सैनिक हो तुमच्यासाठी…

युद्धस्य कथा रम्या…युद्धाविषयी काहीही लिहायचं झालं की आपल्याकडं त्याची सुरुवात अशी करायची प्रथा आहे. पण रम्यपणाशिवायही अनेक पैलू युद्धकथांच्या मागे असतात जिकडं सहसा आपलं लक्ष जात नाही.

साधारणत: दोन-तीन महिन्यांपूर्वी म्हणजे लॉकडाऊन अगदी ताजं असताना माझ्या हातात एक वेगळ्याच विषयावरचं पुस्तक आलं. कॅनडाच्या एका इतिहासाच्या प्राध्यापकांनी लिहिलेलं हे पुस्तक डासांबद्दल होतं. या पुस्तकात लेखकानं डासांनी जगाच्या इतिहासात कसं आपलं योगदान(!) दिलं याबद्दल लिहिलेलं होतं. या पुस्तकातून प्रचंड असा माहितीचा खजिनाच माझ्या हाती लागला. पण या लेखाचा विषय डास हा नसून दुसऱ्या महायुद्धातला एक फारसा ज्ञात नसलेला पैलू आहे.

पर्ल हार्बरवर जपानने हवाईहल्ला केला आणि अमेरिका दुसऱ्या महायुद्धात ओढली गेली. पर्ल हार्बरमुळं झालेल्या अपमानाचा सूड उगवणे हे जणू अमेरिकीचे राष्ट्रीय ध्येय बनले. कोणत्याही राष्ट्राचा युद्धात उतरण्यासाठीचा पहिला टप्पा म्हणजे सैनिकभरती. दुसऱ्या महायुद्धाच्या काळात सगळ्याच राष्ट्रांनी जी सैनिकभरती केली त्यात १००% काटेकोरपणा मुळीच नव्हता. सैनिकांची गरज एवढी प्रचंड होती की ज्यांचं डोकं ताळ्यावर आहे आणि हातीपायी धडधाकट आहेत अशा सगळ्यांना जुजबी प्रशिक्षणानंतर गणवेश चढवून आणि हातात बंदूक देऊन रणभूमीवर पिटाळण्यात आलं.

अमेरिकेचं उदाहरण द्यायचं झालं तर १९४० सालच्या आसपास सैनिक म्हणून भरतीसाठी येणाऱ्या उमेदवारांपैकी ५०% शारीरिक आणि आणि बौद्धिक कमतरतेमुळे अपात्र ठरत. अमेरिकेने युद्धात उतरण्याचा निर्णय घेतला व जपान,जर्मनी आणि इटली तिघांच्याही विरुद्ध आघाडी उघडण्याचा निर्धार केला. आता यासाठी सैनिकबळ मोठ्या प्रमाणावर लागणार होते मग सैनिक भरतीच्या पात्रतेचे निकष थोडे शिथिल करून मोठ्या संख्येने ‘रंगरूट’ भरती करून घेतले जाऊ लागले. या सगळ्या सैनिकांचे शिक्षण जेमतेमच झालेले होते आणि यातल्या अनेकांना आपलं गाव आणि आसपासचा भाग सोडला तर बाकी जगाची माहिती शब्दश: शून्य होती.
अमेरिकन युद्धखात्यातल्या एका मानसोपचार तज्ञाच्या मते या सैनिकांचे सरासरी बौद्धिक वय हे १३ ते १४ वर्षे होते. (मानसोपचार तज्ज्ञाचे हे मत अमेरिकेच्या महायुद्धविषयक माहिती देणाऱ्या सरकारी वेबसाईटवर नोंदवलेलं आहे हे विशेष)

आता या नव्याने भरती झालेल्या ‘सर्वगुणसंपन्न’ पोरसवदा सैनिकांना शहाणं करून सोडण्याची मोठीच जबाबदारी लष्करावर येऊन पडली. हत्यारं चालवणं आणि इतर युद्ध प्रशिक्षण कसं द्यावं हे लष्कराला माहीत होतं पण थोडक्या वेळात या सैनिकांचं ‘चरित्र’ कसं सुधारावं आणि यांना नैतिकता,लष्करी शिस्त कशी शिकवावी याचा मोठाच पेच निर्माण झाला. मग यासाठी अमेरिकेच्या युद्धखात्यातर्फे US Army Air Force First Motion Picture या विभागाची निर्मिती करण्यात आली.

या विभागाचे मुख्य काम सैनिकांसाठी छोट्या छोट्या फिल्म्स तयार करणे हे होते जेणेकरून यातून त्यांचे प्रबोधन होईल आणि अनेक गोष्टींची माहिती त्यांना या माध्यमातून करून देता येईल. या विभागातल्या लोकांनी मग आपलं डोकं चालवून एक आराखडा तयार केला आणि यातून Private SNAFU या पात्राची निर्मिती करण्यात आली. Private म्हणजे शिपाईगडी आणि SNAFU चा अर्थ होता Situation Normal All Fouled Up ! (यातल्या Fouled च्या ऐवजी योग्य तो ‘F’ जोडण्याचं कसब आपण आपल्या अंगी बाणवलेलं आहेच !).

SNAFU हा मनमौजी शिपाईगडी हे मुख्य पात्र, त्याच्या करामती आणि त्यातून त्याच्यावर ओढवणारे प्रसंग असा या फिल्म्सचा विषय असे.चार ते पाच मिनिटांच्या या कार्टून फिल्म्स सैनिकी सिनेमागृहात सिनेमाच्या अगोदर दाखवण्यात येत. या फिल्म्स तुफान विनोदी पण जरा जास्तच ‘मोकळ्याढाकळ्या’ आहेत बहुदा याच कारणामुळं त्या सामान्य जनतेला दाखवायला त्याकाळात सरकारची बंदी होती. कारण यामुळं आपल्या सैनिकांबद्दल जनतेच्या मनात ज्या भावना असत त्यालाच धक्का बसला असता.

कोणी कितीही आणि काहीही म्हटलं तरी सैन्य,युद्ध हे विषय पुरुषी आहेतच, इथं शिवराळपणा आणि अर्वाच्यता आहे आणि राहीलंच. मग ते सैन्य कोणतेही असो आणि देशभक्तीने कितीही भरलेले असो. आपल्याला इंग्रजी सिनेमातून अमेरिकन किंवा ब्रिटिश सैनिकांची जी विलक्षण साहसी आणि बिलंदर अशी जी प्रतिमा नेहमी दाखवण्यात येते ते बरोब्बर त्याच्या विरुद्ध असत. आधीच शिक्षण कमी त्यात अंगावर गणवेश आणि खांद्याला बंदूक यांचा माणसावर विपरीत परिणामच जास्त होतो. युरोपमधले मुलुख जिंकून पुढं जात असताना तिथल्या शहरात पोचल्यावर विजयाचा उत्सव थोडा ‘जास्तच’ झाल्याने धुंद होणे, वेश्यांच्या वस्तीत धुमाकुळ घालून कायद्याचा प्रश्न निर्माण करणे, प्रेमाच्या
(आणि मद्याच्या) धुंदीत आपल्याकडची माहिती कुठल्यातरी वेश्येपुढे उघड करणे, पत्रांतून आणि फोनवरून आपला ठावठिकाणा आणि फौजेची हालचाल आपल्या ‘प्रिय पात्रांना’ कळवणे अशा अनेक प्रसंगांना या फिल्म्समधून स्पर्श केला गेलेला आहे. या शिवाय रोजच्या व्यवहारातल्या अनेक शिस्तीच्या गोष्टी यातून शिकवण्याचा प्रयत्न केला गेला. मलेरियापासून बचाव होण्यासाठी मच्छरदाणी लावून झोपणे, कॅमोफ्लाज, आपल्या हत्यारांची काळजी कशी घ्यावी असे अनेक विषय यातून समजावण्याचा प्रयत्न केला गेला.

आपल्याकडं सरकारी आणि त्यात परत शैक्षणिक म्हटलं की त्यासाठी कमीत कमी खर्चात कोण काम करेल त्याला प्राधान्य दिलं जातं, त्यामुळं तयार झालेल्या गोष्टींचा दर्जा म्हणजे क्या कहने… युद्धकाळात वेगळा सैनिकी फिल्म्सचा विभाग तयार करून फिल्म्सवर एवढा खर्च करणे हे आपल्या विचाराला मान्यच होणारं नाही. पण अमेरिकन युद्ध विभागाला अशा फिल्म्सची गरज मान्य झाली आणि त्यासाठी पैसा खर्च करण्याची तयारीही त्यांनी दाखवली.

या फिल्म तयार करण्यात सगळ्यात मोठा वाटा होता हॉलिवूडचा प्रख्यात दिग्दर्शक Frank Capra चा. युद्ध घोषित झालं आणि Frank Capra ताबडतोब सैन्यात अधिकारी म्हणून भरती झाला त्याला लगेचच मेजरचा हुद्दा देण्यात आला आणि त्याच्यासाठी काम पण तयारच होतं ते म्हणजे U.S. Army Air Force First Motion Picture Unit चा अध्यक्षही. मुख्य म्हणजे दर्जात कोणतीही गडबड न करता या फिल्मची निर्मिती सुरुवातीला काही काळ डिस्नेच्या स्टुडिओमध्ये आणि नंतर वॉर्नर ब्रदरच्या स्टुडिओत केलेली होती. या पात्रासाठी आवाज दिलेला होता Mel Blanc नं. Mel Blanc आपल्याला बघून माहीत नसला तरी त्यानं जिवंत केलेले Bugs Bunny आणि Daffy Duck आपल्याला माहीत असतात. भारतात आजही मुलांसाठी ज्या प्रकारच्या animated फिल्म तयार होतात त्यांच्याशी या फिल्म्सची तुलना केली तरी ७०-८० वर्षांपूर्वीच्या या फिल्म दर्जाच्या दृष्टीने जास्त चांगल्या वाटतात.

आता या फिल्म्स सामान्य जनतेसाठी उपलब्ध आहेत, दुसऱ्या महायुद्धाबद्दल अनेक फिल्म्स, डॉक्युमेंट्रीज आहेत. पण या सगळ्याहून युद्धखात्याने तयार केलेल्या या फिल्म सत्याच्या किंवा वस्तुस्थितीच्या अधिक जवळ जाणाऱ्या आहेत. त्याकाळच्या अमेरिकन सैनिकांचं जे चित्रण आपण सिनेमातून बघतो त्याहून ते किती वेगळे असत हे आपल्याला यातून दिसतं. ‘अमेरिकन वॉर हिरोज’ ची दुसरी बाजू या फिल्म्स आपल्याला दाखवतात.

यशोधन जोशी

अग्निफुले

मानवाने एका ठिकाणी राहून शेती चालू केली. वेगवेगळ्या धान्यांची त्याची ओळख होती हे आपल्याला उत्खननातून मिळालेल्या धान्यांच्या दाण्यांवरून कळते. शेतीच्या शोधात स्त्रियांचा मोठा वाटा होता यात शंका नाही. त्याचबरोबर वेगवेगळ्या पदार्थांच्या पाककृती करण्यामागेही स्त्रियाच होत्या. आगीवर जेव्हा मानवाने नियंत्रण मिळवले त्यानंतर स्त्रियांनी आपल्या पाकगृहात अनेक वेगवेगळे प्रयोग केले. भाजणे, उकडणे, तेलाच्या शोधानंतर तळणे अशा कितीतरी वेगवेगळ्या कृतींचा शोध लावला. या सगळ्या प्रयोगांबरोबरच आणखी एका पाककृतीचा शोध लावला गेला.

तिने आपल्या गुहेत स्वयंपाकाची तयारी केली. तो परतला शिकार घेऊन. आता विस्तवावर शिकार भाजायची आणि खायची. तिने त्याच्याबरोबर खाण्यासाठी मातीच्या मडक्यातून धान्याचे दाणे काढले. काढताना कशाचा तरी धक्का लागला आणि मडके फुटले. त्यातले काही दाणे विस्तवावर पडले. चट्‍-चट्‍ असा आवाज झाला आणि धान्याच्या दाण्याचे वेड्यावाकड्या आकार तयार झाले. कदाचित धान्यांपासून लाही (flakes) बनवण्याची सुरुवात अशी झाली असावी. अर्थात हा झाला कल्पनाविस्तार पण हा शोध कधी लागला असावा याबद्दल ठामपणे सांगता येत नाही. साधारणतः ४ हजार वर्षांपूर्वीच्या अश्मीभूत झालेल्या लाह्या उत्खननांमधे सापडल्या आहेत.

लाही बनत असतानाची प्रक्रिया अतिशय मनोरंजक असते. कुठल्याही धान्यांच्या दाण्यांमधे काही प्रमाणात आर्द्रता असते. धग लागल्यावर या पाण्याच्या अंशाचे वाफेत रुपांतर होऊ लागते. या वाफेमुळे आतील दाब वाढतो आणि दाण्यामधे असलेले स्टार्च दाबाने बाहेर पडते. हे स्टार्च बाहेर पडताना छोटासा स्फोट होतो आणि आवाज होतो. या बाहेर आलेल्या स्टार्चला धग लागल्यावर ते आणखी कुरकुरीत होते. कुरकुरीत गोष्टी खाण्याची आवड माणसामधे उपजतच असते. तांदळापासून बनणारे चुरमुरे, साळीच्या लाह्या, मक्याच्या लाह्या, राजगिर्‍याच्या लाह्या अशा कितीतरी धान्यांच्या लाह्या बनवल्या गेल्या. लाह्या बनवण्याच्या पद्धतीतही फरक असतात. धान्याला भाजून किंवा तळून लाह्या बनवल्या जातात. पण नुसतं भाजल्यावर त्यात धान्याचे अनेक दाणे कच्चे राहतात आणि तळल्यामुळे तेलकटपणा राहतो त्यामुळे बारीक वाळू भट्टीत गरम करुन त्यात धान्य टाकले की लाह्या जास्त फुलतात.

भारतवर्षामधे लाह्या तयार केल्या जात होत्या आणि त्या खाल्ल्या जात होत्या यात शंका नाही. वैदिक विवाह पद्धतीमधे दोन संस्कार झाले की विवाह संस्कार पार पडला असे समजले जाते. त्यातला पहिला संस्कार म्हणजे सप्तपदी आणि दुसरा म्हणजे लाजाहोम. लाजा या संस्कृत शब्दाचा अर्थच मुळात लाही असा होतो. अग्नीला आवाहन करून त्याला तांदळापासून बनवलेल्या साळीच्या लाह्यांची आहुती दिली जाते आणि यावेळी आपल्या पतीला दीर्घायुष्य लाभावे अशी प्रार्थना पत्नी करते. ’कुमारसंभव’ ह्या कालिदासाच्या काव्यात शिवपार्वतीच्या लग्नसमारंभाचे वर्णन आले आहे. त्यातही लाजा होमाचे वर्णन आले आहे. साळ ही आपल्या संस्कृतीत समृद्धीचे प्रतिक मानली जाते. त्यामुळे आपल्या अनेक धार्मिक विधींमध्ये साळीच्या लाह्यांचा उपयोग केला जातो. दिवाळीत लक्ष्मीपूजनालाही साळीच्या लाह्या लागतात. चरकसंहितेत पथ्यात खाण्यासाठी साळीच्या लाह्या आणि ज्वारीच्या लाह्या सांगितलेल्या आहेत.

images

प्राचीन काळात तांदळापासून लाह्या तसेच पोहेही बनवले जात. या दोन्हीं पासून अनेक प्रकारचे पदार्थही बनत असावेत. पण लाह्यांपासून बनणार्‍या पदार्थांचे फारसे संदर्भ मिळत नाहीत. तांदळापासून आणखी एक प्रकार बनवला जातो तो म्हणजे आपल्या आवडत्या भेळेत वापरले जाणारे चुरमुरे. या तिन्ही गोष्टींपासून वेगवेगळे पदार्थ बनवले जाऊ लागले त्याचे संदर्भ सापडतात ते गेल्या शतकभरातले.

साळ ही तांदळाची एक जात आहे. साळी आणि व्रिही अशा दोन जातींचे तांदूळ प्राचीन काळी भारतात खाल्ले जात. साळ ही जात ही अतिशय रुचकर मानली जात असे. त्यापासूनच साळीच्या लाह्या बनवल्या जात.साळीच्या लाह्यांपासून चिवडा बनवला जात असे. बंगाल प्रांतात ’मोआ’ नावाचे साळीच्या लाह्यांचे लाडू चविष्ट लाडू बनवले जातात.

