूर्ण उदयाला आला आणि नाभिकांची शास्त्रक्रियेपासून ताटातूट झाली. या काळापर्यंतचा इतिहास सांगून आचार्य पहिला धडा संपवतात.

आचार्य स्वतः हात काळे करून शिकलेले असल्याने ते बारीकसारीक माहिती उत्तम देतात. हे पुस्तक वाचताना लहानपणापासून केशकर्तनालयात पाहिलेली वेगवेगळी साधनं, ती वापरण्याण्याची केक (केशकर्तनालय) वाल्यांची स्टाईल अगदी डोळ्यांपुढे उभी रहाते. पुढचा धडा हा नाभिक समाजाच्या वापरातील हत्यारांबद्दल आहे. यात वस्तऱ्यापासून सुरुवात करून कातरी, स्प्रिंगची मशीन( क्लिपर्स), इलेक्ट्रिक क्लिपर्स इ ची सविस्तर माहिती ते देतात. ते झाल्यावर कंगवे/फण्या केस झाडायचे ब्रश, धार लावायचे दगड व चांबड्याचे/कॅनव्हासचे पट्टे, साबणाचा फेस काढायचे (अर्थात दाढीचे) ब्रश वगैरे दुय्यम साधनांचीही ते माहिती देतात.

फौजेत नव्यानेच भरती झालेल्या रंगरुटांना हत्यारं वापरायला शिकवणाऱ्या वस्तादासारखेच आचार्य वस्तऱ्यापासून सुरुवात करून सर्व हत्यारांची भरपूर माहिती सांगतात. वस्तऱ्याची माहिती सांगताना ते या हत्याराच्या देठ,खीळ, कांडे, टांच,खांदा अशा अवयवांची माहिती आकृतीसह सांगतात. आचार्यांच्या उमेदीच्या काळात स्वदेशीची चळवळ जोरात असली तरी ते इंग्लडमधल्या शेफिल्ड येथे तयार झालेले वस्तरे वापरण्याचाच आग्रह करतात. वस्तऱ्याची माहिती सांगून झाल्यावर लगेचच आचार्य त्याला परजण्याची पद्धत शिकवतात तसेच त्यासाठी लागणारे दगड, चांबड्याचे आणि कॅनव्हासचे पट्टे यांचाही तपशील पुरवतात. धार लावण्यासाठीचा बेष्ट दगड म्हणजे ‘स्वाती'(swaty) हे सुद्धा बजावून सांगतात.

आचार्य मुळातच खोलात जाऊन अभ्यास करणारे आहेत. कात्री आणि क्लिपर्स वगैरेची माहिती सांगताना ते क्लिपर्सचं पेटंट कुठल्या अमेरिकन कंपनीकडं आहे हे ते सांगतात. क्लिपर्स आपल्याकडं सर्रास झिरो मशीन म्हणून ओळखले जातात पण याचेही विविध प्रकार आहेत. ते म्हणजे 0000,000,00,0,1,2 आणि 3. त्याचे कोष्टक लिहून कुठल्या मशीनने केस कितव्या भागापर्यंत कापला जातो हे ते सांगतात. इलेक्ट्रिक क्लिपर्स म्हणजे लॉकडाऊनमध्ये ज्याच्या दणादण ऑर्डर टाकून आपण अमेझॉन आणि फ्लिपकार्टचं दुकान आपण चालवलं ते ट्रीमर. ट्रीमर हे तेंव्हापासून होते हे मला या पुस्तकातच कळलं. केस कापण्याचे कंगवे ‘store in cool and dry place’ असा कळकळीचा सल्लाही आचार्य आपल्या व्यवसायबंधूंना देतात.

‘शिंव्हास जशी आयाळ तशी पुरुषास दाढी’ असं कुणीतरी म्हटलेलं माझ्या पक्कं लक्षात आहे. पुढच्या धड्यात आचार्य दाढी करण्याबद्दल विशेष सविस्तरपणे सांगतात. गिऱ्हाईकच्या चेहऱ्याचा अभ्यास करून, त्याच्या केसाचा प्रकार, त्यांचा पोत इ गोष्टी दाढी करण्यापूर्वी लक्षात घ्याव्यात असा सल्ला ते देतात. ‘घे वस्तरा आणि चालव सपासपा’ असं करू नये हे ही बजावतात. ‘केक'(केशकर्तनालय)मध्ये गेल्यावर आपल्याला जी आदबशीर वागणूक मिळते जसे की खुर्ची पुढं ओढून आपल्याला सन्मानपूर्वक आसनस्थ करणे, सौजन्याने काय करायचं आहे वगैरे चौकशी करणे ही शिकवण आचार्य पुस्तकातून देतात. सध्याचे बहुसंख्य ‘केक’वाले आचार्यांच्या गुरुकुलाचाच वारसा पुढं चालवत असावेत.

आचार्य अतिशय काटेकोरपणे प्रत्येक क्रियेची माहिती सांगतात. साबण लावण्यापासून ते कितीसा जोराने वस्तरा कुठल्या भागावर आणि कोणत्या दिशेने फिरवावा हे एवढ्या सविस्तरपणे सांगतात की क्या कहने ! याशिवाय अर्थबोध व्हावा म्हणून आकृत्याही काढून दाखवतात. आपण इतकी वर्षं हा प्रयोग आपल्यावर करून घेतोय पण हे आपल्या लक्षातही आलं नाही हे मला प्रकर्षानं जाणवलं. शिवाय एवढी सगळी खबरदारी घेऊनही रक्तपात झालाच तर उपाय सांगताना पहिला उपाय हा गिऱ्हाईकाची माफी मागणे हाच आहे असंही ते म्हणतात.

पुढच्या धड्यात आचार्य केशकर्तनकलेची माहिती देतात. आधुनिक ‘केक’मध्ये गेले असता शेकडो नक्षीकाम केलेल्या डोक्यांचे फोटो दाखवून आपल्याला अवाक करतात ते सगळं खोटं आहे हे आपल्याला या पुस्तकात समजतं. कारण आचार्यांनी २ प्रकारात आणि ६ उपप्रकारात संपूर्ण केशकर्तनकला बसवून दाखवलेली आहे. हे वर्गीकरण अगदी सोपं आहे, म्हणजे प्रकार १) मध्ये/बाजूला भांग पाडलेले केस आखूड/मध्यम/लांब कापणे आणि प्रकार २) भांग न पाडता उलट फिरवलेले केस आखूड/मध्यम/लांब कापणे. खलास. हा म्हणजे वामनाने तीन पावलात संपूर्ण ब्रह्मांड व्यापून टाकण्याचाच प्रकार झाला. मग नवशिक्याने केस कापताना कशी खबरदारी घ्यावी, हलक्या हाताने, खापे न पाडता कशी केशभूषा करावी वगैरे हितोपदेश आचार्य करतात. प्रत्येक वेळी आचार्य एक गोष्ट आवर्जून सांगतात ती म्हणजे गिऱ्हाईक नाराज न होईल याची खबरदारी घ्यावी. त्यांच्या अफाट जनसंग्रहाचे कारण त्यांचा हा मितभाषी स्वभाव हेच असावे.

दाढी, मिशा आणि ब्रश मारणे या धड्याची सुरुवात आचार्य केशकर्तनादी क्रिया संपल्यावर दाढी,मिशा यांच्या ठाकठिकी संबंधाने विचार करणे आवश्यक आहे अशी पल्लेदार तान घेऊन करतात. दाढी राखणे ही अलीकडे फॅशनच झाली आहे असे म्हणून ते सध्याच्या दाढी टीकाकारांना No Shave November चे प्राचीनत्व सांगतात.म्हणजे ही प्रथा हिरकमहोत्सवी होऊन गेली आहे हे निश्चित. तत्कालीन मिशांचे कट बघताना आपल्याला आपल्या घरातल्या जुन्या फोटोत दिसणारे आपले परिजन आठवतात.

केशविज्ञान आणि शांपू या धड्यात आचार्य एकदम वैज्ञानिक दृष्टिकोन ठेवून केसांची anatomy, त्यातील घटक द्रव्ये वगैरे शिकवण देतात. शांपूचे प्रकार आणि तो कसा करावा हे सांगून मग पैसे खर्चायला चिकटपणा न करता चांगले शांपू वापरून गिऱ्हाईकांचे समाधान करावे असं म्हणत समेवर येतात. मुखमर्दनकला व स्नायूविज्ञान या धड्यातही आधीच्या धड्यातला टेम्पो टिकवून ठेवत कवटीची रचना वगैरे समजावून सांगत मसाज करण्याच्या कृती व क्लुप्ती उलगडून दाखवतात.

शेवटचा धडा हा केशकर्तनालयासाठीची संकीर्ण माहिती आणि धंदेवाईकास हितोपदेश असा आहे. यात दुकान कुठे काढावे, ते कसे असावे यापासून दुकानाची स्वच्छता, ग्राहकांशी कसे वागावे असा उपदेशात्मक आहे. ‘ग्राहक हा कल्पतरू, तो आपलासा झाला तर भरभराटीला काय तोटा’ असा गांधीजींचा मंत्रच आपल्या भाषेत सांगतात. मालकाने कसे वागावे, कामगारांनी कसे वागावे,धंद्यातील यशाची गुरुकिल्ली म्हणजे वक्तशीरपणा वगैरे नियम सांगत शेवटी आपण कामदारांनी स्वतःचे, कुटुंबाचे, समाजाचे आणि देशाचे हित साधण्यासाठी वरील सूत्रांचा विचार करावा असं म्हणून आपला हा ज्ञानयज्ञ आटोपता घेतात.

आचार्य नंदन सखाराम कालेकर यांचे कौतुक करावेसे वाटते ते म्हणजे आपण कष्टानं साध्य केलेली विद्या, आपलं ज्ञान त्यांनी आपल्या ज्ञातीबांधवांच्या उपयोगासाठी त्यांनी खुलं केलेलं आहे. त्यांच्या लिहिण्यात आपण आता फार मोठे कुणी आहोत हा अहंकार थोडाही झळकत नाही. त्यांनी जो उपदेश त्यांच्या व्यवसायबंधूंना केला आहे तो तमाम मराठी व्यावसायिकांनी अंगी बाणवायला हरकत नसावी. अशा विषयावर आपण कधी लिहू असं मलाही कधीच वाटलेलं नव्हतं पण एक धंदेशिक्षण देणारं एक ऑफबीट पुस्तक म्हणून या पुस्तकाला जरूर महत्व द्यायला हरकत नाही.

यशोधन जोशी

ठिपक्यांची किमया…

आपलं जीवन ठिपक्यांशी घट्ट बांधलं गेलं आहे. कागदावर काढलेली रेघ असो किंवा संगणकावर लिहिलेला मजकूर असो सगळं ठिपक्यांनी बनलेलं आहे. आपण ह्या कृती नेहेमी करत असतो पण आपण या ठिपक्यांना नेहेमी दुर्लक्षित करत आलो आहे. हा लेख आहे तो ठिपक्यांनी एका क्षेत्रात केलेल्या क्रांतीबद्दल. या ठिपक्यांमुळे या क्षेत्रात अमुलाग्र बदल झाला.

