आज (बाहर) जाने की जिद ना करो…

वुई, द पीपल म्हणजे बरं काय जरा हौशीच! त्यात आपल्यापैकी अनेकांच्या आयुष्यात कर्फ्यू हा प्रकार बहुदा पहिल्यांदाच आला. त्यामुळं त्याचा ‘याची देही याची डोळा’ अनुभव घेण्याचा प्रयत्नही अनेकांनी केला. पण काहीजणांच्या बाबतीत हा अनुभव फारच वेदनादायक ठरला हे कालच्याच दिवसात बघायला मिळालेल्या व्हिडीओवरून लक्षात आलं.

इसवीसनाच्या ९व्या शतकाच्या उत्तरार्धात इंग्लडच्या दक्षिणेकडच्या म्हणजेच तेंव्हाच्या वेसेक्स भागात अँग्लो-सॅक्सन वंशाचा आल्फ्रेड(द ग्रेट) हा राजा राज्य करत होता. तेंव्हा सुरू असलेल्या व्हायकिंग राजांविरुद्धच्या युद्धांच्या धामधुमीतसुद्धा वयाने अगदी तरुण असलेला हा राजा नवीन कायदे बनवणे, शिक्षणाला उत्तेजन देणे अशा गोष्टीत जातीनं लक्ष घालत असे.

त्याकाळात इंग्लंडमधली घरं लाकडी असत आणि त्यांना आग लागण्याचे प्रकार वारंवार घडत. आग विझवण्याच्या आजच्यासारख्या सोयी नसल्याने एकंदरीतच भरपूर नुकसान होत असे. यांवर उपाय म्हणून या राजेसाहेबांनी एक नवीनच कायदा तयार करून तो अमलात आणायचं ठरवलं. या नवीन कायद्यानुसार रोज रात्री आठ वाजता एक घंटा वाजवली जाई आणि त्यानंतर तमाम जनता घरात पेटवलेल्या आगीतले मोठे ओंडके बाजूला करून ते विझवत असे आणि दुसऱ्या दिवशी पुन्हा आग पेटवण्यासाठी थोडे निखारे राखेखाली सांभाळून ठेवत असे. हा केला जाणारा घंटानाद घरात उजेडासाठी पेटवलेले सगळे दिवे विझवून झोपण्याचा जनतेला दिलेला इशारासुदधा असे. या घंटानादानंतर घराबाहेर पडण्याची परवानगी जनतेला नसे.

बेल टॉवर

या कायद्यामुळे आगीचे प्रमाण काहीसे आटोक्यात आले आणि याचा दुसरा फायदा असाही झाला की रात्री-अपरात्री भेटून रचले जाणारे कट आणि होणाऱ्या उठावांना आळा बसला.

आता या सगळ्या प्रकाराला cover the fire असं नाव सर्वसामान्य लोकांनी दिलं. तेंव्हाच्या इंग्रजी भाषेवर फ्रेंचांचा मोठा प्रभाव होता cover the fire साठीचा फ्रेंच शब्द आहे carre-feu किंवा cerre-feu, हाच शब्द नंतर couvre-feu असाही लिहिला जाऊ लागला.ही फ्रेंच मंडळी फक्त शब्द तयार करून शांत बसली नाहीत तर त्यांनी आगीवर झाकून ठेवायचं एक स्पेशल भगुणंही तयार केलं आणि त्यालासुद्धा cauvre-feu हेच नाव दिलं.

आगीवर झाकून ठेवायचं भगुणं cauvre-feu

पुढं हा कायदा नाहीसा झाला आणि इंग्रजी भाषेत होत गेलेल्या सुधारणेतून cauvre-few तून curfew हा इंग्रजी शब्द तयार झाला. हा शब्द एकत्र येण्यास प्रतिबंध किंवा घराबाहेर पडण्यास प्रतिबंध या अर्थाने वापरला जाऊ लागला. इंग्लडच्या कायद्यातही या शब्दाने स्थान पटकावले. जिथं जिथं इंग्रज गेले तिथं हा शब्द रूढ झाला. (कारण सगळीकडंच त्यांच्याविरुद्ध होणारे उठाव आणि केली जाणारी निदर्शनं दडपण्यासाठी त्यांनी हाच कायदा वापरला)