दुसरा प्रकार म्हणजे पोहे. ओलसर असलेल्या तांदळाला दाबून पोहे बनवले जात. हे पोहे पुन्हा फोडून चिवड्यात वापरले जाणारे दगडी पोहे बनवले जातात. उत्तरेकडे पोह्यांना चिवडा असे म्हणले जाते. महाराष्ट्रात चिवडा म्हणलं की पहिलं नाव येत ते नाशिकच्या कोंडाजी चिवड्याचे. कोंडाजी गुणाजी वावरे या माणसाने सुमारे शंभर वर्षांपूर्वी तळलेला कांदा आणि लसूण घालून या दगडी पोह्याचं एक मिश्रण बनवलं. सुरुवातीला दारोदारी जाऊन या मिश्रणाचे नमुने खायला ते देत असत. चटपटीत आणि कुरकुरीत चिवडा लवकरच लोकांच्या पसंतीस उतरला. तसाच १९३५ साली पुण्यात लक्ष्मीनारायण दत्त यांनी लक्ष्मीनारायण चिवडा या नावानी चिवडा करणे चालू केले. त्याकाळी छोट्या खाकी कागदांच्या पुड्यांमधे या चिवड्याचे नमुने वाटले जात. तसाच १४० वर्षांची परंपरा असलेला सोलापूरचा नामदेव चिवडा ही प्रसिध्द आहे. सुमारे पन्नास वर्षांपूर्वीपासून फरासखान्याजवळ रामचंद्र चिवडेवाल्यांची गाडी लागायची. सचोटीने धंदा करणार्‍या या चिवडेवाल्यांमधे अस्सल पुणेरी फटकळपणा होता. असे प्रत्येक गावागावांमधे तुम्हाला तिथे प्रसिद्ध असणारे चिवडेवाले भेटतील. चिवडा हा पदार्थ कर्नाटक, महाराष्ट्र आणि गुजरात या राज्यांमधे मोठ्या प्रमाणात खाल्ला जातो. तिथून हा चिवडा भारतभर पसरला आणि त्याची वेगवेगळ्या रुपांमधे तो समोर आला. तर हे झालं संक्षिप्त चिवडा पुराण.

kondaji-chivda-cbs-nashik-namkeen-manufacturers-4d5f7

आता वळू यात चुरमुऱ्यांकडे. चुरमुरे, शेव, गाठी, बारीक चिरलेला कांदा, पापडी, छोट्या पुर्‍या यांच्या मिश्रणापासून बनवलेली भेळ भारतभर खाल्ली जाते. भेळेच्या व्यवसायाची सुरुवात मुंबईत झाली असावी. मुंबईतल्या रस्त्यांवर आणि नाक्यावरल्या गुजराथी हॉटेलमधे विकली जात असे. तिथून ती चौपाटीवर पोहोचल्यावर तिला प्रसिद्धी प्राप्त झाली. पहिल्यांदा भेळ कोणी बनवली याबद्दल मात्र ठामपणे काही सांगता येत नाही.

bhel-puri-mumbai-main

पण भेळेचे हे पुराण संपण्याआधी भेळेशी निगडित असलेल्या एका गोष्टीचा संदर्भ सापडला तो मोठा धक्कादायक आहे कारण भेळपुरीमुळे एका गृहस्थाला प्राण गमवावा लागलेला आहे. ब्रिटिश अधिकार्‍यांना भारतीय पदार्थांसंबंधी प्रचंड आकर्षण होते. भारतीय पदार्थ हे ब्रिटिश अधिकारी मोठ्या चवीने खात. अर्थात त्यात भेळपुरीचाही समावेश होता. एक मोठ्या हुद्द्यावरचे ब्रिटिश अधिकारी भेळपुरीच्या प्रेमात होते. हा काळ होता युद्धाचा पण कुठलं युद्ध याचे काही संदर्भ सापडत नाही. कदाचित हा दुसर्‍या महायुध्दाच्या सुरुवातीचा काळ असावा. इंग्लंडहून विल्यम हेराल्ड नावाच्या एका खानसाम्याला भारतात पाठवण्यात आले. भारतात आल्यावर अल्पावधीतच वर उल्लेख केलेल्या अधिकार्‍याने त्याची आपला खाजगी खानसामा म्हणून नेमणूक केली. एके दिवशी आपल्या रेजिमेंटला भेळपुरी खायला घालावी या इच्छेपायी या अधिकार्‍याने विल्यमला सर्व रेजिमेंटसाठी भेळपुरी करण्याचा आदेश दिला. भेळ म्हणजे काय हे माहीतच नसल्याने विल्यमच्या पोटात गोळा आला. मग त्याने शहरातली सगळी भेळपुरीची दुकाने पालथी घातली आणि भेळेची कृती समजावून घेतली. पण इथे एक मोठा पेच निर्माण झाला कारण विल्यमला प्रत्येक दुकानात वेगवेगळी कृती सांगण्यात आली. तसेच या सगळ्यांची भेळपुरीमधे घालायच्या जिन्नसांची यादीही वेगवेगळी होती. त्यामुळे तो अतिशय गोंधळला आणि त्याला जाणवले की ही आपल्या हाताबाहेरची गोष्ट आहे. त्याने आपल्या अधिकार्‍याकडे जाऊन सांगितले की मला हे जमणार नाही. त्याच्या या उत्तरामुळे या तापट अधिकार्‍याचा पारा चढला आणि त्याने तडक पिस्तुलातून विल्यमवर गोळी झाडली. त्यात विल्यमचा जागीच मृत्यू झाला. तर आता जेव्हा जेव्हा तुम्ही भेळपुरी खाल तेव्हा विल्यमची आठवण जरुर काढा. भेळेचा बंगाली भाऊबंद म्हणजे झालमुरी. मोहरीचं तेल घालून बनवलेली ही झणझणीत भेळ वर्तमानपत्राच्या देखण्या पाकिटात दिली जाते.

08VZMPJHALMURI

चुरमुर्‍यांपासून बनणारा आणखी एक पदार्थ म्हणजे भडंग. सांगली कोल्हापुर भागातली भडंग अतिशय प्रसिध्द आहे. त्याचबरोबर चुरमुर्‍यांचे गुळ घालून केलेले लाडूही कोकणात सगळीकडे मिळतात. ज्वारीच्या लाह्यांचा चिवडा, राजगीर्‍याचे लाडू आणि वड्या असे लाह्यांपासून बनवलेले कितीतरी पदार्थ आपण रोज खात असतो.

आज आपल्याला किरकोळ वाटणार्‍या गोष्टींच्या इतिहासामागे किती सामाजिक व आर्थिक संदर्भ असतात. गोष्ट अतिशय किरकोळ असते आणि सामाजिक व आर्थिक परिस्थितीमुळे त्या गोष्टीचा इतिहासच बदलून जातो.

पुलंच्या ’असा मी असा मी’ मधे एक प्रसंग आहे चित्रपट पहायला जाण्याचा. त्यात पायलीला पसाभर मिळणार्‍या लाहीचा उल्लेख आहे. चित्रपट बघायला गेले की मध्यंतरात ह्या लाह्यांचं म्हणजेच पॉपकॉर्नच पुडकं चौपट भावाने विकत घेऊन ते खात खात चित्रपट बघणे हे अतिशय सहज दिसणारे दृश्य असते सगळ्या चित्रपटगृहांमधे.

तर या लाहीचा म्हणजेच पॉप कॉर्नचा इतिहास अतिशय रंजक आहे. साधारणतः १९ व्या शतकाच्या सुरुवातीस युरोपमधे मक्यापासून बनवलेल्या या लाह्या रस्त्यांवरील गाड्यांवर विकले जाऊ लागले. लवकरच ते अतिशय प्रसिद्ध झाले. पॉप्युलर म्हणून कॉर्नच्या मागे पॉप लागले असावे किंवा मक्याचे दाणे भाजताना होणार्‍या पॉपिंग साऊंड वरून ही हे नाव आले असावे. १८८५ साली वाफेवर चालणारी मक्याचे दाणे भाजणारी भट्टी युरोपमधे बनवली गेली. त्यामुळे पॉप कॉर्नचे उत्पादनही वाढले.

popcorn_03-compress

मग पॉप कॉर्न चित्रपटगृहांमधे पोहोचले कसे? खरं बघायला गेलं तर चित्रपटाचा आणि पॉपकॉर्नचा अर्थाअर्थी काहीही संबंध नाही. साधारणतः १९ व्या शतकाच्या अखेरीस चित्रपट बनवण्यास आणि ते चित्रपटगृहांमधे दाखविण्यास सुरुवात झाली. अर्थात या प्रारंभीच्या चित्रपटांना आवाज नव्हता. चित्रपट बघणे ही श्रीमंत लोकांची मक्तेदारी होती. त्यावेळची चित्रपटगृहे ही अतिशय उंची वस्तूंनी सजवलेली असत. जाड गालीचे, मोठे पडदे व आरामदायक खुर्च्या अशा महागड्या वस्तूंनी सजवलेल्या चित्रपटगृहांमधे खाद्यपदार्थ खाण्यास मनाई होती. १९०० पर्यंत चित्रपट बघणे ही एक अतिशय सामान्य गोष्ट झाली असली तरी ती सर्वसामान्य लोकांच्या आवाक्याबाहेरच होती. त्यामुळे त्याकाळी चित्रपट हे सुशिक्षित आणि श्रीमंत लोकांपर्यंत मर्यादीत राहीले.

१९२७ साली चित्रपटांना आवाज मिळाला आणि चित्रपटही सर्वसामान्य लोकांच्या आवाक्यात आला. त्यामुळे चित्रपटगृहांवर गर्दी होऊ लागली. १९३० सालापर्यंत चित्रपट बघणार्‍यांची संख्या ९ कोटीपर्यंत पोहोचली. अर्थातच हे सामान्य लोक चित्रपटगृहांमधे खाण्यासाठी आपापले पदार्थ घेऊन येत. रस्त्यांवरील गाड्यांवर पॉपकॉर्न विकणार्‍या लोकांना यात संधी दिसली. मग चित्रपटगृहांच्या बाहेर पॉप कॉर्नच्या गाड्यांवर मोठ्या प्रमाणात विक्री चालू असे. त्यानंतर जगभर मोठ्या प्रमाणात आर्थिक मंदी आली. मग चित्रपटगृहाच्या मालकांना चित्रपटाच्या उत्पन्नाबरोबरच ह्या लाह्या विकून आपले उत्पन्न वाढवण्याचा मोह झाला आणि साधारणतः १९३० साली पॉपकॉर्न हे चित्रपटगृहांमधे विकले जाऊ लागले. पॉपकॉर्न बनवण्यास सोपे होते. ते बनवण्यासाठी काही विशेष कौशल्याची गरज नव्हती. त्यामुळे चित्रपटगृहाच्या मालकांनी खाद्यपदार्थ म्हणून विकण्यासाठी पॉपकॉर्नची निवड केली. प्रारंभी ५ ते १० सेंटला विकला जाणार्‍या पॉपकॉर्नच्या पुड्याची किंमत १० डॉलरपर्यंत पोहोचली. १९४५ सालापर्यंत अमेरिकेत विकल्या जाणार्‍या पॉप कॉर्न मधील निम्मे पॉप कॉर्न चित्रपटगृहांमधे विकले जाऊ लागले. अर्थातच चित्रपटगृहाच्या मालकांनी हे पॉपकॉर्न मोठ्या प्रमाणात विकले जावे म्हणून चित्रपटाच्या आधी व मध्यंतरात जाहिराती दाखवण्यास सुरुवात केली. जा जाहिरातीं मधील १९५७ साली प्रदर्शित केलेली ’Let’s all go to the Lobby’ ही ४० सेकंदाची जाहिरात अतिशय लोकप्रिय झाली.
त्यानंतर आलेल्या टेलिव्हिजनमुळे चित्रपटांवर थोडा परिणाम झालाच. पॉपकॉर्न घरी बनवणे जरा कठीण होते. पण मग काही कंपन्यांनी घरी सहज बनवता येतील असे पॉपकॉर्न तयार केले आणि मग घरी टेलिव्हिजनवर चित्रपट बघतानाही पॉपकॉर्न खाल्ले जाऊ लागले.

तर चित्रपटांच्या प्रारंभी श्रीमंत लोकांनी नाकारलेले पॉपकॉर्न विकून अनेक लोक श्रीमंत झाले.

चित्रपटगृहांमधे खाल्ल्या जाणार्‍या पॉपकॉर्न बनवण्याच्या यंत्राविषयी आणखी एक गमतीशीर गोष्ट. डॉ. अलेक्झांडर अ‍ॅंडरसन या वनस्पती शास्त्रज्ञाने एका वेगळ्या यंत्राचा शोध लावला. त्याने एका दंड गोलाकृती भांड्यामधे मक्याचे दाणे घातले आणि त्याला उष्णता दिली. त्यानंतर त्याने ते भांडे बाहेर काढून त्यावर हातोड्याने आघात केला. उष्णतेमुळे भांड्यात वाढलेल्या दाबाने भांडे फुटले आणि फुललेल्या लाह्या सगळीकडे पसरल्या. त्यातून त्याने पॉपिंग गन बनवली. दंड गोलाकृती भांड्यात मक्याचे दाणे घातले जात आणि त्यांना उष्णता दिली जात असे. उष्णतेमुळे या भांड्यामधला दाब वाढत असे आणि साधारण १७७ अंश सेल्सियसला आतल्या मक्याच्या दाण्यांमधील स्टार्च बाहेर पडून लाही बनत असे. या भांड्याला दाब दाखवणारे मीटर बसवलेले असे. त्या मीटरमधे एक विशिष्ट दाब निर्माण झाला की भांड्याला उष्णता देणे थांबवले जाते. त्यानंतर या भांड्याचे झाकण उघडले असताना तोफेसारखा स्फोट होऊन आतले पॉपकॉर्न बाहेर येतात. चीनमधील रस्त्यांवर आजही या पॉपिंग गनचा उपयोग केला जातो.

मक्याशीच संबंधीत असलेल्या आणखी एका पदार्थाबद्दल बोलणं अनिवार्य आहे. आज जगभर सगळीकडे न्याहारीला खाल्ल्या जाणार्‍या मक्याच्या पोहे (Flakes). दुधात या मक्याचे फ्लेक्स आणि थोडी साखर टाकून खाणे हा बर्‍याच लोकांचा नाष्टा आहे. पण याचा इतिहास बघायचा झाला तर आपल्याला जावं लागतं ते १८९८ मध्ये. अमेरिकेत केलॉग नावाच्या माणसाने पहिल्यांदा हे फ्लेक्स बनवले. ’बॅटल क्रिक टोस्टेड कॉर्न फ्लेक कंपनी’ अशा लांबलचक नावाने १९०६ साली मक्याच्या फ्लेक्सच्या उत्पादनास सुरुवात झाली. १९१४ साली केलॉग्ज अमेरिकेबरोबरच कॅनडामधेही विकल्या जाऊ लागलं. त्यानंतर त्यांनी वेगवेगळ्या स्वादात मिळणारे फ्लेक्स बाजारात आणले. आज जगभरात जवळ जवळ १८० देशांमधे ’केलॉग्ज’ नावाच्या हे मक्याचे पोहे बनवले जातात आणि विकले जातात.

images (2)

अमेरिकेत हा व्यवसाय फक्त मक्याच्या फ्लेक्सपर्यंतच मर्यादेत राहिला नाही. केलॉग्जच्या आधीपासूनच क्वॅकर नावाची कंपनी ओटस् पासून न्याहारीसाठी पदार्थ बनवत असे. केलॉग्जच्या यशानंतर क्वॅकर या कंपनीनेही मका आणि ओटस् यांच्यापासून फ्लेक्स बनवले. त्यानंतर पॉपींग गन मधून बनवलेल्या साळीच्या लाह्यांचीही विक्री त्यांनी चालू केली. क्वॅकर आणि केलॉग्ज यांनी बनवलेले हे फ्लेक्स जगभर आजही मोठ्या प्रमाणात खाल्ले जातात.

धान्याची लाही करण्याची कला मानवाला हजारो वर्षांपूर्वीपासून माहिती होती. त्याचबरोबर या लाह्यांचे किंवा पोह्यांचे चिवडे देखील खाण्यासाठी बनवले जात असावेत. पण आज त्याचे संदर्भ मात्र मिळत नाहीत. दोन चार रुपयात मिळणार्‍या लाह्या आपण शेकडो रुपयात घेऊ लागलो आहे. लाह्यांचा हा प्रवास मोठा मनोरंजक आहे.

कौस्तुभ मुद्‌गल

श्रावणमासी…

आटपाट नगर होतं, ही साठा उत्तराची कहाणी पाचा उत्तरी सुफळ संपूर्ण किंवा उतू नको मातू नको घेतला वसा टाकू नको ही वाक्य आपण अनेकदा वाचतो आणि कधी कधी मजेत वापरतो सुद्धा. या सगळ्याचा सोर्स म्हणजे आपला श्रावणातला कहाणी संग्रह. या कहाण्या कोणी रचल्या कोणी लिहिल्या याबद्दल कुठलीही माहिती आजवर माझ्या वाचनात आलेली नाही. पण जवळपास गेली शे-सव्वाशे वर्ष तरी या कहाण्या सांगितल्या वाचल्या जात आहेतच. 