छायाचित्र काढणार्‍या कॅमेर्‍याचा शोध लागला आणि प्रकाशाच्या मदतीने छायाचित्र काढली जाऊ लागली आणि ही काढलेली छायाचित्रे रासायनिक प्रक्रिया करून छापताही येऊ लागली. याच बरोबर छपाईच्या क्षेत्रातही प्रचंड प्रमाणात प्रगती होत होती. पण यात एकच उणीव राहिली होती ती म्हणजे छापलेल्या पुस्तकांमधे किंवा वर्तमानपत्रांमधून छायाचित्रे छापण्याचे तंत्र विकसित झाले नव्हते. त्यामुळे जुन्या पुस्तकांमधे छायाचित्र छापलेली दिसत नाहीत. सगळी चित्रे काळ्या रंगाच्या रेषांनी काढलेल्या आकृत्या असतात तशी काढलेली असतं. १८४२ साली राणी व्हिक्टोरीयाचा खुनाचा प्रयत्न झाला होता. त्यानिमित्ताने ’द इलस्ट्रेटेड लंडन न्यूज’ एक अंक प्रकाशित झाला आणि या अंकात चक्क दोन छायाचित्रे छापलेली होती. ही खर्‍याखुर्‍या छायाचित्रांसारखी नव्हती. अशी एका रंगातली आणि केवळ काळ्या व पांढर्‍या रंगातील छायाचित्रे छापण्यास तेव्हापासून सुरुवात झाली. या छायाचित्रांसाठी कंपोजमधे लावण्यासाठी बनवण्यात येणारा ब्लॉक बनवण्याची प्रक्रिया मोठी गमतीशीर पण किचकट होती. यात आधी कलाकार जे छायाचित्र छापायचे आहे त्याचे रेखाचित्र (Sketch) कागदावर बनवत असे. मग या रेखाचित्राची उलटी प्रतिमा तयार करून ती एका मऊ लाकडावर चिटकवली जात असे. मग त्या उलट्या चित्रानुसार कोरक्या त्या लाकडावर ती प्रतिमा कोरत असे. काढलेल्या रेखाचित्राची उलटी प्रतिमा काढणे हे तितके सोपे काम नव्हते. याचे उत्तर शोधले फ्रेंच चित्रकार देगा (Degas) याने. त्याने उलटी प्रतिमा लाकडावर उमटविण्यासाठी ट्रान्सफर पेपर तयार केला. या ट्रान्सफर पेपरवर रेखाचित्र काढले जात असे. हा पेपर ट्रेसिंग पेपरसारखा पारदर्शक असे. या पेपरच्या एका बाजूस कोटिंग केलेले असे. कोटिंग केलेल्या बाजूवर रेखाचित्र काढून ती बाजू लाकडी ठोकळ्यावर ठेवली जात असे व वरचा पेपर काढला की कोटिंग असलेल्या बाजूवर काढलेले रेखाचित्र उलटे उमटे. लाकडावर कोरकाम झाले की तो लाकडी ठोकळा एका मऊ चिकणमातीमधे दाबून त्याचा साचा बनवला जात असे. मग या साच्यात धातू ओतून त्याचा ब्लॉक बनविला जात असे. हा ब्लॉक कंपोजमधे लावून मग छपाई केली जात असे. अशा प्रकारे छापलेली रेखाचित्रे अनेक जुन्या पुस्तकांमधे छापलेली दिसतात. अशी कोरून छायाचित्रे छापणे शक्य झाले तरी खर्‍या फोटोग्राफप्रमाणे छापणे शक्य नव्हते. साधारणतः १८९१ साली अमेरिकेतील वर्तमानपत्रांमधून जवळ जवळ १००० कलाकार आठवड्याला १०००० रेखाचित्रे काढत असत.

द इलस्ट्रेटेड लंडन न्यूजमध्ये छापलेली चित्रे

या समस्येवर उत्तर म्हणून एका इंग्लिश छायाचित्रकाराने छायाचित्र छापण्याची एक नवीन पद्धत विकसित केली. वॉल्टर वुडबेरी हे त्याच नाव. वॉल्टर हा हरहुन्नरी छायाचित्रकार होता. आपल्या इंजिनिअरींगच्या शिक्षणादरम्यानच त्याने सिगरेटचा बॉक्स आणि चष्म्याच्या भिंगांपासून कॅमेरा बनवला होता. हा छायाचित्रकार १८५१ साली चरितार्थासाठी ऑस्ट्रेलियाला गेला. त्याचे चरितार्थाचे काम इंजिनिअरींग मधले असले तरी तो एक व्यावसायिक छायाचित्रकारही होता. याच दरम्यान त्याची ओळख जेम्स पेज नावाच्या माणसाबरोबर जकार्तामधे आपला स्टुडिओ चालू केला. १८६३ साली आजारामुळे वॉल्टर पुन्हा इंग्लंडला परतला. १८६४ साली त्याने पहिल्यांदा प्रकाश व रसायने न वापरता छायाचित्र छापण्याची पद्धत विकसित केली. अर्थात ही पद्धत शोधली गेली ती फोटोग्राफ छापण्यासाठी मात्र या पद्धतीने अनेक प्रती छापणे सहज शक्य झाल्याने ती मुद्रण क्षेत्रातही वापरली गेली. ज्यामुळे एकाच छायाचित्राच्या अनेक प्रती छापणे सहज शक्य झाले. वॉल्टरने शोधलेल्या पद्धतीत प्रारंभी रसायन आणि प्रकाश यांचा वापर केला जात असे. जिलेटीन आणि डायक्रोमेट यांचे मिश्रण एका काचेवर पसरले जात असे. मग त्यावर कॅमेऱ्याने काढलेल्या छायाचित्राची निगेटिव्ह ठेऊन प्रखर अतिनील किरणांच्या सहाय्याने एक्सपोज केले जात असे. एक्सपोज होताना निगेटिव्ह वर असलेल्या वेगवेगळ्या छटांप्रमाणे जिलेटीन वर छायाचित्र एक्सपोज होत असे. गर्द छटेच्या इथे जाड तर फिकट छटेच्या इथे पातळ अशा उंचसखल आकारात छायाचित्र जिलेटीनवर उमटे. त्यानंतर त्यावर पाणी टाकून एक्सपोज न झालेले जिलेटीन धुवून टाकले जात असे. प्रखर अतिनील किरणांमुळे जिलेटीन टणक होत असे. मग ही जिलेटीनची पातळ फिल्म शिशाच्या एका जाड तुकड्यावर ठेवून प्रचंड दाबाखाली दाबली जात असे. टणक जिलेटीनवरचे छायाचित्र मग या शिशाच्या तुकड्यावर उलटे उमटत असे. मग या पट्टीवर जिलेटीन व शाई यांचे मिश्रण टाकून

वुडबरी पध्दतिने बनवलेला शिशाचा ब्लॉक

छायाचित्र कागदावर उमटवले जात असे. शिशाच्या तुकडयावरून छायाचित्रांच्या अनेक प्रती काढता येत असत. पुस्तकांच्या छपाईत हा शिशाचा तुकडा वापरून आता छायाचित्रे छापता येऊ लागली. या शिशाच्या तुकड्याने छापलेली छायाचित्रे ही फोटो पेपरवर छापलेल्या छायाचित्रांप्रमाणे म्हणजे Continuous Tone मधली असत. ही पद्धत वेळखाऊ तसेच महाग असल्याने ती फक्त किमती पुस्तकांमध्ये वापरली जात असे. या पद्धतीने छापलेली छायाचित्रे अतिशय दर्जेदार असत. या पद्धतीला वुडबरीटाईप असे नाव आहे.

वुडबरी पध्दतीने पुस्तकात छापलेली छायाचित्रे

याआधी एका चित्रकाराने केवळ रेषा आणि ठिपके वापरून काढलेल्या चित्रांमधे वेगवेगळ्या छटांचा परिणाम साध्य केला होता. हेन्ड्रीक गोल्डझियस (Hendrik Goldzius) याने काळा हा एकच रंग वापरूनही राखाडी रंगांच्या छटांचे छायांकन आपल्याला त्या चित्रांमधे दिसते. रेषांच्या व ठिपक्यांच्या सहाय्याने त्याने केलेली रेखाचित्रे कमालीची सुंदर आहेत.

हेन्ड्रीक गोल्डझियसने एका रंगात काढलेल्या चित्रांमधे साधलेल्या छटांचे छायांकन

यातूनच प्रेरणा घेऊन छायाचित्रे छापण्यासाठी या आधीच एका संशोधकाने सोपी आणि स्वस्त पध्दत शोधली जिने छपाई क्षेत्रात क्रांती घडवली. आजही छापण्यासाठी हिचं पद्धत वापरली जाते. असे असले तरी त्याचा व्यवसायिक वापर सुरू होण्यासाठी तब्बल ३८ वर्षे गेली.

विल्यम टालबॉट

येथे ठिपके मदतीला आले. विल्यम टालबॉट या एका छायाचित्रकाराने या समस्येवर उपाय शोधला. त्याने १८५१ साली पहिल्यांदा ठिपके वापरून छायाचित्रे छापता येतील अशी एक सोपी पद्धत विकसित केली. वुडबरीने शोधलेल्या पद्धतीने खर्‍याखुर्‍या फोटोग्राफ सारखी छायाचित्रे छापता येऊ लागली तरी ती रोजच्या वर्तमानपत्रांमधून छापण्यासाठी खर्चिक होती. कोरलेल्या लाकडापासून जी रेखाचित्रे छापली जात त्यात एक समस्या होती ती म्हणजे त्यामधे शाईचा काळा आणि कागदाचा पांढरा एवढ्या दोनच रंगांमधे काम करावे लागत असे. काळ्या व पांढर्‍या या दोन रंगांमधील राखाडी (Gray) रंगाच्या छटा मिळत नसत. त्यामुळे खर्‍या फोटोग्राफ सारखे छायाचित्र छापता येत नसे. यावर तोडगा म्हणून विल्यमने अतिशय सोपी पद्धत विकसित केली. ही पद्धत अर्थातच पहिल्यांदा फोटोग्राफ छापण्यासाठी वापरली गेली व त्याचा मुद्रणामधे वापर वर उल्लेख केल्याप्रमाणे नंतर चालू झाला. फोटोग्राफ हे नेहेमी Continuous Tone मधे छापलेले असतात. विल्यमने शोधलेल्या पध्दतीमध्ये ही Continuous Tone मधला फोटोग्राफ हा एक्स्पोज करताना मधे ठिपक्यांची पट्टी ठेऊन अक्षरशः ब्रेक केला जात असे. त्यामुळे एक्स्पोज केलेल्या छायाचित्रात गडद भागात म्हणजे १००% काळ्या रंगाच्या जागी पॅच ९०-८०% भागात क्वाड्राटोन ६०-५०% भागात मिडटोन ३०-२०% भागात क्वार्टर टोन तर ७-५% भागात हायलाईटस अशा प्रकारे ब्रेक केला जाई. यालाच Juxtaposition असेही म्हटले जाते. फोटो कॅमेर्‍यामधेच एक काचेची पट्टी असे. या काचेवर समान अंतरावर असलेले व एकाच आकाराचे ठिपके काढलेले असत. ही ठिपके असलेली काच छायाचित्राला लहान लहान ठिपक्यांमध्ये परावर्तीत करत असे. अशा प्रकारे घेतलेल्या छायाचित्रातील गडद भागातील ठिपके आकाराने मोठे तर फिकट भागातील ठिपके आकाराने लहान असत. यामुळे या छायाचित्रात एक प्रकारचा ठिपक्यांचा पॅटर्न बनत असे. या ठिपक्यांमधील अंतर अतिशय कमी असे. सगळे ठिपके हे काळ्या रंगातच छापले तरी दृष्टिभ्रमामुळे या लहान मोठ्या ठिपक्यांच्या आकारामुळे छायाचित्रात राखाडी रंगाच्या छटांचा भास होत असे. या अशा ठिपक्यांच्या छायाचित्रांवरून ब्लॉक किंवा ऑफसेटच्या धातूच्या प्लेटवरती उतरवून छापणे सहज शक्य होऊ लागले. ही पद्धत अतिशय सोपी आणि स्वस्त होती. विल्यमनी याचे पेटंटही घेतले. मग याच संकल्पनेला धरून मग वेगवेगळे प्रयोग चालू झाले. ठिपक्यांचा आकार लहान करणे, वेगवेगळ्या म्हणजे चौकोनी, गोल, लंबगोल आकाराचे ठिपके वापरणे, ठिपक्यांच्या ओळींचा कोन बदलणे असे बरेच वेगवेगळे प्रयोग केले गेले. विल्यम लेगो या माणसाने प्रिन्स आर्थर यांचे छायाचित्र ही पध्दत वापरून ’कॅनेडियन इलस्ट्रेटेड न्युज’ या वर्तमानपत्रात १८६९ साली पहिल्यांदा छापले.