आपण भारतीय लोकांनी असा कुठला शब्द तयार केला नसेल पण असाच एक कायदा ब्रिटिश येण्याच्या फार आधीपासून जवळपास भारतभर सगळ्या मोठ्या शहरात होता. रात्री ठराविक वेळी एक इशाऱ्याची तोफ होई आणि या तोफेनंतर घरातून बाहेर निघायला बंदी असे आणि पहाटेच्या वेळी दुसरी तोफ झाल्यावर पुन्हा घरातून बाहेर पडता येई. ही चाल पेशव्यांच्याकाळात पुण्यातही पाळली जाई, तोफेनंतर बाहेर फिरताना आढळलेल्या इसमास पकडून तुरुंगात टाकलं जाई आणि नंतर खटला चालून त्याला सरकारात काही दंड भरायला लागत असे. काही विशेष प्रसंगी जसे की घरी मयत झाले असता किंवा सुईणीला किंवा वैद्याला आणायला निघालेला गृहस्थ अशांना यांतून सुट देण्यात येई.

यशोधन जोशी

मुर्ती लहान…

व्हायरस म्हणजे विषाणू एक अद्भुत सजीव की निर्जीव. म्हणजे अगदी ’सजीव म्हणू की निर्जीव रे’ अशी स्थिती कारण? कारण असं की विषाणू मग प्रकारचा असो तो केवळ न्युक्लिक आम्ल आणि प्रथिनांचं आवरण याच्या मिलाफातून तयार झालेले एक संयुग . कोणत्याही विषाणूला कोणतीही जीवन प्रक्रिया नाही. म्हणजे पचन संस्था, श्वसन संस्था, मज्जासंस्था किंवा उत्सर्जन संस्था नाही. आहे ती केवळ प्रजनन क्षमता त्यासाठी विषाणूला एक आश्रय हवा असतो. तोसुद्धा अतिशय विवक्षित. कोरोना विषाणूला आवश्यक आश्रय म्हणजे मानवी श्वसन संस्था याखेरीज कोणत्याही संस्थेवर तो हल्ला करणार नाही. त्याला आपली प्रजा उत्पन्न करण्यासाठी केवळ माणूसच आणि त्याची श्वसन संस्था हवी.

सध्या कोविद हा शब्द सतत आपल्या कानावर आदळतो आहे. मला आठवते ते कोविद ही राष्ट्रभाषा प्रचार समितीकडून घेतली जाणारी हिंदी भाषेची एक परीक्षा. कोविद म्हणजे जाणकार को-विद असा त्याचा अर्थ. मात्र सध्या कोविद ही लघुसंज्ञा सगळीकडे व्हायरल आहे आणि हा कोविद माणसालाच काय पण वैज्ञानिकांनाही अजून नीट समजत नाहीये एका अर्थाने व्हायरल झालेला कोविद ही आपली परीक्षाच घेतो आहे असे म्हणावे लागेल.

एरवी कोणताही विषाणू म्हणजे केवळ एक रसायनच असते. ते बाटलीत भरून ठेवता येतात. अनेक वर्षानंतरही बाटलीतून काढून त्यांच्या आवडत्या पेशी मिळाल्या की प्रजनन सुरू करतात.

कोणतेही विषाणू हे सूक्ष्मातिसूक्ष्म असतात. ज्यातून जिवाणू जाऊ शकणार नाहीत अशा फिल्टर मधूनही ते सहज ये-जा करतात. म्हणजे नाकाला साधा रुमाल बांधणं म्हणजे एक अगदी मानसिक संरक्षणच ठरेल.

विषाणू जवळजवळ निर्जीवच आहेत. तेव्हा त्यांच्या विरुद्ध कोणतेही प्रतिजैविक (Antibiotics) उपयोगी पडू शकत नाही. तीच गोष्ट सर्दी, पडसे फ्लूच्या विषाणूंच्या बाबतीतही सत्य आहे.

तेव्हा स्वत:ची प्रतिकारक्षमता वाढवणे हा सर्वात चांगला मार्ग. याबरोबरच संसर्ग होईल अशा जागा टाळणेही श्रेयस्कर. घाबरण्याचं तर काहीच कारण नाही. सावधगिरी बाळगायची, सतत कानांवर आदळणार्‍या बातम्यांकडे दुर्लक्ष करायचं. किती लाख लोकं बाधित असले तरी कोरोनाचा मृत्यूदर अतिशय कमी आहे. त्यापेक्षा रस्त्यांवरील अपघातात जास्त लोक मरतात.

देवी म्हणजे Small Pox हा एक जीवघेणा विषाणूजन्य आजार होता. बुध्दिमान माणसानं त्यावर लस शोधली आणि या रोगाचे निर्मुलन केले. कोरोनावरही भविष्यात लस उपलब्ध होईल. मात्र त्यासाठी वेळ लागेल.