आटपाट नगर होतं, तिथं एक राजा राज्य करत होता किंवा तिथं एक दरिद्री ब्राह्मण रहात असे(सगळ्या गोष्टीतले ब्राह्मण दरिद्री का हे मला एक कायमचं पडलेलं कोडं आहे) अशी सुरुवात करून गोष्ट चालू व्हायची. मग पुढं आवडत्या नावडत्या सुना/राण्या, मनोभावे व्रत पाळणारे आणि हेळसांड करणारे (करणाऱ्या सुद्धा), दारी आलेल्याला दोन घास खायला घालून पुण्य कमावणारे वगैरे वगैरे टिपिकल कथाभाग त्यात असायचा. मग व्रत करून आलेलं वैभव, न केल्यानं आलेलं दळीद्र/दुर्भाग्य वगैरे मसाला आणि शेवटी हा वसा टाकायचा नाही वगैरे तंबी कहाणी वाचणाऱ्याला देऊन सगळे सुखानं नांदू लागायचे आणि कहाणी सुफळ संपूर्ण व्हायची. 

साधीसोपी व्रतं, उपासना आणि त्यातून हमखास फळ मिळेल ही आशा हा या कहाण्यांचा USP होता. अगदी परवा-परवापर्यंत या कहाण्या मध्यमवर्गीय घरात श्रावणात हमखास वाचल्या जायच्या, त्या ऐकलेली शेवटची पिढी आता बहुतेक तिशी-चाळीशीत असावी. या मराठीतल्या घरगुती कहाण्या कुठं बाहेर झळकल्या असतील याचा मला अजिबात अंदाज नव्हता. पण शंभर वर्षांपूर्वी या गोष्टी Deccan Nursery Tales or Fairy Tales From The South या नावानं प्रकाशित झालेल्या होत्या. Charles Augustus Kincaid नावाच्या एका ब्रिटिश गृहस्थाने हा अनुवाद केलेला आहे. 

 हे Kincaid साहेब मुंबईच्या हायकोर्टात न्यायाधीश होते, त्यांनी १९१४ साली या गोष्टी पुस्तकरूपाने प्रकाशित केल्या, त्याआधी याच गोष्टी टाइम्स ऑफ इंडियामध्ये छापून आलेल्या होत्या. हे पुस्तक Kincaid साहेबांनी आपला मुलगा Dennis ला अर्पण केलेलं आहे. पुस्तकाच्या अर्पणपत्रिकेनुसार आधी साहेबांनी या गोष्टी आपल्या चिरंजीवांना ऐकवल्या, त्याला त्या फारच आवडल्या म्हणून साहेबांनी या गोष्टी आधी पेपरात आणि मग पुस्तकरूपानं प्रकाशित केल्या. या Kincaid साहेबांनी केलेलं सगळ्यात महत्वाचं कार्य म्हणजे A History of Maratha People ग्रंथाच्या तीन खंडाचे त्यांनी रावबहाद्दूर पारसनीस यांच्याबरोबर केलेले लिखाण. 

page11-1024px-Deccan_Nursery_Tales.djvu

आता आपण परत श्रावणातल्या कहाण्यांकडं येऊया.आपल्याकडं कहाण्यांची सुरुवात ‘ऐका गणेशा तुमची कहाणी’ पासून होऊन मग निर्मळ मळे उदकाचे तळे वगैरे स्टॉप घेत घेत व्रताची माहीती सांगून मग शेवटी साठाउत्तराऐवजी पाचाउत्तरी सुफळ संपूर्ण होते, आता यात कथाभाग काहीच नसल्यामुळं Kincaid साहेबांनी गणपतीलाच पुस्तकातून गाळून टाकलेलं आहे. त्यामुळं Kincaid साहेबांची कहाणी एकदम सुरू होती ती आदित्यराणूबाईपासून. आता या आदित्यराणूबाईला इंग्रजी कापडं न घालता तिला फक्त Sunday story च म्हटलेलं आहे. Atpat नावाच्या village मध्ये रहाणाऱ्या या ब्राह्मणाला नित्य समिधा, फुलं आणि दुर्वा आणायला woods मध्ये  पाठवल्यावर त्याला फक्त fetch sticks and cut grass एवढंच करता आलं. तिथं त्याला nymphs & wood fairies भेटल्या त्या holy rites करत होत्या, ब्राह्मणाने त्याना विचारल्यावर त्या म्हणाल्या you will become proud and vain and you shall not perform them properly. एखाद्या परकीय भाषेत आपल्या मातीतल्या गोष्टी रूपांतरीत करणं केवढं अवघड आहे हे आपल्याला इथूनच कळायला सुरुवात होती. मग आपल्या नेहमीच्या ‘गूळपाण्याचं’ चं pudding होऊन जातं आणि करा रे हाकारा, पिटा रे डांगोरा तर फारच थोडक्यात आवरून जातंय. 

Atpat नावाच्या village मध्ये घरच्या लेकीसुनांना bath घालून एक म्हातारी sandle wood paste, flowers, half dozen grains तांदूळ आणि खुलभर म्हणजेच few drops of milk  घेऊन महादेवाच्या मंदिरात जाते आणि भक्तिभावानं तेवढं खुलभर  दूध गाभाऱ्यात घालते आणि गाभारा दुधानं भरून जातो. खुलभर दुधाची ही कहाणी इथं Monday story म्हणून येते.

लहान असताना आपल्या डोळ्यातून सगळ्यात जास्त पाणी काढणारी गोष्ट म्हणजे भावाच्या घरी जेवायला जाणाऱ्या बहिणीची गोष्ट, शुक्रवारची गोष्ट. बहिणीची परिस्थिती ती जेंव्हा भावाकडं जाती तेंव्हा ती एकेक दागिना काढून बसायच्या wooden platform ठेवायला लागते.नंतर तिनं portion of rice घेतला आणि सरीवर ठेवला, portion of vegetable घेतला आणि ठुशीवर ठेवला. Sweetball उचलला चिंचपेटीवर ठेवला, मराठी गोष्टीत मोत्याच्या पेंडाला जिलबी मिळते पण इथं मात्र पेंडाला उपाशीच रहावं लागलेलं आहे. पण मराठी कहाणीतला जो समजावणीचा सुंदर सूर आहे तो इंग्लिशमध्येही टिकलेला आहे. 

श्रावण शनिवारचा मला आवडणारा भाग म्हणजे केनीकुर्डूची भाजी आणि भाकरी, या गोष्टीतली सून grain jars मधून grain काढून bread करते, केनीकुर्डूला अजून एक नाव आलापाला असंही आहे तेच नाव घेऊन भाजी grass ची झालेली आहे आणि तेरडा clover leaves होऊन त्याची चटणी झालेली आहे. 

Deccan_Nursery_Tales_066

नागपंचमीच्या गोष्टीत आईवडील आणि कुणीच नातेवाईक नसणाऱ्या सुनेला Nagoba the snake king  मामा म्हणून त्याच्या घरी न्यायला येतो त्याच्या फण्यावर बसवून तिला आपल्या beneath the earth महालात घेऊन जातो. तिथं काही दिवस राहून ती परत येते पण यायच्या आधी एका अपघातात तिच्या हातून दिवा पडून नागाच्या पिल्लांच्या शेपट्या जळतात. ही पिल्ले मोठी झाल्यावर आपल्या शेपट्या जाळणाऱ्याचा सूड घ्यायला हिच्या घरी येतात. त्यादिवशी नेमकी नागपंचमी असते आणि ही सुनबाई नागांची पूजा करत असते. या शेपूट जळलेल्या पिल्लांना आठवून ती म्हणते जिथं माझे भाऊ लांडोबा, पुंडोबा असतील खुशाल असोत त्याचं इंग्लिश भाषांतर little prince no tail, little prince cut tail आणि little prince dock tail केलेलं आहे जे वाचताना फार छान वाटतंय.

Deccan_Nursery_Tales_097 (1)

जवळपास सगळ्याच कहाण्या Kincaid साहेबांनी या पुस्तकात घेतलेल्या आहेत. यांना आपले हे सगळे सणवार माहीत कसे झाले असतील, तिथं या कहाण्या सांगितल्या जातात हे कसं समजलं असेल त्यानंतर त्यांना मराठी येत नसणारच हे गृहीत धरून त्यांनी त्यांचं हे शब्दशः भाषांतर कसं केलं असेल याचं कौतुक वाटल्याशिवाय रहात नाही. ज्या देशात आपण राज्यकर्ते म्हणून गेलेलो आहे तिथं तो आब बाजूला ठेवून तिथल्या संस्कृतीशी एवढी नाळ जोडून घेणं हे काम नक्कीच सोपं नाही. 

कधीकाळी आई-आजीकडून ऐकलेल्या वर्णसठीची, पिठोरीची शिवामुठीची आणि इतरही अनेक कहाण्या इंग्रजीतून वाचताना फार आनंद वाटत रहातो. नॉस्टॅल्जिया म्हणून पुन्हा एकदा या कहाण्या वाचायला आणि ऐकायला काहीच हरकत नाही. त्यासाठीच या पुस्तकाची लिंकही लेखाच्या शेवटी दिलेली आहे.या पुस्तकात सुखावणारी अजून एक गोष्ट म्हणजे यातली धुरंधरांनी रेखाटलेली चित्रं, इतकी सुंदर चित्र आजही आपल्याकडच्या पुस्तकात आढळत नाहीत. 

न उतता मातता (आणि वैतागता) तुम्ही हा लेख जसा पूर्ण वाचला तसेच आमचे पुढचेही लेख तुम्ही वाचावेत असं म्हणून ही साठा उत्तरांची कहाणी पाचा उत्तरी सुफळ संपूर्ण…


लिंक-https://archive.org/details/deccannurserytal00kinc

यशोधन जोशी

झेंडा रोविला…

सन १७५२. भारतापुरतं बोलायचं तर मराठ्यांची सत्ता उत्तरेत आता बळकट झालेली होती आणि नानासाहेब पेशवा पुण्यातून जवळपास निम्म्या भारताचा कारभार बघत होता. भारतात ब्रिटिशांनी अजून पाय पक्के रोवलेले नसले तरी त्या दृष्टीने त्यांची वाटचाल सुरू होती. तिकडं सातासमुद्रापार अमेरिकेत मात्र त्यांचा अंमल घट्ट बसलेला होता.

सॅम्युअल आणि रिबेका ग्रीस्कॉम हे एक सामान्य जोडपं न्यूजर्सीमध्ये रहात होतं. सॅम्युअल  सुतार होता, सुतारकामातून मिळणारे थोडेफार उत्पन्न व घरच्या कोंबड्या आणि बकऱ्या यावर त्याचा प्रपंच रुटूखुटू चालायचा. या भरीत भर म्हणून त्यांची तब्बल १७ लेकरं. यातल्या आठ लेकरांना काय फार आयुष्य मिळालं नाही पण उरलेली मात्र जगली. यातलंच नववं अपत्य होतं एलिझाबेथ ग्रीस्कॉम, हिचा जन्म १७५२ चा.

ग्रीस्कॉम कुटुंब ख्रिश्चन धर्मातल्या Quaker पंथाचे अनुयायी होतं.  या पंथातले लोक ईश्वर हा सर्वातच आहे अशी श्रद्धा बाळगतात, कॅथॉलिक आणि प्रॉटेस्टंट यांच्यासारखा चर्च आणि धर्मगुरूकेंद्रित धर्म ते मानत नाहीत. या पंथाचे लोक कोणत्याही युद्धात भाग न घेणे, रंगीत कपडे न वापरणे, गुलाम न बाळगणे, मद्यपान न करणे इत्यादी नीतिनियम पाळतात. त्यामुळं एलिझाबेथचं लहानपण तसं शिस्तबद्द वातावरणातच गेलं

एलिझाबेथ तीन वर्षांची असतानाच सगळं ग्रीस्कॉम कुटुंब फिलाडेल्फियाल स्थलांतरित झालं. इथं एलिझाबेथ Quaker समुदायाने चालवलेल्या शाळेत जाऊ लागली. एलिझाबेथची एक आत्या शिवणकामात अतिशय तरबेज होती, तिच्या हाताखाली शिकून एलिझाबेथही लौकरच उत्तम शिवणकाम करू लागली.

शाळा संपता संपता एलिझाबेथ जॉन वेबस्टर या एका बैठकीच्या गादया गिरदया तयार करणाऱ्या गृहस्थाच्या कारखान्यात उमेदवारी करायला लागली. हे गृहस्थ गादया गिरदया तयार करण्याच्या कामाव्यतिरिक्त महागडे पडदे, पलंगपोस, लोकरी ब्लॅंकेट यांची दुरुस्ती करायचेही काम करत. उमेदवारी करताना एलिझाबेथनं हे सगळं शिकून घेतलं.

सगळं नीट चालू असतानाचा एक घोटाळा झाला, एलिझाबेथ तिच्याबरोबर काम करणाऱ्या एका तरुणाच्या प्रेमात पडली. याचं नाव होतं जॉन रॉस. प्रेमात पडायला हरकत नव्हती पण हा जॉन रॉस ग्रीस्कॉम कुटुंबाच्या दृष्टीनं ‘आपल्यातला’ नव्हता. म्हणजे जॉन हा ख्राईस्ट चर्चचा सभासद होता, त्याचे वडील चर्चमधलेच एक अधिकारी होते. एलिझाबेथच्या घरातून या प्रेम प्रकरणापायी तिला अफाट विरोध झाला आणि शेवटी एलिझाबेथ आणि रॉस घरातून पळून गेले आणि लग्न केलं. ही सगळी हकीकत १७७३ सालची.

संसार सुरू झाला हळूहळू सगळ्या गोष्टी सुरळीतपणे घडायला लागल्या.  लग्नानंतर एलिझाबेथने नवीन नाव घेतलं ते म्हणजे बेटसी. बेटसी आणि रॉसने मिळून स्वतःचा व्यवसाय सुरू केला, बेटसीच्या हातात अफाट कौशल्य होतं त्यामुळं धंदा हळूहळू नावारूपाला आला. खुद्द जॉर्ज वॉशिंग्टनच्या शयनगृहाच्या सजावटीचे काम करायची संधीही  त्यांना मिळाली.

अमेरिकेत तेंव्हा स्वातंत्र्ययुद्धाला सुरुवात झालेली होती, कॉन्टिनेटल आर्मी या नावानं सैन्य जमवून जॉर्ज वॉशिंग्टन वगैरे मंडळींनी मोठीच धामधूम सुरू केलेली होती.  स्वातंत्र्यासाठी सैन्यात भरती होण्याच्या हाकेला प्रतिसाद देऊन रॉस सैन्यात भरती झाला आणि बेटसी एकटीनेच व्यवसाय सांभाळू लागली. रॉसचं एकूण ग्रहमान फारसं बरं नसल्यामुळंच का काय पण तो दारूगोळ्याच्या कोठारावर पहाऱ्याला असताना त्याला आग लागली आणि उडालेल्या भडक्यात रॉस ख्रिस्तवासी झाला.

बेटसीनं अपार दुःख केलं पण थोड्याच दिवसात पुन्हा आपल्या कामाला लागली. सैन्यासाठी गणवेश, तंबू, झेंडे इत्यादी गोष्टी ती पुरवू लागली. एके दिवशी संध्याकाळी जॉर्ज वॉशिंग्टन आणि त्याचे चार-दोन सहकारी बेटसीच्या दुकानात येऊन धडकले, त्यांच्याकडे झेंड्याचे एक डिझाईन होते आणि त्याप्रमाणे एक झेंडा त्यांना शिवून पाहिजे होता.

बेटसी आपल्या कामात पारंगत असल्यामुळं तिनं त्यात काही सुधारणा सुचवल्या, त्या सूचना जॉर्ज वॉशिंग्टनने व त्याच्या सहकाऱ्यांनाही पटल्या आणि त्या  डिझाईन बरहुकूम बेटसीने झेंडा तयार करून या मंडळींना सुपूर्द केला. पण या लहानशा वाटणाऱ्या गोष्टीमागे मात्र मोठा इतिहास लपलेला  होता.

जॉर्ज वॉशिंग्टन जे डिझाईन घेऊन आलेला होता ते डिझाईन अमेरिकेच्या राष्ट्रध्वजाचे होते, या झेंड्यावर १३  लाल,पांढरे पट्टे आणि १३ चांदण्या होत्या. हे अमेरिकेन संघराज्यात सामील झालेल्या तेंव्हाच्या १३ राज्यांचे प्रतिक होते. बेटसीने सुचवलेला बदल म्हणजे डिझाईनमध्ये ज्या  चांदण्या होत्या त्यांना सहा टोकं होती, त्याऐवजी पाच टोकांच्या चांदण्या करणे कारण त्या करणं अधिक सोपं होतं.

यथावकाश हा झेंडा फडकला, बेटसीही आपल्या आयुष्यात गुंतत गेली. १७७७ मध्ये तिनं दुसरं लग्न केलं, जोसेफ अँशबर्न हा तिचा नवरा मर्चंट नेव्हीत होता. दुर्दैवाने त्याचं जहाज ब्रिटिशांनी पकडलं आणि तो तुरुंगात पडला. वर्षभरात जहाजवरचे सगळे खलाशी सुटले पण सुटकेच्या आधी थोडेच दिवस जोसेफ तुरुंगात मरण पावला. बेटसीने हिंमत हरली नाही आणि तिने पुन्हा एकदा लग्नाची गाठ बांधली. तिचा तिसरा नवरा होता जॉन क्लेपूल. तिचं हे लग्न मात्र ३४ वर्ष टिकलं.पुरती म्हातारी म्हणजे ७६ वर्षांची होईतो बेटसी आपलं दुकान सांभाळत होती.