विल्यम लेगोने छापलेले प्रिन्स आर्थर यांचे छायाचित्र

पण वर्तमानपत्र आणि मुद्रण क्षेत्रात याचा व्यवसायिक वापर चालू झाला तो १८९० साली. या क्षेत्रात काम करणारे जॉर्ज मिसेनबाख (George Meisenbach) आणि फेड्रिक इव्ज (Frederick Ives) यांनिही उल्लेखनीय काम केले आहे. या ठिपक्यांच्या ओळींची संख्या LPI म्हणजे Line per Inch या प्रमाणात मोजली जाते आणि ठिपक्यांची संख्या ही DPI म्हणजे Dots per Inch मधे मोजली जाते. LPI जितका जास्त तितके छापलेले छायाचित्र मुळ फोटोग्राफच्या जवळ जाते. एकरंगी मुद्रणात वापरली जाणारी ही पद्धत नंतर फोर कलर छपाईतही वापरली जाऊ लागली. मुद्रणात वापरले जाणारे चार रंग म्हणजे निळा (Cyan), किरमिजी (Magenta), पिवळा (Yellow) आणि काळा (Black) यांच्या चार वेगळ्या प्लेटसमधे या चारही रंगांसाठी वापरल्या जाणार्‍या ठिपक्यांचा कोन बदलला जातो. फोर कलर मुद्रणाच्या सुरुवातीस हे कोन काय असावे याचे प्रमाणीकरण झालेले नव्हते त्यामुळे बर्‍याचवेळा चित्रांमधे फुलांसारखा एक पॅटर्न येत असे ज्याला Moiré असे म्हणले जाते. मग संशोधनानंतर या ठिपक्यांचे कोन प्रमाणीत केले गेले.

आज हे ठिपके डिजिटल पध्दतीने टाकले जातात. या पद्धतीच्या प्रारंभीच्या काळात ऑफसेटसाठी १००-१२० LPI, लेटरप्रेससाठी बनविण्यात येणार्‍या ब्लॉकला ८०-१०० LPI तर स्क्रिन प्रिंटिंगसाठी ६०-५० LPI वापरले जात असे. आज डिजिटल तंत्रामुळे ऑफसेटसाठी २०० व त्यापेक्षा अधिक LPI वापरून छपाई करणे शक्य झाले आहे.

आता आणखी एका ठिपक्यांबद्दल. लहानपणी हे ठिपके आपण पाहिलेले असतील. लहानपणी मॅंड्रेक्स, फॅंटम यांची कॉमिक्स वाचली असतील तर तुम्हाला या ठिपक्यांची नक्की ओळख असेल. या कॉमिक्समधे छापलेल्या छायाचित्रांमधे एक ठिपक्यांचा पॅटर्न असे. वरती सांगितलेल्या हाफटोन प्रमाणे हे ठिपके लहान मोठे नसत. एकाच आकाराचे ठिपके कॉमिक्समधल्या चित्रांना एक वेगळीच छटा देऊन जायचे. या ठिपक्यांना ’बेन डे डॉट्स’ असे म्हणले जाते. साधारणतः १८३७ सालापासून कॉमिक्स छापण्यास सुरुवात झाली. ‘The Adventures of Obadiah Oldbuck’ या नावाने प्रकाशित झालेल्या या कॉमिक्स पुस्तकाच्या इंग्रजी व्यतिरिक्त अनेक युरोपियन भाषांमधे आवृत्त्या निघाल्या. इंग्रजीतली आवृत्ती यायला चार वर्षे गेली. कॉमिक्स सुवर्णकाळ मात्र चालू झाला तो १९३८ साली पहिल्यांदा जेव्हा ’सुपरमॅन’ हे कॉमिक्स बाजारात आले. बेंजामीन डे (ज्यु.) या रेखाचित्रकाराने बेन डे डॉटस पहिल्यांदा वापरले. एकाच आकाराचे पण वेगवेगळ्या रंगांचे ठिपके एकमेकांवर ओव्हरलॅप करून छापले की एक वेगळाच परिणाम रेखाचित्रांना मिळत असे. त्यानंतर बेन डे डॉटस हे कॉमिक्स मधील रेखचित्रांमधे वापरले जाऊ लागले. बेन डे डॉटस यांचा वापर केवळ कॉमिक्सपर्यंतच मर्यादित होता. पण अमेरिकन पॉप आर्टिस्ट रॉय लिचेनस्टीन (Roy Lichtenstein) याने आपल्या चित्रांमध्ये आणि शिल्पांमध्ये या बेन डे डॉटसचा भरपूर वापर केलेला आहे.

(वरती वर्णन केलेल्या सगळ्या प्रक्रिया या अतिशय त्रोटक आणि त्यातील किचकट तांत्रिक बाजू न देता लिहिलेल्या आहेत.)
तर अशा प्रकारे हे छापलेले ठिपके आपण रोज बघत असतो किंबहूना आपण ठिपक्यांनी छापतही असतो. आपण वापरत असलेले लेझर किंवा इंकजेट प्रिंटरही ठिपक्यांमधेच छपाई करतात. पण या ठिपक्यांचे महत्व आपल्या गावीही नसते. आता जेव्हा वर्तमानपत्रात किंवा एखाद्या पुस्तकात छापलेले छायाचित्र बघाल तेव्हा भिंगामधून हे ठिपके जरूर बघा.
या लेखासाठी संदर्भ म्हणून शोधताना मला एक वेबसाईट सापडली ज्यावर या सगळ्या पध्दतींचे सुंदर सादरीकरण केले आहे. मी त्यांना संदर्भासाठी ही माहिती वापरण्याची परवानगीसाठी मेल पाठवला. सहसा अशा मेलला उत्तर न मिळण्याची शक्यता असते. पण दोनच दिवसांत आभार मानून लेखकानी ही माहिती वापरण्याची परवानगी दिली. तुम्हीही या साईटला जरुर भेट द्या. http://ted.photographer.org.uk/

कौस्तुभ मुद्‍गल

फेस भराभर उसळू द्या !

भारतीय संस्कृतीला वारुणी ही काय नवीन नाही. ऋग्वेदापासून ते महाकाव्यापर्यंत अनेक ठिकाणी वारुणीचे आणि विविध मद्यांचे उल्लेख आपल्याला आढळतात. महत्वाचा उल्लेख सांगायचा तर सीता वनवासात जाताना सीता नदीची प्रार्थना करून वनवासातून सुखरूप परत आल्यावर तुला वारुणी आणि मांस अर्पण करेन असं म्हणते.  पुढच्या काळात मात्र मद्य हळूहळू ‘नतिचरामी’च्या यादीत कधी जाऊन बसलं हे समजलंच नाही. पण भारतीय मद्य आणि वारूणींची माहिती देणारे हजारो संदर्भ आपल्याकडं सापडू शकतील. 

विदेशी मद्य ही भारतात काही नवलाईची गोष्ट नाही सर्वदूर ते उपलब्ध आहे ( आणि प्रोहिबिशन असलेल्या ठिकाणी तर हमखास उपलब्ध आहे)भारतातल्या मोठ्या वर्गाची मद्यप्रेमाची सुरुवात जिथून झाली त्या फेसाळणाऱ्या बिअरची ही कुळकथा…

भटका माणूस एका जागी वस्ती करून रहायला लागला आणि हळूहळू त्यानं नियमितपणे धान्य पिकवायला सुरुवात केली. आता हे पिकवलेलं धान्य साठवून ठेवायची कला अजून त्याला अवगत नव्हती त्यामुळं काही वेळा त्या धान्याला मोड येत काही  वेळा ते ओलसर होऊन खराबही होई.  हे सगळे खटाटोप करताना माणसाला कधीतरी fermentation चा शोध लागला आणि इथंच कधीतरी बिअरचा जन्म झाला. (बिअर कशी करतात वगैरे माहिती मी सांगणार नाही कारण लॉकडाऊनमध्ये हौशी लोकांनी कुठून कुठून माहिती मिळवून आणि आलं वगैरे वापरून हे कुटीरउद्योग करून बघितलेले आहेतच)

कुर्दीस्तान म्हणजे आजच्या तुर्की-इराण-इराकच्या भागात बिअरने पहिला श्वास घेतला (पक्षी : इथंच तिच्यातून पहिल्यांदा बुडबुडे निघाले). युफ्रेटीस आणि टायग्रीस या मानवाला आपल्या काठावर वाढवणाऱ्या नद्यांनी मानवाच्या जीवनातील एका संस्कृतीलाही हातभार लावला. ( हे वाक्य १००% स्वप्रेरणेतून आलेलं आहे, लेखाचा विषय असलेल्या पेयाचा त्यावर कोणताही अधिकार नाही) काही anthropologist च्या मते अन्नाबरोबरच, धान्यापासून तयार होणारी पेये हे सुदधा मानवाच्या शेतीप्रधान होण्यामागचे कारण आहे. 

सुमेरियन संस्कृतीत Ninkasi नावाच्या देवतेचं वर्णन सापडतं. ही देवता प्रजोत्पादन, पीकपाणी, प्रेम आणि युद्ध यांच्याशी संबंधित आहे. याच्याशिवाय हिच्याच खांद्यावर fermentation ची सुद्धा जबाबदारी दिलेली आहे. Ninkasi चा अर्थच lady who fills the mouth असा आहे. प्रजोत्पादनाची देवता असल्यानं ७ मुली आणि २ मुलं असा तिचा पोटमळा बैजवार पिकलेला आहे. दोन मुलांपैकी पहिल्याचं नाव brawler – म्हणजे हाणामाऱ्या करणारा आणि दुसऱ्याचं नाव boaster – म्हणजे बढाया मारणारा अशी ‘विचारपूर्वक’ ठेवली गेलेली आहेत. इसपू १८०० मधल्या एका मातीच्या tablet वर Ninkasi देवतेची दोन गाणी लिहिलेली आहेत. त्यापैकी एकात  brewing ची पद्धत सांगितलेली आहे आणि दुसऱ्यात देवीचे धुंदीचा आनंद दिल्याबद्दल आभार मानलेले आहेत.बिअरसाठी सुमेरियन भाषेत  sikaru, dida आणि ebir अशी वेगवेगळी नावं होती.हळूहळू सुमेरियन संस्कृतीत बिअर घरी करण्याबरोबरच तिचं व्यावसायिकदृष्ट्याही उत्पादन सुरू झालं. सैन्यासाठी उत्तम दर्जाची बिअर तयार केली जाऊ लागली. बिअरचा दर्जा प्रमाणित करण्यात आला. कमी दर्जाची बिअर तयार करणाऱ्याला त्या बिअरमध्येच बुडवून ठार मारलं जाई. Ur नावाच्या एका शहरात brewing चा उदयोग मोठ्या प्रमाणात चालत असे.