आपल्या नातवंड-पतवंडाना बेटसी तिने शिवलेल्या पहिल्या अमेरिकेच्या झेंड्याची गोष्ट नेहमी खुलवून सांगत असे. ती १८३६ साली ख्रिस्ताघरी गेली. १८७० साली तिचा नातू विल्यम कॅनबीने त्याच्या आजीने सांगितलेली अमेरिकन झेंड्याची गोष्ट हिस्टोरीकल सोसायटी ऑफ पेनसिल्व्हेनियामध्ये मांडली. या गोष्टीला अर्थातच काहीही कागदोपत्री पुरावा नव्हताच. पण विल्यम कॅनबीनं पुरावा म्हणून घरच्या सगळ्या मंडळींचे त्यांनी ही हकीगत बेटसीकडून ऐकल्याचे प्रतिज्ञापत्रच सादर केले. या सगळ्यामुळे बेटसी एकदम अमेरिकाभर प्रसिद्ध झाली.

पुढच्या काळात झेंड्याच्या श्रेयावरून अनेक वाद-प्रतिवाद झाले,इतिहासकारांनी हे सगळे दावे फेटाळून लावले. पण १९५२ साली अमेरिकन सरकारने बेटसीच्या जन्माला दोनशे वर्ष झाल्याच्या निमित्याने तिच्यावर एक टपाल तिकीट काढून तिच्या या कार्याची पोचपावती दिली.

यशोधन जोशी

क्षितीजाच्या पार…

माणूस हा इतर प्राण्यांपेक्षा वेगळा आहे कारण त्याला स्मृतीचे वरदान आहे. चांगल्या-वाईट स्मृतींचे संचित घेऊन तो आयुष्याची वाटचाल करत रहातो. अशीच एक आठवण उराशी बाळगून एक इंग्रज भारतातून मायदेशी परतला आणि मरेपर्यंत त्याने भारतातल्या त्याच्या ‘पराक्रमाची’ आठवण उराशी बाळगली.

हे साहेब आहेत विल्यम जेम्स. याचा  जन्म १७२१ चा वेल्समधल्या Haverfordwest मधला. घरची परिस्थिती अगदी बेतासबात, वडिलांचा व्यवसाय म्हणजे पिठाची गिरणी चालवणे. वयाच्या अकराव्या वर्षी म्हणजे  हे चिरंजीव घरातून परागंदा झाले, कुठं गेले काय झालं काही पत्ता नाही. पण कुणाचं नशीब कुठं असावं याचा काही भरोसा नाही, विल्यम जेम्सने घरातून बाहेर पडल्यावर समुद्राचा रस्ता धरला आणि जहाजांवर उमेदवारी सुरू केली.  वयाच्या सतराव्या वर्षी तो एका जहाजाचा कप्तान बनला आणि स्वतःचे उत्तम बस्तान बसवले. 

त्याकाळी इंग्लडमध्ये ईस्ट इंडीया कंपनीचा बोलबाला मोठा होता, कंपनी पगारपाणी आणि भत्तेही चांगले देई. १७४७ मध्ये कंपनीच्या नौदलात भरती होऊन विल्यम जेम्स मुंबईत दाखल झाला आणि अंगच्या गुणांमुळे चारच वर्षांत ‘कमोडोर’ पदाला जाऊन पोचला.

Commodore William James (1721-1783) 
*oil on canvas 
*127 x 101.5 cm 
*1784
विल्यम जेम्स

मराठा आणि इंग्रज आरमाराच्या झटापटी सदैव चालूच असत. तुळाजी आंग्रेनी पश्चिम किनाऱ्यावर आपली चांगलीच दहशत बसवलेली होती. पण एक वेळ अशी आली की तुळाजी आंग्रे स्वतःच्या स्वामींना म्हणजे साताऱ्याच्या छत्रपतींनाही जुमानेनासे झाले. मग मराठी सत्तेतर्फे नानासाहेब पेशव्यांनी आंग्र्याविरुद्ध मोहीम उघडली. इंग्रजांनीही त्यांचा भविष्यातल्या फायदा लक्षात घेऊन या संघर्षात मराठ्यांच्या बाजूने भाग घेतला. कंपनीतर्फे विल्यम जेम्सला सुवर्णदुर्गाला वेढा घालण्याची कामगिरी मिळाली. Protector हे इंग्लडमध्ये तयार झालेलं लढाऊ गलबत आणि Viper, Triumph व Swallow ही तीन गुराब अशा चार जहाजांचा काफिला घेऊन सुवर्णदुर्गाच्या दिशेने निघाला. सुवर्णदुर्ग किनाऱ्यापासून सुमारे पाव मैल समुद्रात आहे आणि त्याच्या संरक्षणासाठी किनाऱ्यावर कनकगड, फतेगड आणि गोवागड हे तीन किल्ले आहेत. 

commodore-james-in-the-protector-with-revenge-and-the-grab-bombay-off-gheriah-india-april-1755
Protector, Viper, Triumph आणि Swallow

सुवर्णगडापाशी येऊन पोचल्यावर  विल्यम जेम्सने या चारही किल्ल्यांच्या ताकतीचा अदमास घेतला, या चारही किल्ल्यांवर मिळून १३४ तोफा होत्या. Protector वर ४० तोफा होत्या आणि बाकीच्या जहाजांवर हलक्या माऱ्यासाठी उपयोगी पडतील अशा तोफा होत्या. थोडक्यात सांगायचं तर दोघांचे बलाबल अगदी विरुद्ध होते. पावसाळा तोंडावर होता त्यामुळं जेम्सने वेढा घालणे वगैरे वेळकाढू गोष्टींपेक्षा प्रत्यक्ष लढाईच सुरू करण्याचे ठरवले.  त्यानुसार पहिल्या दिवशी जेम्सने समुद्राच्या बाजूने जवळपास ८०० गोळे सुवर्णगडावर डागले.ज्यामुळे किल्ल्यातील शिबंदीचे मोठे नुकसान झाले.

यानंतर त्याने एक धाडसी डाव खेळण्याचे ठरवले आणि रात्रीच्या अंधारात किनारा आणि सुवर्णदुर्ग यांच्यामध्ये जो उथळ व खडकाळ भाग होता तिथं Protector, Viper आणि Triumph ही तीन जहाज घुसवली आणि दुसरा दिवस उजाडताच चारही किल्यांबरोबर एकाच वेळी लढायला सुरुवात केली. Protectorने सुवर्णदुर्गावर असा मारा केला की किल्ल्यांवरच्या तोफा आणि त्या चालवणारे यांचे बरेच नुकसान झाले. दुपारपर्यंत सगळ्या बाजूने सरबत्ती अशीच सुरू राहिली. त्याचवेळी Protector वरून उडवलेला एक गोळा थेट बारुदखान्यावर जाऊन पडला आणि त्याचा भयंकर मोठा स्फोट झाला. आगीचे लोळ उसळले तरीही सुवर्णदुर्ग संध्याकाळपर्यंत लढत राहिला. इंग्रजही रात्रीपर्यंत चारही किल्ल्यांवर मारा करत राहिले. रात्रीच्या वेळी सुवर्णदुर्गावरून निसटून जाण्याच्या प्रयत्नात असलेल्या छोट्या गलबतांना (इंग्लिश रेकॉर्डसमध्ये यांना gallivats म्हटलेलं आहे.) मागे ठेवलेल्या Swallow ने समुद्राचा तळ दाखवला.

दुसऱ्या दिवशीची सकाळ होताच पुन्हा लढाईला तोंड फुटले पण मराठ्यांच्यात आता फारसा जोर उरलेला नव्हता. सकाळी दहाच्या सुमाराला चारही किल्ल्यांनी शरणागती पत्करली. ब्रिटिशांनी चारही किल्ल्यांवर त्यांचे निशाण फडकवले आणि विजयोत्सव सुरू केला. ते विजयाच्या आनंदात मग्न असतानाच गोवागडाचा किल्लेदार आणि काही सैनिक लपत-छ्पत सुवर्णदुर्गावर पोचले त्यांनी गडाचा पुन्हा ताबा घेतला.परत एकदा लढाईला तोंड फुटले. पुन्हा एकवार सुवर्णदुर्गावर तोफांचा मारा सुरू झाला आणि काही वेळातच ब्रिटिशांनी परत किल्ला जिंकून घेतला. आंग्र्यांच्या विरोधात कंपनीला पहिल्यांदाच एवढा मोठा विजय मिळालेला होता.

विल्यम जेम्सची ही कामगिरी फारच अफाट असली तरी कंपनीने त्याला फक्त १०० पौंड बक्षिसादाखल दिले. १७५६ च्या फेब्रुवारीत विल्यम जेम्सने विजयदुर्ग उर्फ घेरियाच्या लढाईतही भाग घेतला. पुढं काही वर्ष भारतात काढून १७५९ साली त्यानं कंपनीला रामराम ठोकला आणि मायदेशी परतला. तिकडं गेल्यावर विल्यम जेम्सने लग्न केलं, संसार थाटला आणि पोराबाळांच्यात रमला. पण कंपनीशी त्याचे लागेबांधे अजूनही टिकून होते त्यामुळं १७६८ मध्ये कंपनीच्या संचालक मंडळाचा सभासद झाला. १७७८ साली त्याला ‘सर’ हा किताब देण्यात आला.

लॉर्ड सँडविच (हेच ते ज्यांच्याबद्दल ‘एका नावाची गोष्ट’ हा लेख मी लिहिलेला होता) आणि विल्यम जेम्स पुढं एकत्रितपणे राजकारणात उतरले. विल्यम जेम्स दोनदा इंग्लंडच्या संसदेत निवडूनही गेला. १७८३ साली त्याच्यावर कंपनीत असताना हेराफेरी केल्याचा आरोप करण्यात आला, हे प्रकरण इंग्लंडच्या संसदेपर्यंत पोचलं पण विल्यम जेम्सने हे सगळे आरोप फेटाळून लावले.

१७८३ च्या डिसेंबर महिन्यात स्वतःच्या मुलीच्या लग्नातच त्याला हृदयविकाराचा झटका आला आणि तो मरण पावला. विल्यम जेम्स आयुष्यभर सुवर्णदुर्गाच्या लढाईच्या आठवणीत रमलेला असे, जीव पणाला लावून जिंकलेली ती लढाई म्हणजे त्याच्या आयुष्यातला त्याने सदैव उराशी बाळगलेला प्रसंग होता. त्या प्रसंगाची आठवण म्हणून त्याच्या पत्नीने त्याच्या स्मरणार्थ एक स्मारक बांधलं आणि सुवर्णदुर्ग संग्रामाची आठवण म्हणून तिने या स्मारकाला Suverndroog castle हे नाव दिले.

triangular_tower_shooters_hill

 

लंडनजवळच्या Shooters hill नावाच्या एका छोट्या टेकाडावर आजही हा Suverndroog castle उभा आहे आणि महाराष्ट्राच्या इतिहासातल्या एका दुर्दैवी प्रसंगाची स्मृती सातासमुद्रापलीकडे अद्याप जिवंत आहे.

London,_Shooter's_Hill,_Severndroog

तारीफ करू क्या…..

१८१८ साली ब्रिटिश सरकारने भारतावर आपले राज्य प्रस्थापित केले. त्यानंतर ब्रिटिशांचा जुलमी राज्यकारभार चालू झाला. या जुलमी कारभारामुळे तत्कालीन सरकारविरुद्ध बंड करण्याचे बीज रोवले गेले आणि स्वातंत्र्यासाठी अनेकांनी आपले जीवन समर्पित केले. पण काही लोकांना तत्कालीन सरकारविषयी अत्यंत प्रेम होते.

प्राचीन काळी राजांकडे त्यांची स्तुती करण्यासाठी स्तुतीपाठक, भाट अशी पगारी लोकं ठेवलेली असायची. या लोकांचं काम म्हणजे राजाची खरी-खोटी स्तुती करणे आणि राजाला खूश ठेवणे. काही मोगल राजांनी त्यांचे स्तुती करणारे ग्रंथही लिहून घेतले होते.

६-७ महिन्यांपूर्वी यशोधनने मला दोन पुस्तके दिली. त्यातलं एक १८९७ साली तर दुसरं १९११ साली प्रकाशित झालं.

१८९७ हे साल स्वातंत्र्यसग्रामाच्या दृष्टिने अतिशय महत्त्वाचे आहे. या वर्षी प्लेगची साथ सगळीकडे आली होती आणि याच भानगडीत २२ जूनला रॅंडचा पुण्यात खून करण्यात आला होता. या सगळ्या षडयंत्रामागे टिळकांचा हात असावा असा संशय ब्रिटिश सरकारला आला होता. टिळक पुण्यात जेव्हा स्वातंत्र्यसंग्रामाच्या गडबडीत गर्क होते तेव्हा गोविंद पांडुरंग टिळक नावाचे कोल्हापूर जिल्ह्यातील हातकणंगले येथील मुलींच्या शाळेतले शाळामास्तर यांनी ’मलिका मा अझमा महाराणी साहेब व्हिक्टोरीया यांचा जयजयकार असो’ या नावाचे पुस्तक प्रकाशित केले. एक टिळक ब्रिटिश सरकार विरुद्ध भांडत होते तर हे दुसरे टिळक ब्रिटिश महाराणीचा उदो उदो करत होते.

पुस्तक अतिशय मजेशीर आहे. पुस्तकात तिसर्‍या पानावर व्हिक्टोरीया राणीचे रेखाचित्र छापले आहे. पुढील पानावर पुस्तकाच्या नावाखाली राणीगीत – हे लहानसेच, पण अत्युत्तम नीतिपर पुस्तक असे छापले आहे. पुस्तकाची किंमत चार आणे असून ते कोल्हापूरातील ज्ञानसागर छापखान्यात छापले आहे असा उल्लेख सापडतो.

पुस्तकाची प्रस्तावना ज्याला सुचना असं लेखक म्हणतो ती अतिशय मजेदार आहे. ’ह्या पुस्तकात चक्रवर्तिनी श्रीमती महाराणी साहेब व्हिक्टोरीया केसर इ हिंद यांची स्तुती आणि त्यांस दीर्घायुषी करण्याबद्दल परमेश्वरापाशी विनयपूर्वक मागणे मागून, महाराणी साहेबांच्या कारकिर्दीतील राज्य पद्धतीचे धोरणाविषयी माहिती थोडक्यात दिलेली आहे.’ अशी पुस्तकाची ओळख लेखक पहिल्याच परिच्छेदात करून देतो. हा लेखक अतिशय प्रामाणिक आहे. त्यांनी या सुचनेत लिहिले आहे ’मेहरबान व्हिट्‌कोम साहेब बहादूर, असि सुपरिंटेंडन्ट रेव्हिन्युसर्वे मराठास्टेट यांणीं आरंभी रुकडी मुक्कामी, आपला अमोल्य वेळ खर्च करून, या बूकांतील पहिल्या आवृतीच्या सर्व कविता मजकडून म्हणवून घेतल्या, आणि मोठ्या आनंदाने ह्या बुकाच्या पहिल्या आवृत्तीच्या कांहीं प्रतींना आश्रय देऊन, काही सुधारणा करण्यास सांगितल्या जेणे करून मजला चालू कामास भारी उमेद आली.’

या संपूर्ण पुस्तकात व्हिक्टोरीया राणीच्या स्तुती करणार्‍या ४५ कवितांचा समावेश आहे. पुस्तकाच्या अनुक्रमणिकेत या सगळ्या कविता त्या कुठल्या वृत्तात लिहिल्या आहेत ते दिले आहे. प्रत्येक कवितेनंतर त्याचा अर्थ दिलेला आहे. कवितेच्या प्रत्येक शब्दावर आकडे दिलेले आहेत आणि कवितेनंतर कंसामधे ’वरील अंक अन्वयाचे आहेत’ अशी टिप दिलेली आहे. कवितेच्या अर्थामधे कुठल्या क्रमाने कवितेमधले शब्द आले आहेत हे कळण्यासाठी हे अंक दिले आहेत. त्याकाळी मराठी संगीत नाटकात प्रसिद्ध असलेली साक्या, दिंड्या आणि कामदा या वृत्तातल्याही कविता आहेत.

या पुस्तकाचे वैशिष्ट्य म्हणजे या पुस्तकाची छपाई. १८९७ साल हे भारतातील छपाईचा प्रारंभीचा काळ. अर्थातच पुस्तक हे खिळे जुळवून छापलेले आहे. हातानी लिहिल्याप्रमाणे असलेला हा टाईप फेस देखणा आहे. याचबरोबर पुस्तकाच्या सुरुवातीस व्हिक्टोरीया राणीचे रेखाचित्र छापले आहे.

पुस्तकाच्या अखेरीस लेखकानी विद्याखात्याचे अधिकारी साहेबांना विनंती करून आपली पुस्तकं खपवण्याचा प्रयत्न केला आहे ’शाळांनिहाय बक्षिसें वैगेरे देण्याकरीतां मंजूर करून पुस्तकें घेण्याची मेहेरबानी करतील इतकेंच मागणे मागून त्वत्पदीं नमस्कार करीतों’

एकंदर हे पुस्तक वाचताना धमाल येते.

असंच आणखी एक पुस्तक लिहिलं १९११ साली स्वातंत्र्यसंग्रामाच्या चळवळीचे प्रमुख केंद्र असलेल्या पुण्यात. हे पुस्तक लिहिलं आहे एका लेखिकेने. ’आंग्ल प्रभा’ या नावानी प्रकाशित झालेल्या या पुस्तकाची लेखिका आहे हिराबाई रामचंद्र गायकवाड. या बाईंनी आपल्या नावाच्या आधी स्वत:ला बालसरस्वती अशी पदवी लावलेली आहे. पुस्तक छापले आहे ठाण्यातल्या अरुणोदय या छापखान्यात.

हे पुस्तक आहे राजेसाहेब पंचम जॉर्ज आणि त्यांची पत्नी मेरी यांचे लघुचरित्र हे पुस्तक लेखिकेने खुद्द पंचम जॉर्ज आणि मेरी यांनाच अर्पण केले आहे. पुस्तकाच्या सुरुवातीलाच पंचम जॉर्ज आणि मेरीची रेखाचित्रे आहेत आणि चित्राखाली स्तुतीपर आर्या लिहिल्या आहेत. त्यानंतर ’नवकुसुममाला’ या मथळ्याखाली भलामोठा तीन पानी श्लोक लिहिलेला आहे.

प्रस्तावनेची सुरुवात पुन्हा चार ओळींच्या श्लोकाने होते आणि प्रस्तावनेत येणारे एक वाक्य फारच भारी आहे. ’ईश्वराच्या आज्ञेवाचून झाडाचे पान ही हालत नाही इतका अधिकार हल्लीचे सार्वभौम जे इंग्लंडचे राजे पंचम जॉर्ज व हिंदुस्तानचे बादशाह यांच्याकडे आला आहे.’ यानंतरचे कंसातले वाक्य काळजाला भिडणारे आहे. त्या कंसात म्हणतात ’ एकीकडे राजे व दुसरीकडे बादशाह म्हणजे जणू काय इंग्लंड व इंडिया यांची ’हरीहर’ भेटच होय.’

यातला महाराणी मेरीची स्तुती करणारा एक परिच्छेद फारच रंजक आहे.
पूर्व काली इकडे मुद्रणकला माहीत नसल्यामुळे साधुसंतांची चरित्रे, पुराणे व वेद इत्यादी ग्रंथ लिहिणे अवघड होई; म्हणून विद्यादेवी मंत्ररूपाने पठणद्वारे गुप्त राहिली होती. पण अशा तर्‍हेने कोंडून राहणे तिला न आवडून म्हणा किंवा महाराणी साहेबांची कीर्ती वाढविण्याकरिता म्हणा तिने मंत्रासह यंत्रामध्ये उडी टाकिली अर्थात ती पालथी पडली. (टाइप उलटे असतात). तेव्हा तिला उठविल्यावर म्हणजे छापून काढिल्यावर सुलटी होऊन बसली अशा प्रकारचे आपले सुंदर रूप तिने बादशाहीण येण्यापूर्वी हिंदुस्थानात कोणासही दाखविले नसावे. आणि आता प्रत्यक्ष प्रगट होऊन खुशाल पुस्तक रूपाने व वर्तमानपत्राद्वारे पृथ्विपर्यटन करीत आहे. यावरून असे वाटते की, श्री स्वामिणां सद्गुणखनी महाराणी व्हिक्टोरिया ह्या येतील तेव्हांच आपले खरे स्वरूप व्यक्त करावे असा तिने निश्चय केला असावा.

संपूर्ण पुस्तकात पंचम जॉर्ज आणि महाराणी मेरी हिचे गुणगान केले आहे. मधे मधे श्लोक, रुपके यांची पेरणी याचबरोबर लिहिलेला मजकूर अतिशय रंजक आहे. कदाचित पंचम जॉर्ज आणि महाराणी मेरीने हे पुस्तक वाचले असते (आणि त्यांना ते वाचून कळले असते) तर त्यांना गहिवरून आले असते. यात एक रुपक तर फारच गंमतिशीर आहे.

रूपकं
महाराणी साहेब रूपी हरितालिका मातेने
राज्य रूपी महालांत बसून
प्रजा रूपी भक्तांस
कृपा रूपी प्रसाद देऊन
सद्गुण रूपी मस्तकावर
कीर्ति रूपी किरीट व
शाबासकी रूपी शालू परिधान केला होता तद्वत्
हल्ली राजे महाराजांनी किरीट व शालू सह औदार्य रूपी आभरण धारण करावें
आणि विचार रूपी कृपादृष्टी ठेवून कधी झालेल्या गरीब प्रजेचे पालन करून प्रजेकडून दुवा रूपी दुशाला ग्रहण करावी अशी विनयपूर्वक प्रार्थना आहे.

तसेच या पुस्तकात सातवे एडवर्ड बादशाह यांची स्तुती करणारे एक वेगळे प्रकरण लिहिलेले आहे. पुस्तकाच्या शेवटी बरेच फारसी शब्द असलेले एक हिंदी स्तुतीगीत आहे.

३० पानी छोटेखानी असलेल्या या पुस्तकाचे वैशिष्ट्य म्हणजे हे सगळे पुस्तक दोन रंगांमधे छापलेले आहे. तांबड्या रंगाची नक्षीदार बॉर्डर आणि काळ्या रंगात मजकूर छापलेला आहे. वापरलेला टाईपफेस सुबक असून पुस्तकारंभी आलेली रेखाचित्रे निळ्या रंगात छापलेली आहेत.

एकीकडे स्वातंत्र्याची चळवळ जोरात चालू असताना इंग्रजांची भलावण करणारे स्तुतीपाठक होते. कदाचित त्यांना त्यावेळी समाजात त्रासही झाला असेल. ‘ज्याची खाली पोळी त्याची वाजवावी टाळी’ अशी एक म्हण आहे. या म्हणीप्रमाणे स्तुतीपाठकांची ही प्राचीन परंपरा आजही अव्याहत चालूच आहे.

कौस्तुभ मुद्‌गल

चुकली दिशा तरीही – भाग २

कुठल्याही शास्त्रामधे काही नवीन घडण्याची प्रक्रिया कधीच थांबत नाही. टॉलेमीआणि असंख्य अज्ञात संशोकांनी केलेल्या कामानंतर Cartographyच्या संशोधनाची गती काहीशी कमी झाली. Dark Age च्या कालखंडात नकाशाशास्त्रामधे काहीच काम झाले असे झाले नाही. पण जे काही काम झाले त्यावर धर्माचा जबरदस्त पगडा होता. बरेचसे नकाशे हे धार्मिक ग्रंथांमधे असलेल्या वर्णनांवरून काढले गेले. धर्माविरूध्द जाण्याची मोठी दशहत त्याकाळी समाजामधे होती.

Isidorus Hispalensis

पण या काळातल्या Cartography बद्दल जाणून घ्यायचं असेल तर आपल्याला पुन्हा थोडं मागे जावं लागेल. स्पेनमधल्या सेव्हिल या शहरात सहाव्या शतकात एका तल्लख बुध्दी असलेल्या माणसाचा जन्म झाला. त्याला ’प्राचीन कालखंडातला शेवटचा हुशार माणूस’ असं संबोधल जातं. त्याचं नाव होतं Isidorus Hispalensis. तो ’सेव्हिलचा इसिडोर’ या नावाने ओळखला जातो. इ.स. ५६० साली त्याचा जन्म झाला आणि इ.स. ६३६ साली तो मेला. आपल्या ७५ वर्षाच्या या कालखंडात त्याने केलेले महत्वाचे काम म्हणजे त्याने २० खंडात लिहिलेला ’Etymologiae’ हा कोश होय. Dark Age च्या काळात नकाशाच्या तंत्रात फारशी भर पडली नसली तरी या विषयातलं लोकांचं आकर्षण कमी झालं नव्हतं. ’Etymologiae’ मधे केलेल्या वर्णनांवरून या Dark Age मधे नकाशे काढले गेले. या नकाशांना T-O नकाशे असं म्हटलं गेलं.

काय होते हे T-O नकाशे? यातला O हे अक्षर पृथ्वीची सीमारेषा दाखवते. पृथ्वी चपटी आहे आणि ती तीन खंडांमधे विभागली आहे असे या नकाशात दाखवले आहे. पृथ्वी तीन भागात विभागण्यासाठी इंग्रजी T सारख्या रेषांचा उपयोग केला गेला आहे. हे तीन विभाग म्हणजे युरोप, अफ्रिका आणि आशिया. आशिया हा मोठा आणि युरोप आणि अफ्रिका हे दोन छोटे असे विभाग या नकाशांमधे पाडले गेले. यातली T या अक्षराची वरची आडवी रेघ ही नाईल ते रशियातील डॉन नदीवरून जाते तर उभी रेघ भुमध्य सागरापासून खाली जाते. जेरुसलेम हे या नकाशाच्या मध्यभागी दाखवलेले आहे. सगळ्यात गंमतीची गोष्ट म्हणजे पूर्व ही दिशा वरच्या बाजूस आही. पुर्वेकडून सुर्य उगवतो आणि आशिया खंड हा पुर्वेकडे असल्याने या नकाशांमधे आशिया खंड वरती दाखवलेला आहे. या प्रकारच्या नकाशांच्या अनेक आवृत्त्या या कालखंडात बनवल्या गेल्या आणि त्यात बायबल मधे उल्लेख असलेल्या अनेक गोष्टी दाखवण्यात आल्या. या काळातले हे सगळे नकाशे हे T-O प्रकारच्या नकाशांच्या आवृत्त्या होत्या.

Hereford Mappa Mundi

या कालखंडात Mappa Mundi या नावाने युरोपमधे या प्रकारच्या नकाशांमधली १२ व्या शतकातली आवृत्ती ही इंग्लंडमधील हिअरफोर्ड येथील चर्चमधे जतन करून ठेवण्यात आलेली आहे. Hereford Mappa Mundi या नावाने प्रसिध्द असलेला हा नकाशा कातड्यावर काढण्यात आलेला असून १.६५ मी X १.३५ मी या आकाराचा आहे. या नकाशाचा व्यास हा ४.३२ फ़ूटाचा आहे. त्यावरून त्याचा परिघ साधारणत: १३.५७२ फूट येवढा निघतो. हे सगळे नकाशे जुन्या ग्रंथांमधे असलेल्या वर्णनांवरून केले गेले होते. फक्त यात भर पडली ती वेगवेगळ्या गावांच्या नावांची. त्याचबरोबर व्यापारी मार्ग, वेगवेगळ्या भागांची स्थानिक वैशिष्ठे, त्या भागात वाहणार्‍या नद्या अशी बरीच माहिती नोंदवलेली असे.

Catalan Atlas

Mappa Mundi मधला इ.स. १३७५ मधे काढला गेलेला Catalan Atlas या नावाने ओळखला जाणारा एक नकाशा फ्रान्समधील रॉयल लायब्ररीमधे जतन केला आहे. १५८१ साली Heinrich Bünting या जर्मन संशोधकाने काढलेला Mappa Mundi हा इतर नकाशांपेक्षा वेगळा होता. या नकाशाला Bunting lover Leaf Map असे म्हणले जाते. या नकाशात तीन खंड हे पानाच्या आकारात दाखवले होते.

Bunting lover Leaf Map

पूर्वी उल्लेख आल्याप्रमाणे अरबी सरदारांनी या नकाशावरची अनेक पुस्तके त्यांच्या संग्रहात जतन केली होती. १२ व्या शतकात अरब भूगोल अभ्यासक अल इद्रिसी हा सिसिलीचा राजा रॉजर (दुसरा) याच्या दरबारी आला होता. तेथे त्याने राजाच्या आज्ञेवरून Tabula Rogeriana हा पृथ्वीचा नकाशा तयार केला. त्या नकाशावर त्याने अनेक बारीक सारीक नोंदी केलेल्या आहेत. हा नकाशा त्या काळातला अद्यावत माहिती असलेला नकाशा होता. या नकाशाचे सगळयात मोठे वैशिष्ठ्य म्हणजे या नकाशात दक्षिण दिशा वरती दाखवली होती म्हणजे आपण सध्या जे नकाशे पाहतो त्याच्या बरोबर उलटा असलेला हा नकाशा होता.

Tabula Rogeriana

१३ व्या शतकाच्या अखेरीस युरोपमधे समुद्रात फिरणार्‍या नाविकांसाठी काही तक्ते केले गेले. या तक्त्यांना Portolano Charts असे म्हणतात. प्रारंभीचे तक्ते हे भुमध्य समुद्राच्या भागातले होते. समुद्रात फिरणार्‍या बोटींवर हे तक्ते ठेवलेले असत. या तक्त्यांमधली माहिती अचुक असे. यात मुख्यत: बोटी हाकारण्यासाठी रेषांनी दिशा दाखवलेल्या असत. या तक्त्यांमधे अक्षांश व रेखांश दाखवलेले नसत. एखादे ठिकाण हे होकायंत्रावर असलेल्या खुणांनी दाखवलेले असे व उत्तर दिशा ही वरती दाखवलेली असे. यावरून नाविकांना जायच्या ठिकाणची दिशा कळत असे. याचबरोबर या नकाशांमधे अंतर आणि नावाड्यांसाठी सर्वात महत्वाची गोष्ट म्हणजे वार्‍याची दिशा दिलेली असत आणि या तक्त्यांमधे विविध किनारे व किनार्‍यावरची बंदरे यांची नोंद केलेली असे. यातले फारसे तक्ते आता उपलब्ध नाहीत. तसेच हे तक्ते कोणी काढले याबद्दलचीही अतिशय त्रोटक माहिती उपलब्ध आहे.

Portolano Chart

यातला Carte Pisaane नावाचा १३व्या शतकाच्या अखेरीस काढला गेलेला तक्ता पॅरीसमधे आजही जतन करून ठेवला आहे.

Carte Pisaane

१५ वे शतक हे नकाशाच्या दृष्टीने अतिशय महत्वाचे शतक समजले जाते. या शतकात एक महत्वाची घटना घडली ते म्हणजे नकाशाशास्त्रात काम करणारे संशोधक हे पुन्हा टॉलेमीने केलेल्या कामाकडे वळले. टॉलेमीने लिहिलेला मुळ ग्रंथ उपलब्ध नसला तरी त्याच्या काही प्रती युरोपभर विखुरलेल्या होत्या. या ग्रंथाचे मुख्यत: दोन भाग उपलब्ध होते आणि त्यात जवळ जवळ ९१ नकाशे होते. या सगळ्या नकाशांचा अभ्यास करून जर्मनीत एक नकाशा छापण्यात आला. यात अक्षांश रेखांश दाखवलेले होते. अर्थात हा नकाशा अचुक नव्हता. पण या टॉलेमीच्या संशोधनाच्या पुनर्लोकनामुळे पुढील दिशा मिळाली. १५ व्या शतकात कोलंबसने अमेरिकेचा शोध लावला व त्यानंतर युरोपमधून अशा मोहिमांची सुरुवात मोठ्या प्रमाणात झाली. या सगळ्या मोहिमांमधे नवनवे प्रदेश उजेडात तर आलेच पण नकाशे अधिकाधिक अचुक बनण्यास मदत झाली.

या सागरी मोहिमांवरील नाविकांनी नकाशाच्या वाटचालीत मोठी भर घातलेली आहे. यात बर्नल डिआझ (Bernal Diaz) याची १४८७ सालची आफ्रिका मोहिम, १४९३ सालची कोलंबसची मोहिम, १४९८ सालची वास्को-द-गामाची मोहिम, १५०० साली कॅब्रल (Cabral) याने लावलेला ब्राझिलचा शोध, १५११ साली अल्फान्सो द अल्बुकर्क (Alfonso d’Albuquerque) याची मलाक्काची मोहिम अशा युरोपातून झालेल्या मोहिमांमुळे त्या त्या भूभागाची प्रत्यक्ष दर्शनी माहितीमुळे नकाशे आणखी अद्यावत झाले. या मोहिमा करताना या नाविकांच्या हातात होते Portolano Charts. त्यावरून या नाविकांनी या मोहिमा काढल्या. काही यशस्वी झाल्या तर काही फसल्या. पण त्यांनी प्रत्यक्ष बघितलेल्या गोष्टींच्या नोंदीचे नकाशाच्या प्रगतीमधे मोठे योगदान आहे.