इसपू २००० मध्ये बॅबिलॉनियाने (म्हणजे आजचा इराक आणि सिरियाचा प्रदेश) सुमेरियावर हल्ला केला त्यावेळी त्यांनाही हे बिअर तयार करण्याचे तंत्र अवगत झाले. बॅबिलोनियन राजा हम्मूराबीने बिअर निर्मितीसाठी नियम घालून दिले. याला Code of Hammurabi असं म्हणतात. वीस प्रकारच्या बिअर तिथं तयार होत. त्यापैकी ८ बार्लीपासून आणि १२ इतर धान्यांपासून तयार होत.बॅबिलोनियन बिअरचा व्यापार इजिप्तमध्येही करत. तिथल्या सर्वात उत्तम बिअर तयार करणाऱ्या brewery चं नाव होतं beer त्यावरूनच बिअर हे नाव रूढ झाले.

इजिप्तमध्येही उत्तम बिअर तयार होई. Heget नावाच्या तिथल्या प्रसिद्ध बिअरमध्ये आलं, केशर आणि चवीसाठी juniper झाडाची फळे वापरत. हळूहळू इजिप्तमध्ये बिअरचं महत्व वाढत गेलं. औषध म्हणून तर तिचा वापर होईच पण मृताच्या पुढच्या प्रवासासाठी ‘तहानलाडू’ म्हणूनही मृतदेहाबरोबर ती पुरली जाई. Book of Dead ( तेच जे कुठल्या एका ममी सिनेमात दाखवलेलं आहे) नावाच्या पुस्तकात Osiris या मृत्यूच्या देवाला आमंत्रित करून  Heget अर्पण करण्याची एक प्रार्थना आहे. Osiris कडं मृत्यूबरोबरच पुनरुत्पादन, पुनर्जन्म आणि brewing या जबाबदाऱ्याही देण्यात आलेल्या आहेत. ( कला, क्रीडा,सांस्कृतिक  बरोबरच महिलाकल्याण आणि ग्रामीणउद्योग ही खाती पण एकाच मंत्र्याला दिल्यासारखा प्रकार आहे हा!) इजिप्तमध्ये बिअर तयार करण्याची जबाबदारी स्त्रियांवर होती.

Alexander ने इजिप्तवर विजय मिळवला तेंव्हा त्याने ही Heget जरूर चाखून बघितली असावी. हिरोडोट्सने इजिप्तमधल्या लोकांचा उल्लेख करताना ते बार्लीपासून तयार होणारी वाईन पितात असा जो उल्लेख केलेला आहे त्याचा संबंध बिअरशी नक्की जोडता येईल. पुढं रोमनांनीही इजिप्तमध्ये आपलं राज्य प्रस्थापित केलं  ‘द्राक्ष’ संस्कृती जपणाऱ्या रोमनांना सुरुवातीला बिअर फारशी आवडली नाही. पण जसं जसं रोमन साम्राज्य वाढत गेलं तसं द्राक्षांपासून बनवलेली वारुणी मिळणं अवघड होऊ लागलं आणि मग ते ही बिअरकडं वळले. त्यांच्याबरोबर हळूहळू युरोपभर brewing आणि breweries पसरल्या. Viking तर जहाजांवरही बिअर तयार करत आणि ती आपल्या हातून ठार झालेल्या शत्रूच्या कवटीतून पित. Scandinavia मध्ये आजही आपल्या चिअर्ससारखा skal हा शब्द वापरला जातो ज्याचा अर्थ skull हाच आहे. Norse म्हणजे Germanic लोककथात युद्धात मृत्यू आला तर स्वर्ग प्राप्त होतो आणि तिथं बिअरच्या नद्या वहात असतात असेही उल्लेख आढळतात.

इस ६१२ मध्ये ऑस्ट्रीयाच्या सेंट अर्नोल्ड या ख्रिस्ती धर्मगुरूने दूषित पाण्यापासून रोग होतात म्हणून जनतेने बिअर प्यावी अशी चळवळ सुरू केली. या चळवळीला जनतेने अफाट ‘प्रतिसाद’ दिला. या अर्नोल्डच्या मृत्यूनंतर त्याचं प्रेत त्याच्या जन्मगावी नेताना त्याचे भक्तगण रस्त्यातल्या ज्या tavern उर्फ खानावळीत क्षुधा आणि तृषाशांतीसाठी थांबले तिथे अगदी थोडी बिअर शिल्लक होती पण सद्गुरू अर्नोल्डकृपेने त्याच्या भक्तगणांनी यथेच्छ बिअर पिऊनही ती बिअर संपली नाही. यामुळे त्याच्या भक्तांची त्यांच्याबद्दलची श्रद्धा वाढीला तर लागलीच पण चर्चनेही हा अर्नोल्डचा चमत्कार मानून त्याला संतपद बहाल केले. (लोकांकडून प्रेम आणि आदर मिळवण्यासाठी त्यांना बिअर पाजणे हे इथूनच सुरू झाले असावे)

Monks of St. Gallen या स्वित्झर्लंडमधल्या चर्चने ९व्या शतकात पहिली commercial brewery सुरू केली. तीन प्रकारच्या बिअर तिथं तयार होत आणि सामाजिक दर्जानुसार त्यांचे वाटप होई. Celia – ही बिअर गहू आणि बार्लीपासून तयार होई. ती चर्चमधले उच्च लोक आणि महत्वाच्या पाहुण्यांसाठी राखीव असे. Cervisa – ही ओट्सपासून तयार होई आणि धर्मगुरू आणि यात्रेकरुंना दिली जाई. Small – ही हलक्या दर्जाची बिअर गरीब आणि श्रमिक लोकांसाठी असे. याचकाळात बिअर इतकी प्रसिद्ध झाली की दूध आणि पाण्याऐवजी लोक बिअरचा पिऊ लागले. चहा-कॉफीप्रमाणे दिवसातून तीन तीनदा लोक बिअर पित. St. Bartholomew’s hospital या लंडनमधल्या हॉस्पिटलमध्ये सन १६८७ ते १८६०म्हणजे  जवळपास पावणेदोनशे वर्षं सर्व रुग्णांना दररोज हॉस्पिटलच्या brewery त तयार झालेली ३ pint बिअर दिली जाई. 

चर्चबरोबरच व्यावसायिकदृष्ट्याही युरोपभर बिअरचे उत्पादन सुरू झाले. जर्मनीतल्या Hamburg हे तेंव्हा बिअरनिर्मितीत अग्रेसर होते. Reinheitsgebot ही तिथली बिअर अतिशय प्रसिद्ध होती.इंग्लडमध्येही बिअर याच काळात हळूहळू मुळं पसरत होती. १४४५ मध्ये सहाव्या हेन्रीने बिअर उत्पादकांना सवलती आणि व्यवसाय वाढीसाठी मदत करणारा एक हुकूमनामा काढला. व्यावसायिकपणे बिअरचे उत्पादन सुरूच होतं पण अनेक घरातही घरच्यासाठी बिअर तयार केली जाई. ही घरच्या स्त्रीची जबाबदारी असे.  बिअर तयार करणाऱ्या या स्त्रियांना Ale wives म्हटलं जाई. घरात खर्च होऊन उरलेली बिअर या ale wives शेजारीपाजारी आणि जवळपासच्या खानावळीत विकतसुद्धा. (गृहकृत्यदक्ष असणाऱ्या या स्त्रिया शेजारपाजाऱ्यांची आपल्याकडं आलेली भांडी त्यात बिअरच भरून परत पाठवत असाव्यात). आपल्या घरात विक्रीसाठी आहे याची जाहिरात दारावर ‘येथे घरगुती बिअर मिळेल’ अशी करत नसत तर एक छोटा बांबू छपरापाशी आडवा रोवून त्यावर झुडूप अडकवलेलं दिसलं की ‘तहानलेले’ लोक आपापले मोगे तिथून भरून घेत. पुढं या घरगुती बिअरचा दर्जा तपासण्यासाठी टेस्टरसुद्धा नेमले गेले आणि मजेची गोष्ट म्हणजे टेस्टर या मुख्यत्वे स्त्रियाच असत. 

सतराव्या शतकात अमेरिकेत वसाहती वाढू लागल्या तसे काही brewers ही इंग्लडहून अमेरिकेला जाऊन पोचले. सुरुवातीला माल्ट्स वगैरे कच्चा माल ते इंग्लडमधूनच नेत पण नंतर अमेरिकेतल्याच धान्यापासून बिअर निर्मिती केली जाऊ लागली. ज्यांच्याकडे brewery घालण्याएवढे पैसे नसत ते घोडागाडीतून सगळं सामान घेऊन गावोगाव फिरत आणि शेतकऱ्याच्या शेतातच त्याला बिअर तयार करून देत. अशा मंडळींना brew master म्हटलं जाई. ( आपल्याकडं दारात म्हशी पिळून दूध घालणाऱ्या गवळी लोकांचाच हा विदेशी अवतार) त्याकाळात अमेरिकेत ज्या मोठ्या brewery असत त्यांनी केलेल्या उत्पादनाची विक्री करणं त्यांना अवघड जाई कारण रस्ते फारसे नसतंच. औद्योगिक क्रांतीबरोबर ज्या सुधारणा झाल्या त्यात वाहतुकीची सुविधा हा मोठा भाग होता त्यामुळं बिअर सर्वदूर पोचू लागली.

वाफेच्या इंजिनाचा शोध जेम्स वॅटनं १७४४ मध्ये लावला आणि १७४७ मध्ये लंडनच्याMessers Cook and CO नं  त्यांच्या brewery मध्ये वाफेचे इंजिन बसवले. औद्योगिक प्रगतीचा धडाका एवढा जोरदार होता की brewery मधले धान्य बारीक करणे, पाणी पंप करणे वगैरे सगळी कामं यंत्रांनी होऊ लागली. याशिवाय हायड्रोमीटर थर्मामीटर वगैरे या शोधांमुळं कामाची अचूकता वाढली आणि उत्पादन मोठ्या प्रमाणात वाढलं. १७५८ साली जेंव्हा आपल्याकडे मराठे अटकेपार जाताना नदयामागून नदया ओलांडत होते तेंव्हा लंडनच्या Whiteboard Brewery ने विक्रमी ६५,००० बॅरल बिअरची निर्मिती केली होती . इंग्लडमध्ये ट्रेडमार्कचा कायदा आल्यावर पहिला ट्रेडमार्क मिळवण्याचा मानही Red Triangle या बिअरनेच मिळवला होता. लुई पाश्चरच्या pasteurization च्या शोधामुळे दूध दीर्घकाळ टिकवण्याची पद्धत आपल्याला समजली झाली हे आपल्याला माहीत आहे पण या तंत्रज्ञानाचे प्रयोग सुरुवातीला बिअरवरच केले गेले. १८७३ साली Carl Von Linde या Spaten Brewery मध्ये तंत्रज्ञ म्हणून काम करणाऱ्या उद्योगी गृहस्थानं रेफ्रिजरेशनचा शोध लावला यामुळं मोठ्या प्रमाणात बर्फ तयार करता येऊ लागला. यामुळं बिअरचं आयुष्य वाढलं.

याच काळात ब्रिटिशांनी हळूहळू भारतात पाय पसरायला सुरुवात केलेली होती या नवीन वसाहतीतल्या गरम वातावरणासाठी तयार केलेली Indian Pale Ale ही चमकदार, हलकी आणि आंबटसर कडवट चवीची बिअर १७९० साली भारतात आली. म्हणजे सवाई माधवराव शनिवारवाड्यात संध्याकाळी संध्या करत असताना तिथून कोसभर अंतरावर असलेल्या संगमावरच्या रेसिडेन्सीत ईस्ट इंडिया कंपनीचे अधिकारी ही Ale पीत बसत असतील असा अंदाज बांधायला काही हरकत नाही. आपल्याकडच्या जुन्या शौकीन बिअरप्रेमींना London Pilsner ही आता फारशी न मिळणारी बिअर आठवत असेल, तिचा जन्मही याच काळातला. Bohemia तल्या Pilsen मध्ये जी सोनेरी बिअर तयार होई तिलाच Pilsner हे नाव पडलं.

आता या बिअरच्या इतिहासानंतर याचाच पुढचा रंजक भाग आहे तिची सांस्कृतिक आणि सामाजिक वाटचाल. Inns, Ales and Drinking Customs of Old England या पुस्तकात बिअरच्या प्रवासाचा आढावा घेतलेला आहे. आज जी इंग्लडमधली प्रसिद्ध पब संस्कृती आहे तिची मुळं इस ४३ च्या जवळपास पोचलेली आहेत. रोमन साम्राज्य इंग्लडमध्ये असताना रोमनांचा आवडता उद्योग होता तो म्हणजे रस्ते,पूल बांधणे. यासाठी कामगार आणि तंत्रज्ञ घोड्यावरून सतत प्रवास करत असत. दूरच्या प्रवासात स्वार आणि घोडयाला विश्रांती मिळावी म्हणून रस्त्याच्या बाजूला छोटी मोठी बिअर आणि किरकोळ खाण्याच्या वस्तू विकणारी दुकानं म्हणजेच आजचे पब्ज. रात्रीचा मुक्काम करण्यासाठी ज्या खानावळी असत त्याला tavern किंवा inn असं म्हटलं जाई. या सोयी प्रवासी लोकांसाठी आहेत तरी उनाड आणि रिकाम्या लोकांनी इथं गर्दी करून वेळ आणि पैसा वाया घालवू नये अशी तंबी इंग्लडचा राजा दुसऱ्या जेम्सनं १६०३ मध्ये दिलेली होती.  पण बहुतेक ही राजाज्ञा जनतेनं फारशी मनावर घेतली नाही.

व्हिक्टोरिया राणीच्या काळात अनेक brewery नी स्वतःचे पब्ज चालू केले. Ye Olde Fighting Cocks हा इंग्लडमधला सर्वात जुना पब व्हिक्टोरिया राणीच्या काळातलाच आहे. पब्जमध्ये करमणुकीसाठी कोंबड्यांच्या झुंजी वगैरेही चालत त्याचाही संदर्भ या क्लबच्या नावाशी आहे. इंग्लडमधल्या पब्जच्या धर्तीवर जर्मनीत गावोगावी beer hall असत. Munich मधल्या Hofbräuhaus या hall मध्ये मोझार्ट, लेनिन,हिटलर अशी नामांकित गिऱ्हाईक येत असत. याशिवाय beer garden ही असत जिथं मोठ्या संख्येने लोकांना बसता येई. Hirschgarten या म्युनिकमधल्याच garden मध्ये एकावेळी ८००० लोकांना बसता येते.  १९ व्या शतकात जर्मन मंडळी अमेरिकेत येताना त्यांची ही garden आणि hall संस्कृतीही घेऊन आले. त्याच काळात तुफान हाणामारी करणारे बोटात पिस्तुल फिरवत गोळीबार करणारे cowboys असलेले Saloon bars अमेरिकेत सुरू झाले. १९२० ते ३३ या काळात अमेरिकेत दारूबंदी होती, तरीही चोरून मारून मद्य मिळत असे. अशा छुप्या अड्ड्यांचे पत्ते कुजबुजत एकमेकांना विचारले जात म्हणून अशा ठिकाणांना Speakeasy drinking dens म्हणत. अशी ठिकाणं म्हणजे गुन्हेगारांचे अड्डेच बनत शिवाय इथं मिळणारं मद्य हे महाग आणि हलक्या प्रतीचे असे.

बिअर आणि तिची कर्मकांडे, रिवाज वगैरे –

इंग्लड आणि ऑस्ट्रेलियात जेंव्हा मित्र मित्र पबमध्ये जातात तेंव्हा प्रत्येकानं एकेकदा सगळ्यांसाठी बिअर मागवायची प्रथा आहे. याला shout असा शब्द आहे. व्यंकटेश माडगूळकरांनी त्यांच्या ऑस्ट्रेलियातल्या आठवणी लिहिताना या I shout, you shout चा उल्लेख केलेला आहे. पहिल्या महायुद्धाच्यावेळी या प्रथेवर बंदी घालण्यात आलेली होती कारण यामुळे पिण्याचे प्रमाण वाढते जे युद्धकाळात घातक होते. 

चीनमध्ये cheers च्या ऐवजी Gam bei असा पुकारा होतो, Gam bei चा अर्थ ग्लास रिकामा करूनच खाली ठेवायचा. यजमान जेंव्हा जेंव्हा Gam bei चा घोष करेल तेंव्हा तुम्हाला त्यात भाग घ्यावाच लागतो. भाग न घेणे हा यजमानाचा अपमान समजला जातो.

पेरूमध्ये बिअर पिण्याची सुरुवात करताना पहिली बिअर भूमातेला अर्पण करण्याची पद्धत आहे. (आपल्याकडं हीच प्रथा प्राशनाला सुरुवात करण्यापूर्वी चषकात दोन बोटं बुडवून स्थळदेवता, इष्टदेवता, गैरहजर मित्रमंडळी इ इ च्या नावे हवेत प्रोक्षण करणे या स्वरूपात अस्तित्वात आहे)

जुन्या इंग्लडमधली अजून एक मजेशीर प्रथा म्हणजे yard of ale. एक यार्ड म्हणजे सुमारे 90 सेमी एवढ्या मोठ्या ग्लासातून तीन imperial pints = ५६८.२६ मिली x ३ म्हणजे जवळपास दीड लिटर बिअरने प्राशनाला सुरुवात करायची पद्धत आहे. याशिवाय जर ही बिअर जर तुम्ही एका दमात पिऊ शकला तर मग तुम्ही म्हणजे ‘भले बहाद्दर’ गटातले मर्द इ इ.

बिअरच्या नावांच्याविषयी हजारो किस्से आहेत, सगळेच सांगणं शक्य नाही पण त्यातली जी नावं आणि किस्से मला आवडले ते तुम्हाला सांगतो. 

दुसऱ्या महायुद्धात १९४४ मधली battle of Bulge ही एक महत्वाची लढाई आहे. जर्मन आणि अमेरीकन सैनिकात बेल्जियमच्या Bulge या शहरात प्रचंड रक्तपात झाला. अमेरिकन सैन्याने या शहरातल्या चर्चमध्ये एक हॉस्पिटल उभारलेलं होतं. 101st Airborne नावाच्या तुकडीतले अमेरीकन सैनिकही इथं लढत होते. त्यातला Vincent Speranza हा सैनिक आपल्या मित्राला भेटायला हॉस्पिटलात गेला. युद्धामुळं पाण्याचा पुरवठा कमी झालेला होता, Vincent च्या मित्राला अतिशय तहान लागलेली होती. हे बघून Vincent तिथून बाहेर पडला आणि शहरातल्या प्रत्येक बंद पबमध्ये जाऊन तिथं काही प्यायला मिळतंय का ते तो शोधत होता ते ही जर्मन तोफखाना आग ओकत असताना. सुदैवानं एका पबमधला नळ सुरू केल्यावर त्यातून बिअर बाहेर आली, Vincent नं ही बिअर आपल्या हेल्मेटमध्ये भरून घेतली आणि आपल्या मित्राला नेऊन पाजली. मित्राबरोबरच आसपासच्या चार इतर  रुग्णांचे घसे ओले करायचं पुण्यकर्मही Vincent नं पार पाडलं. हे उदार मित्रप्रेम त्याला दाखवल्याबद्दल त्याच्या मेजरच्या शिव्या जोरदार मिळाल्या. 

२००९ साली Vincent पुन्हा एका लष्करी कार्यक्रमासाठी माजी सैनिक म्हणून Bulge ला आला तेंव्हा त्याला त्याच्या युध्दातल्या पराक्रमाची आठवण सांगणारी Airborne ही बिअर आढळली. याहून कहर म्हणजे या प्रसंगाची आठवण म्हणून आजही Airborne ही बिअर Bulge मध्ये हेल्मेटच्या आकाराच्या चषकातूनच प्यायली जाते. 

अमेरिकेत Gandhi Bot –  Double Indian Pale Ale नावाची बिअर आहे. २०१५ साली अमेरिकेतल्या भारतीयांनी या नावाला विरोध म्हणून कोर्टात धाव घेतली आणि बहुदा बिअरचे नाव बदलावे असा आदेशही कोर्टाने काढला. पण अजूनही त्याच नावाने या बिअरची विक्री होते. हिच्या जाहिरातीत असा उल्लेख आहे की ही बिअर तुमची आत्मशुद्धी करते आणि तुम्हाला सत्य आणि प्रेम हा गांधीजींनीच दिलेला संदेश देते.

बिअरचा इतिहास, गोष्टी आणि किस्से कितीही सांगितले तर संपणार नाहीत. मी जे सांगितलं ते परिपूर्ण नाही. शोधलं तर अजूनही भरपूर रंजक माहिती तुम्हाला सापडेल. काही नवीन माहिती हाती लागली तर मलाही जरूर सांगा. 

लेखाची लांबी वाढू नये म्हणून मला बरीच माहिती, अनेक किस्से गाळावे लागले. ते ऐकायचे असतील तर मला कुठं भेटायला बोलवायचं हे सांगायची गरज आता अजिबातच नाही.
 आई Ninkasi ची कृपा तुमच्यावर सदैव बरसत राहो !

सगळ्यात शेवटी वैधानिक इशारा – लेख लिहिण्यामागचा उद्देश हा तुम्हाला या चमकदार सोनेरी आणि फसफसणाऱ्या पेयाची माहिती द्यावी इतकाच आहे. तुमच्या पुढील विविधगुणदर्शन कार्यक्रमास धांडोळा जबाबदार नाही.

यशोधन जोशी

इकडून तिकडे गेले वारे..