Cantino Planisphere

१५०२ साली एका अनामिक पोर्तुगीज माणसाने काढलेला एक नकाशा अल्बर्तो कॅन्टिनो याने इटलीमधे आणला. हा नकाशा कोणी आणि कधी काढला गेला याबद्दलची फारशी माहिती उपलब्ध नाही. Cantino Planisphere या नावानी ओळखल्या जाणार्‍या या नकाशात अंक्षांश (Latitude म्हणजेच नकाशांवरील आडव्या रेषा) दाखवल्या गेल्या आहेत. या नकाशात पोर्तुगीज खलाशांनी शोधलेले वेगवेगळे प्रदेश दाखवले आहेत. या नकाशात युरोप, अफ्रिका, ब्राझिलची किनारपट्टी तसेच अरबी समुद्र भारत दाखवले गेले आहेत. त्याकाळात खलाशांच्या दृष्टीने वाहणार्‍या वार्‍याच्या दिशांचे मोठे महत्व होते या नकाशाचे सगळ्यात प्रमुख वैशिष्ट्य म्हणजे यात वाहणार्‍या वार्‍यांच्या दिशा दाखवणार्‍या खुणा केलेल्या आहेत. यानंतर दोनच वर्षात म्हणजे १५०४ साली पेद्रो रिनेल याने खलाशांसाठी नाविक नकाशा बनवला. यात पहिल्यांदा उत्तर अमेरिकेचा किनारा दाखवलेला आहे. १५०७ साली जर्मन नकाशा अभ्यासक Martin Waldseemuller याने पहिल्यांदा अमेरिका या शब्दाचा वापर केला. १५०६ साली Giovanni Matteo Contarini या संशोधकाने पहिल्यांदा अधुनिक जगाचा पहिला नकाशा बनवला. या नकाशाचे दोन भाग होते. हे दोन भाग जोडले की संपुर्ण ३६० अंशाचा गोलाकार नकाशा बनत असे.

Contarini चा नकाशा

१५०७ साली Waldseemuller यानेही असा नकाशा बनवला होता. पण या दोन्ही नकाशांच्या फक्त मुळ प्रती उपलब्ध आहेत. १५०७ साली रोम मधे प्रकाशित झालेला Ruysh Map हा पण असाच नकाशा होता. हा नकाशा काढला होता Johannes Ruysch या भटक्या भूगोल संशोधकाने. या सगळ्या नकाशांवर टॉलेमीच्या नकाशाची छाप स्पष्ट दिसते.

Ruysh Map

नकाशामधे इतर दिशा समजण्यासाठी नेहेमी उत्तर दिशा दाखवली जाते. उत्तर दिशाच का दाखवली जाते? या प्रश्नाचं उत्तर देणं अवघड आहे. या विषयी अनेक मतांतर सापडतात. प्राचीन काळी प्रवासी हे रात्री दिसणार्‍या तार्‍यांवरून दिशा ठरवून प्रवास करत असत. त्यातला उत्तर दिशेला असणारा ध्रुवतारा हा तर प्रवाश्यांचा मित्रच. ध्रुवतारा हा उत्तर दिशा दाखवतो म्हणुन उत्तर दिशा नकाशात दाखवली जाते असा एक विचार आहे. चीनमधे लागलेल्या होकायंत्राचा शोध हा युरोपात पोहोचला. होकायंत्राची सुई ही नेहेमी दक्षिणोत्तर राहते. त्यामुळे उत्तर दिशा दाखवतात. अशीही एक संकल्पना आहे. पृथ्वीवरचा बराचसा भूभाग हा पृथ्वीच्या उत्तर खंडात आहे त्यामुळे उत्तर दिशा दाखवली जाते असेही सांगितले जाते. कारण काहीही असो उत्तर दिशेवरून अनेक वादंगही निर्माण झाले. काय ते पुढे बघूच. १५३० साली अलोन्झो द सान्ता क्रुज या नकाशा अभ्यासकाने पहिल्यांदा नकाशात उत्तर दिशा दाखवली.

व्हेरोना शहराचा नकाशा

साधारणत: १५ व्या शतकापासून युरोपमधे एखाद्या भूभागाचे सर्वेक्षण करून त्या भागातील सर्व बारीकसारीक गोष्टींचा समावेश असलेले सर्वेक्षण नकाशे (Survey Maps) काढणे सुरु झाले. यातला सर्वात जुना नकाशा हा १४४० साली काढलेला इटलीमधील व्हेरोना या शहराचा आहे. ह्या नकाशानंतर १४६० साली व्हेनिसमधून इतर सर्व १० प्रांतांच्या प्रांतअधिकार्‍यांना त्यांच्या अधिकाराखाली असलेल्या भूभागांचे असे नकाशे बनवण्याचा आदेश देण्यात आला.

Mercator Projection Map 1569

१६ व्या शतकातला महत्वाचा नकाशा संशोधक Gerardus Mercator याचा जन्म १५१२ साली बेल्जियममधे झाला. Mercator हा भूगोलाबरोबरच, गणित, इतिहास, तत्वज्ञान याचाही अभ्यासक होता. त्याचे महत्वाचे काम म्हणजे त्याने १५६९ साली बनवलेला पृथ्वीचा नकाशा. Mercator Projection Map 1569 या नावाने हा नकाशा ओळखला जातो. या नकाशात त्याने अनेक बारीकसारीक नोंदी केलेल्या आहेत. नकाशावरती १५ सुचींमधे वर्णनात्मक ५ हजार शब्द आहेत. त्याने केलेले आणखी एक महत्वाचे काम म्हणजे त्याने स्थानिक भूभागांचे १०० तपशिलवार नकाशे बनवले. आटोपशीर आकारात काढलेल्या या नकाशांचा अ‍ॅटलास बनवला. जगात पहिल्यांदा नकाशांच्या पुस्तकाला अ‍ॅटलास असे संबोधले गेले. Marcetor चा मुख्य धंदा होता तो म्हणजे अभ्यासकांसाठी पृथ्वीचे गोल बनवणे. त्याकाळी हे पृथ्वीचे गोल मोठ्या प्रमाणात विकले गेले. आजही यातले अनेक गोल अस्तित्वात आहेत.

Theatrum Orbis Terrarum मधील जगाचा नकाशा

नेदरलॅंडमधे जन्मलेला Abraham Ortelius या नकाशा संशोधकाने Theatrum Orbis Terrarum या नावाचा एक अ‍ॅटलास १५७० साली प्रकाशित केला. या अ‍ॅटलासमधे ७० नकाशे होते. या अ‍ॅटलासचं वैशिष्ठ्य म्हणजे Terra Australis म्हणजेच पृथ्वीच्या दक्षीण गोलार्धातल्या जमिनीची नोंद केली गेली. या नकाशामधे न्यु गिनिया पर्यंतच्या दक्षीण गोलार्धातल्या या देशाची नोंद केलेली आढळते. पण Ortelius चं सगळ्यात महत्वाच काम म्हणजे त्याने पहिल्यांदा Continental Drift ची संकल्पना मांडली. याच काळात Emery Molyneux नावाचा ब्रिटिश गणिती होवून गेला. खरतर त्याचा मुळ धंदा होता भूमितीला लागणारी वेगवेगळी साधने बनवण्याचा. विल्यम सॅंडरसन या माणसाने त्याला मोठ्या प्रमाणात अर्थिक मदत देऊ केली आणि त्याला पृथ्वीचे गोल बनवण्यास सांगितले. Molyneux ने बनवलेला पहिला पृथ्वीचा गोल इंग्लंडची राणी एलिझाबेथ हिला दिला गेला.

Molyneux Globe

त्यानंतरचे सर्वात महत्वाचे काम केले ते फ्रान्स मधील कॅसिनी या परिवाराने. १७व्या आणि १८ व्या शतकात हे काम झाले. या परिवाराच्या चार पिढ्या फ्रान्सचे नकाशे अद्ययावत करण्यात गुंतल्या होत्या. त्यांनी काढलेले Topographical Maps आजही वापरले जातात. हे नकाशे वेगवेगळ्या भागात पायाभूत सुविधा निर्माण करण्यासाठी वापरले गेलेच त्याबरोबर सैन्यदलानेही हे नकाशे वापरले. फ्रानसमधील वेगेवेगेळ्या भूभागांचे नकाशे बनवण्याचं हे काम १६६९ साली चालू झालं आणि ते संपल १८१८ साली. हे नकाशे बनवताना वापरलेल्या तंत्रामुळे नकाशाच्या क्षेत्रात मोठी क्रांती झाली. The Cassini Map या नावाने ओळखल्या जाणार्‍या या नकाशांच्या बाडात ८८ सेमी X ५५.५ से. मी. आकाराचे १८२ नकाशे होते. १:८६४०० या प्रमाण वापरून हे नकाशे काढले गेले होते. Jean Baptiste Bourgugnon d’Anville या फ्रेंच संशोधकाने नकाशाच्या तंत्रात मोलाचे योगदान केले आहे. वयाच्या १५ व्या वर्षी त्याचा प्राचीन ग्रीसचा पहिला नकाशा प्रकाशित केला. यानंतर त्याने जगातल्या वेगवेगळ्या भूभागांचे नकाशे काढले. यासाठी त्याने अनेक प्राचीन ग्रंथांचा अभ्यास केला. त्याच्या आधीच्या संशोधकांनी प्राचीन ग्रंथांमधील संदर्भ वापरून काढलेले नकाशे तितकेसे अचुक नव्हते. d’Anaville चे वैशिष्ठ्य हे आहे की त्याने एकाच भूभागाचे वेगवेगळ्या ग्रंथात आलेले उल्लेख याच्यावरती संशोधन केले आणि त्यावरून त्याने काढलेले नकाशे हे अचुक होते. या कालखंडात अनेक देशांमधे या विषयावर काही ना काही काम चाललेच होते. नकाशाच्या या शास्त्रात या युरोपमधील संशोधकांनी काहिनाकाही भर घातलेली आहे.

d’Anaville ने काढलेला नकाशा

१८ व्या शतकाच्या मध्यात ब्रिटिश संशोधकांनी केलेलं महत्वाचं काम केलं होत भारतीय उपखंडात. १७५० सालापासून इस्ट इंडिया कंपनीने भारतात आपलं बस्तान बसवण्यास प्रारंभ केला होता. याचवेळी त्यांना भारतीय भूभागाच्या नकाशांची निकड जाणवू लागली. भारतात ब्रिटिशांच्या आधी नकाशांच्या क्षेत्रात फारसे काम झाले नव्हते. बंगाल प्रांतात मेजर जेम्स रेनेल याने १७६७ साली जमिनीच्या सर्वेक्षणाला सुरुवात केली. त्याने आपल्या १२ वर्षाच्या कारकिर्दीत बंगाल आणि बिहार या प्रांतात सर्वेक्षण करुन त्या भागांचे नकाशे बनवले. त्याने हे काम करताना मुख्यत: येथील नद्यांच्या आजुबाजूचा प्रदेश, या भागातले दळण वळणाचे प्रमुख मार्ग आणि गावखेड्यांचा अभ्यास केला. हे काम करताना त्याला अनेक संकटांचा सामना करावा लागला. तापाने तर त्याला बेजार केले होते. असे असले तरी त्याने केलेले काम हे याच काळात युरोपमधे झालेल्या कामापेक्षा सरस होते. रेनेल निवृत्त झाल्यानंतर दोन वर्षानी १७७९ साली या ’बंगाल अ‍ॅटलास’ चे प्रकाशन लंडन येथे झाले. निवृत्तीनंतरही रेनेलने लंडनमधेच भारताच्या नकाशांवर काम चालू ठेवले. १७८२ साली ‘Map of Hindoustan’ या नावाने त्याने एक पुस्तक प्रकाशित केले. या पुस्तकाच्या १७९२ आणि १७९३ साली आणखी अद्ययावत माहिती असलेल्या आवृत्त्या निघाल्या.

Map of Hindoustan

१८ व्या आणि नंतर १९ व्या शतकातही युरोपमधे या क्षेत्रात मोठ्या प्रमाणात काम होत राहिले. युरोप आणि आशियातील काही देशांमधे मोठ्या प्रमाणात सर्वेक्षणांची कामे केली गेली. त्याचबरोबर या कालखंडात आणखी एक महत्वाचे काम झाले ते म्हणजे अ‍ॅटलास आणखी अचुक केले गेले. यानंतर युरोपमधे झालेल्या युध्दांमधे हे अद्ययावत माहिती असलेले नकाशे वापरले गेले.

वर उल्लेख आल्याप्रमाणे नकाशात वरच्या बाजूस उत्तर दिशा दाखवलेली असते. खरं तर पृथ्वी गोल असल्याने त्याची वरची बाजू आणि खालची बाजू असं काही सांगता येत नाही. पण उत्तरेकडे राहणारे लोक हे प्रगत आहेत आणि दक्षिण गोलार्धातल्या लोकांना दुय्यम लेखण्यासाठी नकाशांमधे उत्तर दिशा वर दाखवली जाते असा दावा काहीजणांनी १९ व्या शतकाच्या अखेरीस करण्यास प्रारंभ केला. अशा लोकांनी नकाशामधे दक्षिण दिशा वरती दाखवणारे नकाशे प्रकाशित केले. उरुग्वेमधला एक चित्रकार Joaquin Garia याने पहिल्यांदा असा नकाशा काढला. मागे उल्लेख केल्याप्रमाणे अल इद्रिसीचा नकाशा अशा प्रकारचा पहिला नकाशा होता. यानंतर सगळ्यात महत्वाचा उल्लेख करण्यासारखा नकाशा हा मेलबॉर्न युनिव्हर्सिटीने १९७९ साली प्रकाशित केला. Stuart McArthur या ऑस्टेर्लियन संशोधकाने वयाच्या १५ वर्षी पहिला ऑस्ट्रेलियावर असलेला नकाशा काढला होता. त्याच्या अमेरिकन मित्रांकडून ’जगाच्या खालच्या भागातला राहिवासी’ अशी त्याची हेटाळणी केली. सहा वर्षानंतर त्याने ऑस्ट्रेलिया वर दाखवणारा हा नकाशा प्रकाशित केला. आपण नेहेमी उत्तरवरती असलेले नकाशे बघत आलेलो असल्याने वेगवेगळ्या खंडांचा एक विशिष्ठ आकार आपल्या डोक्यात बसलेला असतो. लेखाच्या सुरुवातीस असलेला नकाशा McArthur चा आहे. हे दक्षिण दिशा वर असलेले नकाशे बघताना आणखी बर्‍याच वेगवेगळ्या गोष्टी नजरेस पडतात. असाच एक वाद नासाने अपोलो यानातून १९७२ साली घेतलेल्या पृथ्वीच्या छायाचित्राच्या बाबतित झाला होता. अपोलोने घेतलेल्या मुळ छायाचित्रात पृथ्वीचा दक्षिण गोलार्ध वरती आहे. नासाने हे छायाचित्र १८० अंशात फिरवून प्रकाशित केले असा दावा काही संशोधकांनी केला.

इथे नकाशावरची ही लेखमाला संपवतो. संपवतो असेच म्हणावे लागते कारण या विषयाचा आढावा दोन लेखांमधे घेणे केवळ अशक्य आहे. उपग्रहांच्यामुळे आता नकाशाचे तंत्र बरेच अद्ययावत झाले आहे. ह्या लेखमालेचा हेतू एवढाच होता की कमी साधने उपलब्ध असूनही या शेकडो संशोधकांनी नकाशाच्या तंत्रात काम करून त्याला प्रगत केले. यात अनेक संशोधकांचा उल्लेख आलेला नाही. ज्या विषयावर लोकांनी ७००-८०० पानांची पुस्तके लिहिली आहेत त्या विषयाचा आढावा दोन लेखात घेणे केवळ अशक्य आहे. त्यामुळे मला जे संशोधक महत्वाचे वाटले आणि ज्या घटना महत्वाच्या वाटल्या त्यांचाच समावेश या लेखांमधे केला आहे. या विषयावरची माहिती शोधताना मला इतके संशोधक सापडले की मी अक्षरश: थकून गेलो. याचबरोबर या विषयाशी संबंधीत असणारे अनेक महत्वाच्या भागांविषयी मला लिहिता आले नाही. ग्रीनविच लाईन, अक्षांश-रेखांश दाखवण्याच्या पध्दती, नकाशा काढताना वापरलेल्या स्केल, नकाशांबरोबर येणार्‍या सुची, Satellite Imaging, GPS असे अनेक विषय या लेखमालेतून सुटलेले आहेत. या विषयांवर वेगवेगळे लेख होऊ शकतील. नकाशाच्या तंत्रात होणार्‍या प्रगतीमधे अनेक किचकट तांत्रिक गोष्टींचा समावेश आहे. त्या तांत्रिक बाबी या लेखमालेत घेतलेल्या नाहित. या विषयाबद्द्ल कुतुहल निर्माण करणे हा या लेखमालेचा उद्देश. आज आंतरजालावर या विषयावर प्रचंड माहिती उपलब्ध आहे. Cartography या नावाने शोध घेतला तर तुमच्यासमोर मोठा खजिना उघडेल. याचबरोबर Aademia.edu या साईटवर या विषयाच्या संबधीत अनेक रिसर्च पेपर आहेत. अजूनही या विषयावर वाचण्यासारखे खूप आहे. मराठीमधे या विषयावरती फार कमी लिहिले गेले आहे. त्यामुळे या विषयाची ओळख करून देण्याचा हा छोटासा प्रयत्न आहे.

कौस्तुभ मुद्‌गल

टवाळा आवडे….