पहिल्यांदा एक गोष्ट सांगतो. एका राजाला जंगलातून जाताना एक वेगळ्या प्रकारचा आवाज कानावर पडतो. राजा कुतूहलाने आपल्या सरदाराला त्या आवाजाबद्दल विचारतो तेव्हा सरदार सांगतो की हा आवाज फिनिक्स पक्षाचा आहे. मग ते जंगलातून परततात. पण राजा त्या आवाजाच्या इतका प्रेमात पडलेला असतो की त्याला तो आवाज ऐकल्याशिवाय करमत नाही आणि तो आदेश देतो की त्या आवाजाप्रमाणे आवाज काढणारं एक वाद्य बनवा. मग त्याच्या राज्यातला एक कल्पक कलाकार खरोखरच तसा आवाज काढणारं वाद्य बनवतो. ही एक चिनी दंतकथा ’शेंग’ या वाद्याच्या निर्मितीची. तर ही कथा सांगण्याचं प्रयोजन म्हणजे आणखी एक वाद्यच.

d8cb8a51564a18a8930e03
’शेंग’ वाद्य आणि वादक

तर ह्या वाद्याविषयी सांगायचं झालं तर हे अतिशय लोकप्रिय वाद्य आहे. सहसा कोणतही वाद्य विकत घ्यायचं म्हणलं तर साधारण मोठी रक्कम खर्ची घालावी लागते. पण हे वाद्य मात्र अगदी दोन पाचशे रुपयांपासून विकत मिळतं. पूर्वी मुलींवर इंप्रेशन मारण्यासाठी अनेकजण हे वाद्य जवळ बाळगत. हे कुठेही खिशात ठेवता येतं, दोन चार गाणी ऐकून ऐकून ती या वाद्यावर वाजवणे त्या मानाने सोपं असतं आणि तुम्हाला हे वाद्य वाजवता येत नसलं तरी नुसतं फुंकत बसलं तरी त्यातून येणारे स्वर फारच भन्नाट असतात. तर असं हे गुणी वाद्य आहे हार्मोनिका म्हणजेच तोंडाने वाजवण्याचा बाजा. हार्मोनिका हे अ‍ॅकॉर्डियन, कॉन्सेट्रीना या वाद्यांच्या परिवारातील वाद्य असल्याने या वाद्याचा उगमही आपल्याला घेऊन जातो ते ’शेंग’ या चिनी वाद्यापर्यंत.

review-crossover

बांबूच्या पट्ट्यांवर फुंकून हवेचा झोत सोडून बांबूच्या पट्ट्यामध्ये कंपने निर्माण होतात आणि त्यातून स्वर निर्माण होतात. या तंत्रावर बनवलेलं वाद्य म्हणजे शेंग. पुढे हेच तत्व वापरून अ‍ॅकॉर्डियन, कॉन्सेट्रीना, हार्मोनियम, ऑर्गन आणि हार्मोनिका बनलेला आहे. फक्त या वाद्यांमधे पितळी पट्ट्यांचा वापर केला जातो. अरबी व्यापार्‍यांमार्फत कधीतरी हे मुळचे चिनी वाद्य युरोपात पोहोचले आणि त्यावरून वेगवेगळ्या वाद्यांची निर्मिती झाली.

युरोपमधे हार्मोनिकाचा शोध कोणी लावला या प्रश्नाचं ठाम असं उत्तर देता येत नाही. कारण साधारणतः १९ व्या शतकाच्या सुरुवातीच्या काळात बर्लिन, व्हिएन्ना, लंडन आणि पॅरिसमधे ’फ्री रिड’ म्हणजेच पट्ट्यांच्या कंपनातून आवाज निघणार्‍या वेगवेगळ्या वाद्यांची निर्मिती होऊ लागली होती. त्यामुळे ठामपणे या वाद्याच्या निर्मात्याचे नाव सांगता येत नसले तरी १८२१ साली फेड्रीक बुशमन या कारागीराने पहिल्यांदा हार्मोनिका बनवला असे सांगितले जाते. बुशमनने हार्मोनिका बनवला यात शंका नाही पण बुशमनने हे वाद्य बनवण्याच्या आधी अशाच प्रकारचे वाद्य व्हिएन्नामधे वाजवले जात असल्याचा संदर्भ मिळतो. त्यावेळी मोठ्या प्रमाणात हार्मोनिका उत्पादन करणारे कारखाने नव्हते. शहरांमधील कारागीर स्वतःसाठी किंवा ओळखीच्या लोकांसाठी हार्मोनिका बनवत. या शहरांमधे अनेक घड्याळं तयार करणारे कारागीर राहत असत. ते आपली घड्याळं विकण्यासाठी वेगवेगळ्या गावांमधे जात आणि येताना आपल्या घरच्यांसाठी काही वस्तू आणत. या वस्तूमध्ये हार्मोनिका ही आणले जात. ही गोष्ट एका माणसाच्या लक्षात आली आणि त्याला हार्मोनिका बनवून विकण्याच्या व्यवसायात मोठी संधी दिसली. ख्रिस्तियन मेसनर या माणसाने १८३० साली हार्मोनिका तयार करण्याचा कारखाना टाकला. त्यानंतर अल्पावधीतच दक्षिण जर्मनीतल्या या भागात हार्मोनिका हा प्रचंड लोकप्रिय झाला. हार्मोनिका वाजवायला शिकवणार्‍या संगीत शाळा सुरू झाल्या. हार्मोनिकाची संग्रहालये बांधली गेली. हार्मोनिका बनवण्याचे तंत्र बाहेर कोणास कळू नये याची अतिशय काळजी मेसनर परिवाराकडून घेतली जात असे. पण १८५० साली मेसनरचा भाचा क्रिस्टन वाईज याने

हार्मोनिकाचे उत्पादन चालू केले. त्याच्या कारखान्याला शाळेतली मुलं भेट देत. अशाच भेटीमध्ये एक माणूस दोनदा तेथे आला आणि हे उत्पादन कसे चालते याचे बारकाईने अवलोकन करू लागला. ही गोष्ट वाईजच्या लक्षात आली आणि त्याने त्या माणसाला आपल्या कारखान्यातून अक्षरशः हाकलून दिले. आज जगभर ज्या कंपनीचे हार्मोनिका मोठ्या प्रमाणात विकले जातात त्या होनर (Hohner) या कंपनीचा संस्थापक मथायस होनर.

MatthiasHohner
मथायस होनर

१८५७ साली मथायसने आपली हार्मोनिका बनवणारा कारखाना चालू केला. तो आणि त्याची बायको हे दोघेच त्या कारखान्यात काम करत. पहिल्या वर्षी त्यांनी त्यांच्या कारखान्यात ६५० हार्मोनिका बनवले. १८६२ सालापासून होनर हार्मोनिका हे अमेरिकेत मोठ्या प्रमाणात निर्यात केले जाऊ लागले. आजही होनर कंपनीचे हार्मोनिका हे जगभर विकले जातात. प्रारंभीच्या काळात बनवले जाणार्‍या Diatonic हार्मोनिकांवर म्हणजेच संगीताच्या नोट्स एका विशिष्ट पातळी (Scale) मधे वाजवता येत असत. त्यामुळे हे हार्मोनिका ब्लूज, रॉक, पॉप किंवा लोक संगीतात वापरले जात असत. १९२० साली होनर कंपनीने Chromatic हार्मोनिका बनवण्यास सुरुवात केली. हे हार्मोनिका जॅझ आणि क्लासिकल संगीतातही वापरता येऊ लागले. (अर्थात यातल्या तांत्रिक बाजूंविषयी मला फारशी माहिती नाही) या हार्मोनिकांना एका बाजूस हाताने सरकवता येणारी पट्टी असते. ही पट्टी सरकवून तुम्ही सांगितीक नोट्स बदलू शकता. पण हार्मोनिकाच्या बाबतीतली एक गोष्ट हार्मोनिका बनवणार्‍या उत्पादकांच्या पथ्यावर पडणारी होती. हार्मोनिका या वाद्य हे दिर्घकाळ टिकणारे वाद्य नाही. सतत वाजवल्या नंतर आतल्या धातूंच्या पट्ट्या खराब होतात आणि त्यातून येणारा स्वर बदलतो. होनर कंपनी मोठ्या प्रमाणात हार्मोनिका बनवत होती तेव्हा १८४७ साली सेडेल ही कंपनीही हार्मोनिका बनवत होती.

होनर कंपनीचे आभार मानणे अत्यंत गरजेचे आहे कारण या कंपनीने अतिशय उत्कृष्ट असे हार्मोनिका वादक जगाला दिले. त्यातल्या तीन वादकांविषयी लिहिल्याशिवाय पुढे जाता येणार नाही. त्यातला एक वादक भारतातील होता. पण त्याच्याविषयी नंतर सांगतो. होनर कंपनीने १९२० साली Chromatic हार्मोनिका बाजारात आणले आणि त्याच्या प्रसारासाठी हार्मोनिका वादकांच्या स्पर्धा आयोजित करण्यास सुरुवात केली. अशाच एका स्पर्धेत लॅरी अ‍ॅडलर नावाचा एक वादक आला. त्याने ती स्पर्धा तर जिंकलीच आणि पुढे त्याने अनेक हॉलिवूड चित्रपटांमधे हार्मोनिका वाजवला. लॅरी अ‍ॅडलरने वाजवलेले ट्रॅक्स फारच भन्नाट आहेत. लॅरीमुळे अमेरिकेत Chromatic हार्मोनिका प्रचंड प्रमाणात विकले जाऊ लागले. पण लॅरीला अमेरिका सोडावी लागली. लॅरी हा कम्युनिस्ट विचारसरणीचा होता आणि त्याला कम्युनिस्टांविषयी माहिती देण्यासाठी त्याच्यावर दबाव टाकण्यात आला. लॅरीने ते सांगण्यास नकार दिला. त्यानंतर लॅरीला काळ्या यादीत टाकण्यात आले. त्यानंतर लॅरी इंग्लंडमधे स्थाईक झाला. ९५३ साली आलेला ’Genevieve’ या विनोदी चित्रपटाला लॅरीने संगीत दिले. त्याच्या कारकिर्दीतले ते एक नावाजण्यासारखे काम आहे. लॅरीचा उल्लेख केल्याशिवाय हार्मोनिकावरचा लेख पूर्ण होवूच शकत नाही.

तसाच आणखी एक कॅनेडियन व्हायोलिन वादक टॉमी रायली (Tommy Reilly) याच्या उल्लेखाशिवाय हा लेख पूर्ण होणार नाही. १९३५ साली रायली परिवार लंडन येथे स्थाईक झाला. तेथून टॉमी हा जर्मनीतील Leipzig विद्यापीठात संगीताचे धडे घेण्यासाठी रुजू झाला. दुसरे महायुद्ध चालू झाले आणि टॉमीला तुरुंगात टाकण्यात आले. तुरुंगात त्याने हार्मोनिकाचे धडे गिरवले. १९४५ साली तो पुन्हा लंडनला परतला आणि त्याने बी बी सी रेडियोमधे काम करण्यास सुरुवात केली. बीबीसी वरील The Navy Lark या रेडीयो मालिकेसाठी त्याने बनवलेली थिम ट्यून अतिशय श्रवणीय आहे. टॉमीने वाजवलेला हार्मोनिकाच्या ट्यून्स ऐकल्या तर या हार्मोनिकावर वाजवल्या गेल्या आहेत यावर विश्वास बसत नाही. टॉमीने केलेले काम कमाल आहे.