या पृथ्वीवरील सर्व प्राणीमात्रात फक्त माणसाला मिळालेल्या देणग्या ज्या आहेत त्यात हास्य ही फार मोठी आणि महत्त्वाची देणगी मिळालेली आहे. सुखदायक अशी एखादी गोष्ट घडली की माणसाच्या चेहर्‍यावरचं हास्य फुलते. तसेच एखाद्या विनोदाने देखील माणसं खदाखदा हसू लागतात. विनोद आपल्याला रोजच्या ताणतणावातून मुक्त करू शकतो हा माणसाला लागलेल्या शोधांपैकी महत्वाचा शोध म्हणला पाहिजे. तणावपूर्ण वातावरण एखाद्याला छोट्या विनोदाने ही बदलता येते अशी जबरदस्त ताकद विनोदात दडलेली आहे. समर्थ म्हणून गेले आहेत ’टवाळा आवडे विनोद’. असे असले तरी ‘मुर्खाची लक्षणे’ लिहिणाऱ्या समर्थांनाही विनोदाचे वावडे नसावे. आजही आपण काही ताणात असलो की पुलंची पुस्तक वाचतो. त्यातला निखळ विनोद तुम्हाला ताण विसरायलाच लावतो. पुलंची एक तर्‍हा तर अत्र्यांचा विनोद टोकदार. तोही तुम्हाला हसायला लावतो. विनोदाचे ही किती प्रकार. नाटकात येणारा विनोद वेगळा, चित्रपटांमधे येणारा वेगळा, विनोदी पुस्तकातील विनोदांचेही कितीतरी प्रकार. श्रेष्ठ इंग्रजी लेखक आणि नाटककार शेक्सपिअर यालाही विनोदी नाटक लिहिण्याचा मोह आवरला नाही. The Comedy of Errors नावानी लिहिलेले नाटक अतिशय गाजले. गुलझारजींसारख्या संवेदनशील दिग्दर्शकाला ही या विषयावर ’अंगूर’ नावाचा चित्रपट करावासा वाटला. खरं तर ही यादी खूप लांबवता येईल. पण एक मात्र खरे आहे ते म्हणजे विनोदाने मानवाचे जीवन सुसह्य बनवले यात मात्र शंका नाही.

अभिजात संस्कृत नाटकांमधले विदुषक हे एक महत्वाचे पात्र असते. गंभीर नाटकातला तणाव कमी करण्याबरोबरच विदुषक हा कधी खलनायक, कधी नायकाचा मित्र, कधी राजाची भलावण करणारा अशा वेगवेगळ्या भूमिकेतून दिसतो. विदुषक म्हणलं की आपल्या डोळ्यासमोर सर्कशीतला विदुषक येतो. रंगीबेरंगी कपडे घातलेला. नाकावर लाल चेंडू लावलेला. कधी बुटका, कधी कुबडा तर कधी लंबूटांग सर्कशीतल्या चित्तथरारक कसरतीमध्ये थोडा रिलिफ निर्माण करणारं हे महत्वाचं पात्र.

आज ज्या विनोदावर लिहिणार आहे तो थोडा वेगळा आहे. सर्कस मधल्या विदुषकांच्या हातात एक लाकडी पट्टी असे. जी तो जोरात दुसर्‍या विदुषकाच्या ढुंगणावर मारत असे आणि त्यातून मोठा आवाज येत असे. या पट्टीला Slapstick असे म्हणले जाते. त्याने मारताना येणारा आवाजही मजेदार असतो. याने मार खाणार्‍याला फारसे लागत नाही पण त्याच्या मजेदार आवाजाने आणि मार खाणार्‍याच्या अभिनयाने विनोदाची निर्मिती होते.

या स्लॅपस्टीकचा वापर पहिल्यांदा १६ व्या शतकात इटली मधील commedia dell’arte या नाटकात केला गेला. या नाटकातील पात्र वेगवेगळे हावभाव, हालचाली करून भरपूर विनोदाची निर्मिती करत. त्यातच या स्लॅपस्टीकचा वापर केला गेला. Punch and Judy Show नावाच्या बाहुल्यांच्या खेळात पंच या पात्राच्या हातात स्लॅपस्टीक असलेली पोस्टर्स या खेळाच्या आधी सगळीकडे लावली जात. स्लॅपस्टीकनी मारामारी करणारी पात्र असलेले हे खेळ युरोपमधे अतिशय प्रसिद्ध झाले.

१९ व्या शतकाच्या अखेरीस मुव्ही कॅमेराचा शोध लागला आणि विनोदवीरांच्या हाती एक वेगळे साधन आले. २० व्या शतकाच्या सुरुवातीस वेगळ्या प्रकारची विनोदनिर्मिती करणारी एक वेगळी पद्धतीचा वापर चालू झाला आणि आजही अशा प्रकारच्या विनोदाने ठासून भरलेले चित्रपट दे मार चालतात.

स्लॅपस्टीक कॉमेडी या नावाने एक नवीन विनोदनिर्मिती करणारी पद्धत २० व्या शतकाच्या सुरुवातीस मोठ्या प्रमाणात वापरात येऊ लागली. स्लॅपस्टीक कॉमेडी हा शारिरीक हालचाली, माफक हिंसाचार, मारामारी, लोकांमधे होणारा पाठलाग अशा वेगवेगळया कृतींमधून विनोदांची निर्मिती केली जाते. मुव्ही कॅमेर्‍याच्या शोधामुळे या सगळ्या हालचालींना वेग आला आणि यातून पोट धरून हसायला लावणारी विनोदाची निर्मिती व्हायला लागली. १८९० च्या दरम्यान फ्रेड कार्नो याने आपल्या मुकपटांमधे याचा वापर सुरू केला. एक माणूस पळतोय त्याच्यामागे पोलीस लागलेत आणि पळता पळता तो कोणालातरी पाडतोय, कोणालातरी धक्का लागल्याने त्याच्या हातातला रंग सांडतोय, कोणी शिडी घेऊन जाणारा धक्क्यामुळे गोल फिरतोय अशा वेगवेगळ्या करामतींमधून विनोदाची निर्मिती केली जात असे. हे वर्णन वाचल्यावर आपल्या समोर येतात ते चार्ली चॅप्लिन आणि लॉरेल हार्डी फ्रेड बरोबर त्याच्या या मुकपटांमधे चार्ली चॅप्लिन आणि लॉरेल हे त्याचे तरूण सहकारी काम करत असत. पुढे या दोघांनीही जेव्हा स्वतंत्रपणे चित्रपटांची निर्मिती चालू केली त्यात स्लॅपस्टीक कॉमेडीचा भरपूर वापर केला. त्यात किस्टोन कॉप्स आणि चार्ली चॅप्लिन हे दोघे One man Slapstick Comedy master समजले जातात. पुढील काळात या विनोदी प्रकाराचा वापर चित्रपटांबरोबरच Tom and Jerry सारख्या कार्टून फिल्म्समध्ये केला गेला आहे.

For heaven’s sake या चित्रफितीतील स्लॅपस्टीक कॉमेडी

आता या स्लॅपस्टीक कॉमेडी मधल्या एका आणखी विनोदी प्रकाराबद्दल ही थोडी माहिती. Pieing अर्थात केकफेक हाही स्लॅपस्टीक कॉमेडी मधलाच एक प्रकार. केक फेकून करण्यात येणार्‍या मारामारीमुळे आणि ज्याच्या तोंडावर केक मारला जात असे त्याच्या विनोदी चेहेर्‍यामुळे विनोदाची निर्मिती होत असे. तोंडाला केक फासण्याची प्रथा अनेक प्रदेशामध्ये सापडते. यातूनच विनोदाची निर्मिती करण्याची कल्पना फ्रेड कार्नोला आली आणि त्याने आपल्या Pie in the Face या विनोदी नाटकात पहिल्यांदा केला. त्यानंतर या केकफेकीची लाटच आली. चार्ली चॅप्लिनने आपल्या Behind the Screen या १९१६ साली प्रदर्शित झालेल्या चित्रपटात केकफेक वापरली. १९२७ साली प्रदर्शित झालेल्या Battle of Century या लॉरेल हार्डीच्या चित्रपटात केकफेक दाखवण्यात आली होती. या केकफेकीत तब्बल ३००० केक वापरण्यात आले होते. १९३० साली प्रदर्शित झालेल्या Our Gang च्या Shivering Shakespeare या चित्रपटात दाखवलेल्या संपूर्ण चित्रपटगृहात प्रेक्षक केकने मारामारी करतानाचा प्रसंग दाखवला आहे. १९६५ साली प्रदर्शित झालेला The Great Race या चित्रपटात आजवरची सर्वात मोठी केकफेक दाखवण्यात आली आहे. यासाठी ४००० केकचा वापर करण्यात आला.

केकफेक ही जशी विनोदाची निर्मिती करण्यासाठी वापरली गेली तशीच ती समोरच्या माणसाला इजा न करता त्याची मानखंडना करण्यासाठीही वापरली गेली आहे. १९७० साली टॉम फोरकेड या High Times या मासिकाच्या संस्थापकाने ओट्टो लार्सन यांच्या तोंडावर केक फासला. लार्सन हे अश्लीलता आणि पोर्नोग्राफीवर आळा घालण्यासाठीच्या समितीचे सदस्य होते. त्यानंतर अनेक राजकीय कृतीमधे याचा वापर करण्यात आला. सगळ्या जगाला परिचित असलेले मायक्रोसॉफ्टचे संस्थापक बिल गेटस‍ यांनाही १९९८ साली बेल्जियम मधे केक फासण्यात आला. त्यानंतर यावर एक Computer Game ही करण्यात आला. तर ही छोटी माहिती एका विनोदी केकफेकीची

हिंदी चित्रपटांमधेही स्लॅपस्टिक कॉमेडीचा वापर मोठ्या प्रमाणात केला गेला आहे. किशोर कुमार, मेहमुद सारखे विनोदवीर अशा प्रकारची विनोदनिर्मिती करत. अगदी अलिकडची उदाहरणं द्यायची म्हणलं तर हेराफेरी, हाऊसफुल, भागमभाग असे अनेक चित्रपट स्लॅपस्टिक कॉमेडी वापरून करण्यात आले आहेत.

एकंदर काय मानवाचे जीवन सुसह्य करण्यात विनोदाचा मोठा वाटा आहे.

कौस्तुभ मुद़्गल

चुकली दिशा तरीही – भाग १

’चुकली दिशा तरीही’ ही विंदांची कविता कधीतरी वाचनात आली होती. त्या कवितेतलं पहिलं वाक्य माझ्या कायमच स्मरणात राहिलं आहे. ’चुकली दिशा तरीही हुकले न श्रेय सारे, वेड्या मुशाफिराला सामिल सर्व तारे’ तर असे बरेच वेडे मुशाफिर केवळ ग्रहतार्‍यांच्या सहाय्याने वेगवेगळे प्रदेश शोधण्यासाठी प्राचीन काळापासून जगभर फिरत आले आहेत. या सगळ्या वेड्या मुशाफिरांचं महत्वाचं योगदान नवे प्रदेश शोधणे यापुरतेच मर्यादीत नाही तर त्यांनी फिरताना केलेल्या बारीक सारीक नोंदी आणि या नव्या भुभागाचे त्यांनी काढलेले नकाशे. हे नकाशे आता चुकीचे ठरले असले तरी या मुसाफिरांनी केलेल्या या प्रयत्नांना कुठेही उणेपण येत नाही. नकाशा तयार करणे ही अतिशय अवघड कला आहे. त्यात साधनांची वानवा असेल तर हे काम आणखीनच अवघड होऊन बसते. तर या वेड्या मुशाफिरांनी जगाला दिलेल्या या अमुल्य प्रयत्नांचा हा घेतलेला धांडोळा

Cartography म्हणजेच नकाशा किंवा तक्ते काढण्याचं शास्त्र. हे अतिशय अवघड काम आपल्या पूर्वजांनी करून ठेवलेलं आहे. आजच्या गुगल मॅपच्या जमान्यात आपल्या हातातल्या मोबाईलमधेही आपण कुठलाही नकाशा क्षणार्धात बघू शकतो. पण हजारो वर्षांपूर्वीपासून नकाशे काढले गेले आहेत. भले त्यात अनेक चुकाही असतील, पण त्या काळात कुठलीही साधनं नसताना केवळ निरीक्षणांवरून नकाशा काढणे हे अत्यंत अवघड काम होते.

मानवाला नकाशा काढावा असं का वाटलं असेल? या प्रश्नाचं खात्रीशीर उत्तर देणं अवघड आहे. कदाचित काही धार्मिक कारणांसाठी त्यानी काही भागाच्या आकृत्या काढल्या असतील. आजही आपल्याला कातळशिल्प काढलेली आढळतात. अर्थात त्यांना काही नकाशे म्हणता येणार नाही पण या आकृत्यांपासून नकाशाच्या प्रवासाला सुरूवात झाली असावी का? अर्थातच हे काही ठामपणे सांगता येणार नाही. आपल्या मालकीच्या जागेचा विस्तार दर्शवण्यासाठी स्थानिक ठिकाणचे काढण्यात आलेले काही आराखडे यातूनही नकाशांची सुरुवात झाली असावी असाही एक विचार सापडतो. इजिप्तमधे अशा प्रकारची अनेक चित्रे सापडली आहेत. त्याबद्द्ल सविस्तर माहिती पुढे येईलच.

नकाशा हे तसं बघायला गेलं तर एक चित्रच. पण हे चित्र काढलं जात ते इंग्रजीमधे ज्याला Birds Eye-view म्हणतात त्यावरून. नकाशा हा कायम Top View नी काढलेले असतात. दोन जागांचे पृथ्वीवरचे अचूक स्थान, त्या दोन जागांमधले अंतर, दिशा, भौगोलीक वैशिष्टे सांगणे हे नकाशाचे काम. आज आपल्याकडे उपग्रह किंवा ड्रोनसारखी साधनं आहेत. मोठ्या भूभागाचा नकाशा काढण्यासाठी आज त्यांची मदत घेतली जाते. तरी आजही आपण आपल्या निरीक्षणातून नकाशे काढत असतोच. कोणी तुम्हाला एखादा पत्ता विचारला की केवळ पत्ता लिहून देण्याऐवजी आपण त्याला नकाशा काढून देतो. पत्त्यापेक्षा नकाशावरून ते ठिकाण सापडणे सोपे जाते. हे मात्र मर्यादित असते ते आपल्या शहरा किंवा गावापुरते. मात्र हजारो वर्षांपूर्वी लोकांनी केवळ निरीक्षणांवरून जगाचे नकाशे काढलेले आहेत.

नकाशांचा इतिहासातील प्रवास हा सरळ नसावा. नकाशाचा इतिहास हा नुसताच नकाशे रेखाटण्यापुरता मर्यादीत नाही. नकाशांचा आढावा घेताना दिशा, अक्षांश रेखांश यांचा वापर, पृथ्वीच्या आकाराबद्दल असलेल्या कल्पना अशा अनेक बाबींचाही विचार करावा लागतो. तार्‍यांवरुन दिशा ठरवून प्रवास केला जात असल्याने खगोलशास्त्राचाही याचाशी अतिशय निकटचा संबंध आहे. खगोलशास्त्राचा अभ्यास हा अतिप्राचीन काळापासून केला जात आहे. आपल्या वेदांमधेही अनेक नक्षत्रांचा उल्लेख सापडतो. तसेच प्राचीन मेसोपोटेमियन संस्कृतीमधेही याचे पुरावे सापडतात. त्यामुळे नकाशांचे तंत्र या सगळ्यामुळे प्रगत होत गेले. सुर्याच्या उगवणे व मावळणे यावरुन दोन दिशा ठरल्या आणि पुढे त्यात आणखी सहा दिशांची भर पडली. पण हे लिहिले आहे तितके सरळपणे घडले नसेलच. दिशा कशा ठरवल्या गेल्या? त्यांना नावे कशी पडली? या प्रश्नांची उत्तरे मिळणे कठीण आहे. भूगोल, खगोलशास्त्र याचबरोबर कल्पनाशक्तीचा वापर करुन चित्र काढणे असे बरेच घटक नकाशाशी संबंधीत आहेत. या सगळ्या घटकांचा इतिहास शोधणे अवघड काम आहे.

मानवाने चित्रे काढायला सुरुवात सुमारे ३० हजार वर्षांपूर्वी केली आहे. पण नकाशा काढण्याची सुरूवात मात्र कधी झाली याचे पुरावे मात्र मिळत नाहीत. कदाचित हे नकाशे काढण्यासाठी कालौघात नष्ट होणार्‍या साहित्याचा उपयोग केला गेला असावा. तुर्कस्तानात कताल हुयुक(Catal Huyuk) येथील गुहांमधे काही भित्तिचित्रे सापडली आहेत. त्यातील एका चित्रावरून तो एखाद्या गावातील वस्तीचा नकाशा असावा असा कयास केला गेला आहे. वस्तीच्या बाजूलाच लाव्हारस बाहेर पडणारे दोन डोंगर दाखवले आहेत. संशोधकांच्या मते हा नकाशा कताल हुयुकच्या जवळ असलेला हसन डाग (Hasan Dag) या भागाचा असावा. हसन डाग येथे असे डोंगर आहेत. तरीही हसन डाग हे ठिकाण कताल हुयुक पासून सुमारे ६० मैलांवर आहे. त्यामुळे एवढ्या लांबच्या (त्याकाळी ते लांबच म्हणले पाहिजे) भूभागाचा नकाशा येथे काढण्याचे काही कारण नाही. या चित्राचा कालावधी इ.स.पू. ६२०० असावा असा प्राथमिक निष्कर्ष शास्त्रज्ञांनी काढला होता. पण नंतर केलेल्या संशोधनात हा काळ इ. स. पू. ८००० पर्यंत मागे गेला आहे. गावाच्या या नकाशात मातीच्या भिंती आणि एकमेकांना खेटून असलेली घरेही दाखवली आहेत. यात कुठेही गावातले रस्ते दाखवलेले नाहीत. हा नकाशा नक्की कुठल्या भूभागाचा असावा हे मात्र अजूनही संशोधकांनी ठामपणे सांगता आलेले नाही.