अमेरिकेत हार्मोनिकाला मागणी वाढण्यामागे एक वेगळेच कारण होते. याच कालावधीत अनेक जर्मन अमेरिकेला स्थलांतरीत झाले आणि त्यांनी आपल्या बरोबर हार्मोनिकाही नेले. हे जर्मन आपल्या मनोरंजनासाठी हार्मोनिका वाजवत असत. हे तोंडानी वाजवायचे छोटे वाद्य अमेरिकेत शेतांवर काम करणार्‍या आफ्रिकन मजुरांनी ऐकले. दक्षिण अमेरिकेत याच आफ्रिकन मजुरांनी एका वेगळ्या संगीताची सुरुवात केली होती आणि या संगीतात वाजवण्यासाठी त्यांना हे छोटे आणि स्वस्त वाद्य फार आवडले. त्यावेळच्या हार्मोनिकाच्या जाहिरातीत हार्मोनिकाची किंमत १० सेंट इतकी दाखवली आहे. ’ब्लूज’ (Blues) हे संगीत या आफ्रिकन मजुरांमधे अतिशय लोकप्रिय होते. या ब्लूज संगीताने अनेक हार्मोनिका वादक जगाला दिले. या वादकांची यादी मोठी आहे. डी फोर्ड बेली नावाचा एक वादक होऊन गेला. त्याने हार्मोनिका वाजवण्याची शैली आणली आणि ती अतिशय लोकप्रिय झाली. त्याने वाजवलेला आगगाडीच्या आवाजाची नक्कल अनेकजण करू लागले. सोनी बॉय विल्यमसन, लिटल वॉल्टर, जेम्स कॉटन असे कितीतरी वादक ब्लूज या संगीताने जगाला दिले आहेत.

सॉन्डर्स टेडेल नावाचा एक आंधळा हार्मोनिका वादक होऊन गेला. ब्लूज संगीत लाजवणार्‍या या वादकाने वाजवलेला हार्मोनिका एका वेगळ्या प्रकारचा होता. हार्मोनिका वाजवतानाच त्या वादनाबरोबरच तो तोंडानेही आवाज काढत असे. त्याने वाजवलेला हार्मोनिका ऐकण्याजोगं आहे.

हार्प नावाचं एक तंतू वाद्य आपण सगळ्यांनी पंख असलेल्या उडणार्‍या देवदूतांच्या हातात बघितले आहे. १८७२ साली कार्ल एसबाख कंपनीने (Carl Essbagh Co.) फ्रेंच हार्प नावाने हार्मोनिका बाजारात आणला. वस्तुतः हार्प हे एक तंतूवाद्य आहे. मग त्याचा आणि हार्मोनिकाचा संबंध काय असावा? हवेचा वापर करून वाजवली जाणार्‍या Aeolina हार्प या वाद्यातील हार्प हा शब्द घेऊन एसबाखने फ्रेंच हार्प नावाने हार्मोनिका बाजारात आणले. या फ्रेंच हार्प मधील धातूच्या पट्ट्या (reeds) या चांगल्याच लांब असत. आणखी एका मताप्रमाणे हार्प या वाद्याला वेगवेगळ्या लांबीच्या तारा असतात तसेच हार्मोनिकामधेही वेगवेगळ्या लांबीच्या धातूच्या पट्ट्या (Reeds) असल्याने त्याला हार्प हा शब्द वापरला गेला. हार्मोनिकाला वेगळ्या नावाने ओळखले जाणे इथेच थांबणार नव्हते. पिट हॅम्पटन या आफ्रिकन गायकाने या वाद्याचे नामकरण माऊथ ऑर्गन असे केले आणि त्याने हेच नाव घेऊन ‘Mouth Organ Coon’ हा अल्बम आणला.

१९४० च्या सुमारास अमेरिकेत वादकांच्या फेडरेशनच्या युनियनने वाद्यांच्या रेकॉर्डींग वर बंदी आणली गेली. गमतींचा भाग असा की हार्मोनिका हे वाद्य समजले जात नव्हते त्यामुळे हार्मोनिकाला हा नियम लागू पडत नव्हता. त्यामुळे त्याकाळात अनेक गाण्यांना साथसंगत करताना हार्मोनिकाचा वापर केला गेला.

महायुद्ध आणि हार्मोनिका यांचा एकमेकांशी संबंध आहे. युद्धाच्या तणावाच्या स्थितीमधे सैनिकाला थोडासा निवांतपणा मिळावा म्हणून जर्मन सैनिकांना हार्मोनिका दिले गेले. अर्थातच होनर कंपनी साठी ही मोठीच संधी होती. होनरने दोन्ही महायुध्दांमधे मोठ्या प्रमाणात हार्मोनिका विकले. होनरने आपले हार्मोनिका केवळ जर्मन सैनिकांनाच विकले नाहीत तर होनरने स्वित्झर्लंड येथे एक वेगळा कारखाना काढून तेथे बनवलेले हार्मोनिका इंग्लंड, फ्रान्स मधे विकले. हार्मोनिकामुळे अनेक सैनिकांचे प्राणही वाचले आहेत. धातूने बनलेले हे हार्मोनिका बरेच सैनिक आपल्या कोटाच्या वरच्या खिशात ठेवत असत. शत्रूने छातीवर नेम धरून मारलेली गोळी या हार्मोनिकावर आदळे आणि सैनिकाचे प्राण वाचत असत. इंग्लंडमधे सैनिकांना हार्मोनिका वाजवणं शिकवण्यासाठी खास शिक्षक नेमले गेले होते. रोनाल्ड चेसनी (Ronald Chesney) हा इंग्लंडमधला प्रसिद्ध हार्मोनिका वादकही सैनिकांना प्रशिक्षित करत असे. ९४३ साली प्रदर्शित झालेला ’They Met in the Dark’ या युद्धाची पार्श्वभूमी असलेल्या विनोदी थ्रिलर चित्रपटात रोनाल्डनी हार्मोनिका वादकाची भूमिका केली होती. यात हार्मोनिका वाजवताना आपल्या वादनातून गुप्त संदेश देताना दाखवला होता.

पाश्चात्य संगीतातील अनेक गाण्यांमधे हार्मोनिकाचा वापर केला गेला आहे. पण हार्मोनिका म्हणले की डोक्यात येते ते बिटल्सचेLove me do’ हे गाणे. या गाण्यात आणि बिटल्सच्या अनेक गाण्यांमधे हार्मोनिकाचा वापर अतिशय सुंदरपणे केला गेला आहे. ‘Love me do’ हे बिटल्सचे हार्मोनिका वापरून केलेले पहिले गाणे. आपल्या गाण्यात हार्मोनिकाचा वापर का केला गेला यामागचे कारण जॉन लेनन याने आपल्या ’Lennon Remembers’ या पुस्तकात सांगितले आहे. १९६२ साली Frank Ifield याचे ’I remember you’ हे गाणे बरेच गाजले. या गाण्यात हार्मोनिका वाजवला गेला आहे. त्यामुळे आपल्याही गाण्यात हार्मोनिका असावा असे सगळ्यांचे मत होते. जॉन लेनन हा लहानपणापासून हार्मोनिका वाजवत असला तरी त्याने हार्मोनिका वाजवण्याचे तंत्रशुद्ध शिक्षण घेतले नव्हते. त्यावेळी अतिशय प्रसिद्ध असा हार्मोनिका वादक डिल्बर्ट मॅक्लिंटन याच्याकडे जॉनने हार्मोनिका शिकवण्याची विनंती केली. डिल्बर्टने त्यास नकार दिला. त्यानंतर मग १९६३ साली आलेल्या ‘Love me do’ मधे आणि पुढच्या अनेक गाण्यांमधे जॉनने हार्मोनिका कमाल वाजवला आहे. ’Love Me Do’ या गाण्यात हार्मोनिका कोणी वाजवला यावरून अनेक वादही झाले.

या लेखात कितीतरी हार्मोनिका वादकांचा उल्लेख राहून गेला आहे ज्यांनी हार्मोनिका वादनात काहीना काही भर घातली आणि हार्मोनिकाचे वादन अतिशय वेगळ्या पातळीवर नेऊन ठेवले. पॉल जोन्स, विल्यम गॅलिसन, ब्रेंडन पॉवर खरतर ही यादी न संपणारी आहे.

आता वळू हिंदी चित्रपट संगीताकडे. हार्मोनिका आणि हिंदी संगीत म्हणलं तर आपल्या समोर येत ते ’है अपना दिल तो आवारा’ हे गाणं आणि शोले मधे वाजवलेली हार्मोनिकाची धून. याच्यापुढे आपली गाडी सरकत नाही. पण भारतीय चित्रपट संगीतामधे हार्मोनिका किंवा माऊथ ऑर्गनचा वापर पहिल्यांदा केला गेला १९३९ साली आणि तो चक्क मराठी चित्रपट होता. मास्टर कृष्णराव या संगीतकाराने ’माणूस’ या चित्रपटाच्या संगीतामधे माऊथ ऑर्गनचा वापर पहिल्यांदा केला. त्यानंतर उल्लेख करावा लागेल १९४७ साली आलेल्या ’शहनाई’ या चित्रपटाचा.मेरी जान मेरी जान संडे के संडे’ या गाण्यात संगीतकार सी रामचंद्र यांनी हार्मोनिकाचा वापर केला आहे. या गाण्यात वाजवलेला हार्मोनिकाच्या वादकाविषयीची ही गोष्ट. इथे पुन्हा होनर कंपनीचे आभार मानावे लागतात. फिरोझ डामरी हे एक व्हॉयलीन वादक होते. संगीताची ही परंपरा त्यांना त्यांच्या आईकडून मिळाली होती. प्रसिद्ध अर्थतज्ज्ञ नानी पालखीवाला हे सुध्दा फिरोज डामरी यांच्याबरोबर व्हॉयलीन वाजवायचे. होनर कंपनीने १९३७ साली भारतात हार्मोनिका वादकांची स्पर्धा घेतली. त्यांनी अनेकजणांना हार्मोनिका वाटले आणि त्याबरोबर हार्मोनिका कसा वाजवायचा याच्या सूचना देणारी छोटी पुस्तिका दिली. हार्मोनिका वाटल्याच्या दोन दिवसांनी झालेल्या स्पर्धेत फिरोज डामरी पहिले आले. होनर कंपनीने त्यांना आपला भारतातील प्रतिनिधी म्हणून नेमले. त्यांना दुसर्‍या महायुद्धानंतर होनर कंपनीने जर्मनीत होणार्‍या पहिल्या हार्मोनिका महोत्सवासाठी बोलावले. तिथे फिरोज डामरी यांनी वाजवलेल्या गाण्यामुळे त्यांना तिसरे पारितोषिक मिळाले. ते गाणे होते ’मेरी जान मेरी जान संडे के संडे’.

संगीतकार सलिल चौधरी यांनी हिंदी चित्रपटसृष्टीत हार्मोनिका प्रसिद्ध करण्याचे मोठे काम केले. त्यांनी कलकत्त्यावरून मिलोन गुप्ता या हार्मोनिका वादकाला मुंबईत आणले. मिलोन गुप्ता यांनी अनेक चित्रपटात हार्मोनिका वाजवला आहे. २२ नोव्हेंबर हा मिलोन गुप्तांचा जन्मदिन आज भारतीय हार्मोनिका दिवस म्हणून साजरा केला जातो.काश्मीर की कली’ मधल्या ’किसी ना किसिसे’ या गाण्याच्या सुरुवातीचा हार्मोनिका मिलोन गुप्तांनीच वाजवला आहे. त्यानंतर नाव घ्यावं लागेल ते लिजंडरी संगीतकार आर डी बर्मन याच. लक्ष्मीकांत प्यारेलाल यांचं संगीत असलेल्या ’दोस्ती’ या चित्रपटासाठी पंचमने हार्मोनिका वाजवला आहे. गिटार वाजवणार्‍याला हार्मोनिका वाजवायला लावणे यासारखे काम पंचमसारखा अतरंगी संगीतकारच करू जाणे. शोलेमधली हार्मोनिकाची ट्यून ही पंचमकडे गिटार वाजवणारे भानू गुप्ता यांनी वाजवली आहे. अर्थातच त्यांना मुख्य वाद्य गिटारबरोबरच हार्मोनिकाही चांगला वाजवता येत होताच. गौतम चौधरी, अशोक भंडारी आणि असे अनेक चांगले हार्मोनिका वादक भारतात होऊन गेले किंवा आजही वाजवत आहेत.

तर असं हे स्वस्त, खिशात मावणार्‍या, कुठल्याही वाद्यांची साथ नसतानाही अतिशय कर्णमधुर वाजणार्‍या अतिशय गुणी वाद्याचा आढावा घेण्याचा छोटासा प्रयत्न. लेखामधे उल्लेख केलेल्या वादकांचे काम मात्र एकदा जरूर ऐका.

कौस्तुभ मुद्‍गल

सैनिक हो तुमच्यासाठी…

युद्धस्य कथा रम्या…युद्धाविषयी काहीही लिहायचं झालं की आपल्याकडं त्याची सुरुवात अशी करायची प्रथा आहे. पण रम्यपणाशिवायही अनेक पैलू युद्धकथांच्या मागे असतात जिकडं सहसा आपलं लक्ष जात नाही.

साधारणत: दोन-तीन महिन्यांपूर्वी म्हणजे लॉकडाऊन अगदी ताजं असताना माझ्या हातात एक वेगळ्याच विषयावरचं पुस्तक आलं. कॅनडाच्या एका इतिहासाच्या प्राध्यापकांनी लिहिलेलं हे पुस्तक डासांबद्दल होतं. या पुस्तकात लेखकानं डासांनी जगाच्या इतिहासात कसं आपलं योगदान(!) दिलं याबद्दल लिहिलेलं होतं. या पुस्तकातून प्रचंड असा माहितीचा खजिनाच माझ्या हाती लागला. पण या लेखाचा विषय डास हा नसून दुसऱ्या महायुद्धातला एक फारसा ज्ञात नसलेला पैलू आहे.

पर्ल हार्बरवर जपानने हवाईहल्ला केला आणि अमेरिका दुसऱ्या महायुद्धात ओढली गेली. पर्ल हार्बरमुळं झालेल्या अपमानाचा सूड उगवणे हे जणू अमेरिकीचे राष्ट्रीय ध्येय बनले. कोणत्याही राष्ट्राचा युद्धात उतरण्यासाठीचा पहिला टप्पा म्हणजे सैनिकभरती. दुसऱ्या महायुद्धाच्या काळात सगळ्याच राष्ट्रांनी जी सैनिकभरती केली त्यात १००% काटेकोरपणा मुळीच नव्हता. सैनिकांची गरज एवढी प्रचंड होती की ज्यांचं डोकं ताळ्यावर आहे आणि हातीपायी धडधाकट आहेत अशा सगळ्यांना जुजबी प्रशिक्षणानंतर गणवेश चढवून आणि हातात बंदूक देऊन रणभूमीवर पिटाळण्यात आलं.

अमेरिकेचं उदाहरण द्यायचं झालं तर १९४० सालच्या आसपास सैनिक म्हणून भरतीसाठी येणाऱ्या उमेदवारांपैकी ५०% शारीरिक आणि आणि बौद्धिक कमतरतेमुळे अपात्र ठरत. अमेरिकेने युद्धात उतरण्याचा निर्णय घेतला व जपान,जर्मनी आणि इटली तिघांच्याही विरुद्ध आघाडी उघडण्याचा निर्धार केला. आता यासाठी सैनिकबळ मोठ्या प्रमाणावर लागणार होते मग सैनिक भरतीच्या पात्रतेचे निकष थोडे शिथिल करून मोठ्या संख्येने ‘रंगरूट’ भरती करून घेतले जाऊ लागले. या सगळ्या सैनिकांचे शिक्षण जेमतेमच झालेले होते आणि यातल्या अनेकांना आपलं गाव आणि आसपासचा भाग सोडला तर बाकी जगाची माहिती शब्दश: शून्य होती.
अमेरिकन युद्धखात्यातल्या एका मानसोपचार तज्ञाच्या मते या सैनिकांचे सरासरी बौद्धिक वय हे १३ ते १४ वर्षे होते. (मानसोपचार तज्ज्ञाचे हे मत अमेरिकेच्या महायुद्धविषयक माहिती देणाऱ्या सरकारी वेबसाईटवर नोंदवलेलं आहे हे विशेष)

आता या नव्याने भरती झालेल्या ‘सर्वगुणसंपन्न’ पोरसवदा सैनिकांना शहाणं करून सोडण्याची मोठीच जबाबदारी लष्करावर येऊन पडली. हत्यारं चालवणं आणि इतर युद्ध प्रशिक्षण कसं द्यावं हे लष्कराला माहीत होतं पण थोडक्या वेळात या सैनिकांचं ‘चरित्र’ कसं सुधारावं आणि यांना नैतिकता,लष्करी शिस्त कशी शिकवावी याचा मोठाच पेच निर्माण झाला. मग यासाठी अमेरिकेच्या युद्धखात्यातर्फे US Army Air Force First Motion Picture या विभागाची निर्मिती करण्यात आली.

या विभागाचे मुख्य काम सैनिकांसाठी छोट्या छोट्या फिल्म्स तयार करणे हे होते जेणेकरून यातून त्यांचे प्रबोधन होईल आणि अनेक गोष्टींची माहिती त्यांना या माध्यमातून करून देता येईल. या विभागातल्या लोकांनी मग आपलं डोकं चालवून एक आराखडा तयार केला आणि यातून Private SNAFU या पात्राची निर्मिती करण्यात आली. Private म्हणजे शिपाईगडी आणि SNAFU चा अर्थ होता Situation Normal All Fouled Up ! (यातल्या Fouled च्या ऐवजी योग्य तो ‘F’ जोडण्याचं कसब आपण आपल्या अंगी बाणवलेलं आहेच !).

SNAFU हा मनमौजी शिपाईगडी हे मुख्य पात्र, त्याच्या करामती आणि त्यातून त्याच्यावर ओढवणारे प्रसंग असा या फिल्म्सचा विषय असे.चार ते पाच मिनिटांच्या या कार्टून फिल्म्स सैनिकी सिनेमागृहात सिनेमाच्या अगोदर दाखवण्यात येत. या फिल्म्स तुफान विनोदी पण जरा जास्तच ‘मोकळ्याढाकळ्या’ आहेत बहुदा याच कारणामुळं त्या सामान्य जनतेला दाखवायला त्याकाळात सरकारची बंदी होती. कारण यामुळं आपल्या सैनिकांबद्दल जनतेच्या मनात ज्या भावना असत त्यालाच धक्का बसला असता.

कोणी कितीही आणि काहीही म्हटलं तरी सैन्य,युद्ध हे विषय पुरुषी आहेतच, इथं शिवराळपणा आणि अर्वाच्यता आहे आणि राहीलंच. मग ते सैन्य कोणतेही असो आणि देशभक्तीने कितीही भरलेले असो. आपल्याला इंग्रजी सिनेमातून अमेरिकन किंवा ब्रिटिश सैनिकांची जी विलक्षण साहसी आणि बिलंदर अशी जी प्रतिमा नेहमी दाखवण्यात येते ते बरोब्बर त्याच्या विरुद्ध असत. आधीच शिक्षण कमी त्यात अंगावर गणवेश आणि खांद्याला बंदूक यांचा माणसावर विपरीत परिणामच जास्त होतो. युरोपमधले मुलुख जिंकून पुढं जात असताना तिथल्या शहरात पोचल्यावर विजयाचा उत्सव थोडा ‘जास्तच’ झाल्याने धुंद होणे, वेश्यांच्या वस्तीत धुमाकुळ घालून कायद्याचा प्रश्न निर्माण करणे, प्रेमाच्या
(आणि मद्याच्या) धुंदीत आपल्याकडची माहिती कुठल्यातरी वेश्येपुढे उघड करणे, पत्रांतून आणि फोनवरून आपला ठावठिकाणा आणि फौजेची हालचाल आपल्या ‘प्रिय पात्रांना’ कळवणे अशा अनेक प्रसंगांना या फिल्म्समधून स्पर्श केला गेलेला आहे. या शिवाय रोजच्या व्यवहारातल्या अनेक शिस्तीच्या गोष्टी यातून शिकवण्याचा प्रयत्न केला गेला. मलेरियापासून बचाव होण्यासाठी मच्छरदाणी लावून झोपणे, कॅमोफ्लाज, आपल्या हत्यारांची काळजी कशी घ्यावी असे अनेक विषय यातून समजावण्याचा प्रयत्न केला गेला.

आपल्याकडं सरकारी आणि त्यात परत शैक्षणिक म्हटलं की त्यासाठी कमीत कमी खर्चात कोण काम करेल त्याला प्राधान्य दिलं जातं, त्यामुळं तयार झालेल्या गोष्टींचा दर्जा म्हणजे क्या कहने… युद्धकाळात वेगळा सैनिकी फिल्म्सचा विभाग तयार करून फिल्म्सवर एवढा खर्च करणे हे आपल्या विचाराला मान्यच होणारं नाही. पण अमेरिकन युद्ध विभागाला अशा फिल्म्सची गरज मान्य झाली आणि त्यासाठी पैसा खर्च करण्याची तयारीही त्यांनी दाखवली.

या फिल्म तयार करण्यात सगळ्यात मोठा वाटा होता हॉलिवूडचा प्रख्यात दिग्दर्शक Frank Capra चा. युद्ध घोषित झालं आणि Frank Capra ताबडतोब सैन्यात अधिकारी म्हणून भरती झाला त्याला लगेचच मेजरचा हुद्दा देण्यात आला आणि त्याच्यासाठी काम पण तयारच होतं ते म्हणजे U.S. Army Air Force First Motion Picture Unit चा अध्यक्षही. मुख्य म्हणजे दर्जात कोणतीही गडबड न करता या फिल्मची निर्मिती सुरुवातीला काही काळ डिस्नेच्या स्टुडिओमध्ये आणि नंतर वॉर्नर ब्रदरच्या स्टुडिओत केलेली होती. या पात्रासाठी आवाज दिलेला होता Mel Blanc नं. Mel Blanc आपल्याला बघून माहीत नसला तरी त्यानं जिवंत केलेले Bugs Bunny आणि Daffy Duck आपल्याला माहीत असतात. भारतात आजही मुलांसाठी ज्या प्रकारच्या animated फिल्म तयार होतात त्यांच्याशी या फिल्म्सची तुलना केली तरी ७०-८० वर्षांपूर्वीच्या या फिल्म दर्जाच्या दृष्टीने जास्त चांगल्या वाटतात.

आता या फिल्म्स सामान्य जनतेसाठी उपलब्ध आहेत, दुसऱ्या महायुद्धाबद्दल अनेक फिल्म्स, डॉक्युमेंट्रीज आहेत. पण या सगळ्याहून युद्धखात्याने तयार केलेल्या या फिल्म सत्याच्या किंवा वस्तुस्थितीच्या अधिक जवळ जाणाऱ्या आहेत. त्याकाळच्या अमेरिकन सैनिकांचं जे चित्रण आपण सिनेमातून बघतो त्याहून ते किती वेगळे असत हे आपल्याला यातून दिसतं. ‘अमेरिकन वॉर हिरोज’ ची दुसरी बाजू या फिल्म्स आपल्याला दाखवतात.

यशोधन जोशी

Blog at WordPress.com.

Up ↑