Çatalhöyük येथील भिंतीवर काढलेला नकाशा

यानंतरचा पुरावा सापडतो तो बॅबोलोनियन संस्कृतीत. इराक आणि आजुबाजुचा प्रदेश मिळुन बॅबिलोनिया बनला होता. एका मृदपट्टीकेवर हा नकाशा काढलेला आहे. यात डोंगर, वाहणारी नदी आणि स्थानिक लिपीमधे स्थळांची नावे कोरलेली आहेत.

इ. स. पू. २१०० मधील बॅबिनोलियामधील प्रिन्स गुडिआ (Gudea) याच्या प्रतिमा सापडल्या आहेत. त्यातील एका प्रतिमेवर एक नकाशा काढलेला आहे. कदाचित तो न्हाणजे एखाद्या मंदिराचे विधान (Plan) असावे.

आणखी एक नकाशा सापडला आहे मृद पट्टिकेवर काढलेला. गोल आकारात काढलेल्या या नकाशाचे वैशिष्ट्य म्हणजे यात चार दिशा दाखवलेल्या आहेत. साधारणत: याच कालावधी मधील ग्रीक, रोमन आणि चीनी संस्कृतीतील नकाशे सापडले आहेत. हे नकाशे काढण्यासाठी मृदपट्ट्यांबरोबर जनावरांच्या कातड्याचाही उपयोग केलेला आढळतो.

इजिप्तमधे सापडलेला Turin Papyrus हा मृदपट्टीकेवर काढलेला नकाशाही वैशिष्ट्यपूर्ण आहे. या नकाशातही वाहणारी नदी, डोंगर आणि दिशांचे रेखाटन करण्यात आलेले आहे. याचबरोबर इजिप्तमधे काही भौमितीक आकार काढलेली रेखाटने सापडली आहेत. नाईल नदीला दरवर्षी पूर येतो. त्याचे पाणी भूभागावर पसरते आणि मग या भूभागाच्या सीमारेषा बदलतात. या बदललेल्या सीमारेषा दाखवणारी ही रेखाटने आहेत. त्यांना नकाशे नाही म्हणता येणार फारतर विधान (Plan) असं म्हणता येईल. पण ही Top viewनी काढलेली रेखाटने म्हणजे नकाशांची सुरुवातच होती. प्रवासाला निघालेल्या प्रवाशाबरोबर त्याला जिथे पोहोचायचे आहे त्याचा नकाशा हवाच. काही मृत व्यक्तींच्या कबरींमधेही असे नकाशे ठेवले जात असत.

त्यावेळी पृथ्वीविषयी काही गंमतीशीर संकल्पना होत्या. या संकल्पनांपैकी एका संकल्पनेमुळे अनेकांना आपले प्राणही गमवावे लागले आहेत. ती संकल्पना होती पृथ्वीच्या आकाराची. पृथ्वी ही आकाराने आयताकृती असून ती दाबाखाली असलेल्या हवेने वेढलेली आहे असा एक विचारप्रवाह होता तर पृथ्वी ही तबकडीसारखी चपटी असून ती समुद्रांनी वेढेलेली आहे असाही एक मतप्रवाह होता. अनेक प्राचीन नकाशांमधे समुद्राने वेढलेली पृथ्वी दाखवलेली आहे.

यात ग्रीकांनी काढलेले नकाशे वैशिष्ट्यपूर्ण आहेत. इ.स.पू ६ व्या शतकात अनॅक्सिमॅंडर (Anaximander) ने काढलेल्या नकाशात पृथ्वी गोल असून त्यात युरोप, आशिया आणि लिबिया हे तीन खंड दाखवले आहेत. यात तीन खंड समुद्राने वेढलेले असून युरोप व आशिया मधे काळा समुद्र तर लिबिया आणि आशिया मधे नाईल नदी दाखवली आहे. प्रसिध्द ग्रीक तत्वज्ञ प्लेटो हा पायथॅगोरसचा अनुयायी होता. पृथ्वी गोल असल्याचे विधान पहिल्यांदा प्लेटोने केले होते. ग्रीक खगोलशास्त्रज्ञ इरॅटोस्थेनीस (Eratosthenes) याने पहिल्यांदा पृथ्वीचा परिघ मोजण्याचा प्रयत्न केला. तो २४६६२ मैल असल्याचा उल्लेख त्याने केलेल्या नोंदीमधे आढळतो. ही संख्या पृथ्वीच्या वास्तविक परिघापेक्षा फक्त ५० मैलाने कमी आहे.

ग्रीक नकाशांमधे सगळ्यात महत्वाचे काम केले आहे ते टॉलेमीने. तो गणिती, खगोल आणि भूगोलशास्त्रज्ञ होता. त्याने लिहिलेला ’जिओग्राफी’ हा भूगोलावर लिहिलेला आणि जगाला ज्ञात असलेला पहिला ग्रंथ असावा. त्याकाळी जहाजाने प्रवास करणार्‍या अनेक प्रवाशांना तो भेटत असे. त्यांच्याकडून तो त्यांनी भेट दिलेल्या भूभागांची वर्णने ऐकत असे. या प्रवाशांनी केलेली वर्णने अतिशयोक्त असतात त्यामूळे त्या भूभागाची इथ्यंभूत माहिती मिळत नसली तरी दिशा, स्थान, अंतर याची खात्रीशीर माहिती मिळते’ असे तो म्हणत असे. अक्षांश रेखांशाची कल्पना टॉलेमीने पहिल्यांदा मांडली. एखाद्या जागेचे भौगोलीक स्थान सांगण्यासाठी हे अतिशय उपयुक्त आहे हे त्याने जाणले होते. टॉलेमीच्या पुस्तकात त्याने जवळ जवळ ८००० जागांचे भौगोलीक स्थान दिले आहे. लेखाच्या सुरुवातीस दिलेला नकाशा हा १५ व्या शतकात छापलेला आहे. टॉलेमीच्या पुस्तकात आलेल्या वर्णनावरून हा बनविण्यात आला होता.

आपल्या देशात नोंदी ठेवण्याची फारशी परंपरा नाही. मौखिक परंपरेवरच आपला जास्त भर राहिला आहे. त्यामुळे प्राचीन काळातले लिखित ग्रंथही फारसे उपलब्ध नाहीत. तरीही आपल्या पुर्वजांना नक्षत्र, खगोलशास्त्र, भूमिती या विषयांचे सखोल ज्ञान होते. पण नकाशाच्या क्षेत्रात त्यांनी फारसे काम केलेले आढळत नाही किंवा त्यांनी केलेले काम कालौघात नष्ट झाले असावे.

नकाशा या विषयाच्या अभ्यासाचे प्रामुख्याने दोन टप्पे दिसतात. टॉलेमीनंतर युरोपातही साधारणत: १३-१४ व्या शतकापर्यंत या विषयात फारसे काम झाले नाही. हा काळ युरोपचा Dark Period समजला जातो. युरोपात सगळीकडे धर्माचा जबरदस्त पगडा होता. सर्व प्रकारच्या संशोधनावर धार्मिक संस्थांचे नियंत्रण होते आणि या धार्मिक संस्थांना कोणीही प्रश्न विचारू शकत नव्हते. साधारणत: १३ व्या शतकानंतर यात बदल झाला. हा Renaissance Period होता. यानंतर मात्र सगळ्याच क्षेत्रातील संशोधनात अतिशय मुलभुत असे काम झालेले आढळते.

युरोपातल्या Dark Period मध्येही हे प्राचीन काळातले काम वाचवले ते पर्शियन र्लोकांनी. बगदादचा खलिफा हरून अल रशिद हा आपल्याला माहिती आहे तो त्याच्या जगप्रसिध्द ’अरेबियन नाईट‍स’ या ग्रंथामुळे. या ग्रंथात त्याने अनेक वेगवेगळ्या भूभागांचे वर्णन केलेले आहे. त्याने अर्थातच ही वर्णने त्याला मिळालेल्या ऐकीव माहिती वरून लिहिली आहेत. काही प्रमाणात अतिश्योक्तीपूर्ण असली तरी ती अनेक भूभागांबद्दल बर्‍याच प्रमाणात अचुक माहिती देतात. हरून अल रशिद आणि त्याचा मुलगा अल मामुन यांना ग्रीक गंथांचा संग्रह करण्याची आवड होती. त्यांच्या संग्रहात असलेले हे ग्रीक ग्रंथ या Dark Period मधेही वाचले आणि पुढे हे ज्ञान जगासमोर येऊ शकले. हरून अल रशिदने रोमन साम्राज्यावर चढाई केली. रोमन सम्राटाने हरून बरोबर तह केला.

सोन्यानाण्याबरोबरच हरूनने रोमन साम्राज्यात असलेले अनेक ग्रीक ग्रंथ आपल्या संग्रहात आणले आणि त्या ग्रंथांचे भाषांतर करून घेतले. हरूननंतर त्याचा मुलगा अल मामुननेही ही परंपरा चालू ठेवली. त्याने या ग्रंथांच्या अभ्यासासाठी आणि भाषांतर करण्यासाठी एक वेगळी संस्था स्थापन केली. पर्शियन लोकांनी केलेले हे योगदान फार मोठे आहे. नकाशा विषयावर या Dark Period मधे जे काही थोडे काम होत होते ते या इस्लामिक प्रदेशातच. पर्शियन आणि अरब संशोधकांनी या कालखंडातही या विषयात काम चालू ठेवले.

८ व्या शतकात अल ख्वार्झिनी नावाच्या संशोधकाने खगोलशास्त्रात अतिशय महत्वाचे काम केलेले आढळते. याच अल ख्वार्झिनीने लिहिलेला ’अल जब्र वल मुकाबला’ हा ग्रंथ आजच्या बीजगणिताचा आद्यग्रंथ समजण्यात येतो. ९ व्या शतकात जन्मलेल्या लांबलचक नाव असलेल्या अल मसुदीने (अबुल हसन अली इब्न हुसेन इब्न अली अल मसुदी असे संपुर्ण नाव आहे) नकाशाच्या शास्त्रात अतिशय महत्वाचे काम केले आहे. अल मसुदी हा भूगोलाचा अभ्यासक होता. त्याने आपल्या आयुष्यात अनेक प्रदेशातून प्रवास केला. प्रत्यक्ष प्रवास करून त्याने आपली निरिक्षणे ’मुरुज अल तहब’ या ग्रंथात नोंदवली आहेत. त्याने बगदाद, गुजराथ, श्रीलंका, चीन, मादागास्कर, झांझिबार, ओमान आणि बसरा असा मोठा प्रवास केला. त्याने नोंदवलेली निरिक्षणे अचूक आहेत. इ. स. ९५७ मधे कैरो मधे त्याचे निधन झाले.

टोलेमीनंतर अरब देशांमधे झालेले हे तुरळक काम सोडल्यास जगभरात कुठे या विषयातले काम झाल्याचे सापडत नाही. येथे नकाशांच्या प्रगतीचा पहिला टप्पा संपतो. Renaissance नंतर नकाशाच्या शास्त्रात जे काही काम झाले त्यामुळे बरीच उलथापालथ होणार होती.

कौस्तुभ मुद्‍गल

आज (बाहर) जाने की जिद ना करो…

वुई, द पीपल म्हणजे बरं काय जरा हौशीच! त्यात आपल्यापैकी अनेकांच्या आयुष्यात कर्फ्यू हा प्रकार बहुदा पहिल्यांदाच आला. त्यामुळं त्याचा ‘याची देही याची डोळा’ अनुभव घेण्याचा प्रयत्नही अनेकांनी केला. पण काहीजणांच्या बाबतीत हा अनुभव फारच वेदनादायक ठरला हे कालच्याच दिवसात बघायला मिळालेल्या व्हिडीओवरून लक्षात आलं.

इसवीसनाच्या ९व्या शतकाच्या उत्तरार्धात इंग्लडच्या दक्षिणेकडच्या म्हणजेच तेंव्हाच्या वेसेक्स भागात अँग्लो-सॅक्सन वंशाचा आल्फ्रेड(द ग्रेट) हा राजा राज्य करत होता. तेंव्हा सुरू असलेल्या व्हायकिंग राजांविरुद्धच्या युद्धांच्या धामधुमीतसुद्धा वयाने अगदी तरुण असलेला हा राजा नवीन कायदे बनवणे, शिक्षणाला उत्तेजन देणे अशा गोष्टीत जातीनं लक्ष घालत असे.

त्याकाळात इंग्लंडमधली घरं लाकडी असत आणि त्यांना आग लागण्याचे प्रकार वारंवार घडत. आग विझवण्याच्या आजच्यासारख्या सोयी नसल्याने एकंदरीतच भरपूर नुकसान होत असे. यांवर उपाय म्हणून या राजेसाहेबांनी एक नवीनच कायदा तयार करून तो अमलात आणायचं ठरवलं. या नवीन कायद्यानुसार रोज रात्री आठ वाजता एक घंटा वाजवली जाई आणि त्यानंतर तमाम जनता घरात पेटवलेल्या आगीतले मोठे ओंडके बाजूला करून ते विझवत असे आणि दुसऱ्या दिवशी पुन्हा आग पेटवण्यासाठी थोडे निखारे राखेखाली सांभाळून ठेवत असे. हा केला जाणारा घंटानाद घरात उजेडासाठी पेटवलेले सगळे दिवे विझवून झोपण्याचा जनतेला दिलेला इशारासुदधा असे. या घंटानादानंतर घराबाहेर पडण्याची परवानगी जनतेला नसे.

बेल टॉवर

या कायद्यामुळे आगीचे प्रमाण काहीसे आटोक्यात आले आणि याचा दुसरा फायदा असाही झाला की रात्री-अपरात्री भेटून रचले जाणारे कट आणि होणाऱ्या उठावांना आळा बसला.

आता या सगळ्या प्रकाराला cover the fire असं नाव सर्वसामान्य लोकांनी दिलं. तेंव्हाच्या इंग्रजी भाषेवर फ्रेंचांचा मोठा प्रभाव होता cover the fire साठीचा फ्रेंच शब्द आहे carre-feu किंवा cerre-feu, हाच शब्द नंतर couvre-feu असाही लिहिला जाऊ लागला.ही फ्रेंच मंडळी फक्त शब्द तयार करून शांत बसली नाहीत तर त्यांनी आगीवर झाकून ठेवायचं एक स्पेशल भगुणंही तयार केलं आणि त्यालासुद्धा cauvre-feu हेच नाव दिलं.

आगीवर झाकून ठेवायचं भगुणं cauvre-feu

पुढं हा कायदा नाहीसा झाला आणि इंग्रजी भाषेत होत गेलेल्या सुधारणेतून cauvre-few तून curfew हा इंग्रजी शब्द तयार झाला. हा शब्द एकत्र येण्यास प्रतिबंध किंवा घराबाहेर पडण्यास प्रतिबंध या अर्थाने वापरला जाऊ लागला. इंग्लडच्या कायद्यातही या शब्दाने स्थान पटकावले. जिथं जिथं इंग्रज गेले तिथं हा शब्द रूढ झाला. (कारण सगळीकडंच त्यांच्याविरुद्ध होणारे उठाव आणि केली जाणारी निदर्शनं दडपण्यासाठी त्यांनी हाच कायदा वापरला)

आपण भारतीय लोकांनी असा कुठला शब्द तयार केला नसेल पण असाच एक कायदा ब्रिटिश येण्याच्या फार आधीपासून जवळपास भारतभर सगळ्या मोठ्या शहरात होता. रात्री ठराविक वेळी एक इशाऱ्याची तोफ होई आणि या तोफेनंतर घरातून बाहेर निघायला बंदी असे आणि पहाटेच्या वेळी दुसरी तोफ झाल्यावर पुन्हा घरातून बाहेर पडता येई. ही चाल पेशव्यांच्याकाळात पुण्यातही पाळली जाई, तोफेनंतर बाहेर फिरताना आढळलेल्या इसमास पकडून तुरुंगात टाकलं जाई आणि नंतर खटला चालून त्याला सरकारात काही दंड भरायला लागत असे. काही विशेष प्रसंगी जसे की घरी मयत झाले असता किंवा सुईणीला किंवा वैद्याला आणायला निघालेला गृहस्थ अशांना यांतून सुट देण्यात येई.

यशोधन जोशी

Blog at WordPress.com.

Up ↑