एक ध्यानात घ्या ! जीवसृष्टी केवल पृथ्वीवरच नांदते आहे असं नाही. बाहेर अवकाशात इतरही सूर्यमाला असू शकतात. त्यावर कोणते जीव अस्तित्वात आहेत हे आपल्याला माहीत नाही. तिथून ’कोणीही’ भटकत पृथ्वीवर येऊ शकतात. माणूस त्यांना योग्य आश्रयदाता वाटला की त्यांचे प्रजनन सुरु होणारच.

हे उपद्रवी विषाणू जातपात, धर्मभेद, वंशजात अथवा लिंगभेद मानत नाहीत. त्यांना एकच कळतं आपली प्रजा वाढवणं. सर्वच माणसं त्यांच्या दृष्टिने एकदम आदर्श आश्रयदाते आहेत. त्यांना आपण अतिरेकी दहशतवादी म्हणू शकत नाही. कारण ते स्वत:च्या वंशाची काळजी करतात.

कोरोनाचं एक वैशिष्ट्य हे की त्याच्या प्रथिनांच्या आवरणाबाहेर एक मेदावरणही असते. साबणाने हात स्वच्छ धुतले की हे मेदावरण विरघळते आणि हे मेदावरण गेले की कोरोना किंवा कोविड आपल्यावर हल्ला करण्यास असमर्थ होतो.

तर जगभरातील सगळेच शास्त्रज्ञ हात धुवून या कोरोनाच्या मागे लागले आहेत. लवकरच त्यांना त्यावर मात करण्यात यश येईल.

डॉ. हेमा साने

प्यार के इस खेल में…

फेब्रुवारी महिना आला की प्रेमवीरांच्या अंगात भलताच उत्साह संचारलेला असतोय, त्यात आणि दुसरा आठवडा आला की बोलायची सोयच नाही. आज हा दिवस, उद्या तो दिवस करत करत शेवटी गाडं प्रेमाच्या दिवसापर्यंत जाऊन पोचतंय. त्यातला एक दिवस असतोय तो टेडीचा !

गेल्या काही वर्षात भारतात या टेडीचं एवढं पिक आलेलं आहे की घरातल्या लहान पोराकडं (पक्षी पोरीकडंही) टेडी नसेल तर तो ‘फाऊल’ मानला जातो. याला हातभार लावायचं महान कार्य आमच्या सिनेमांनीही पार पाडलेलं आहे. धगोरडी झालेली नायिका लाडिकपणे तिच्या चाळीशीतल्या जवान प्रियकराने दिलेल्या किच्च गुलाबी रंगाच्या टेडीला घट्ट मिठी मारून विरहाने विव्हल झालेली तुम्ही अनेकदा बघितलेलीच असेल. पण या टेडीची सुरुवात कशी झाली याबद्दल तुम्हाला अंदाजही करता येणार नाही.

१९०२ साली अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष रुझवेल्ट मिसिसिपीला अस्वलाच्या शिकारीसाठी गेले. Holt Collier नावाचा एक निष्णात शिकाऱ्याकडे शिकारीची सर्व जबाबदारी देण्यात आली. शिकारीचा दिवस उजाडला आणि Collier ने आपले साथीदार व शिकारी कुत्र्यांच्या मदतीने एका जंगी अस्वलाचा माग काढून त्याचा पाठलाग करत त्याला बरोब्बर रुझवेल्ट बसलेल्या ठिकाणी आणलं. पण नेमके त्याचवेळेला रुझवेल्टसाहेब जेवण्यासाठी निघून गेलेले होते. Collier ची आता पंचाईत झाली, राष्ट्राध्यक्षांसाठी शोधून काढलेल्या या ‘स्पेशल’ अस्वलाची शिकार स्वतः करायचीही पंचाईत आणि सोडून द्यावं तरीही पंचाईत. नेमकं त्याचवेळेला खवळलेल्या अस्वलाने एका शिकारी कुत्र्यावर हल्ला केला आणि कुत्र्याला वाचवण्याच्या प्रयत्नात Collier नं अस्वलाला गोळी घालून जखमी केलं आणि एका झाडाला बांधून ठेवलं.

यथावकाश रुझवेल्टसाहेब जेवून परत आले आणि त्यांना Collier चा हा पराक्रम समजला. Collier ने त्यांना या बांधून ठेवलेल्या जखमी अस्वलाची शिकार करण्याची विनंती केली पण रुझवेल्टने अशी आयती शिकार करायला नकार दिला.

या घटनेला अमेरिकेत मोठीच प्रसिद्धी मिळाली आणि १९०२ सालच्या नोव्हेंबर महिन्यात वॉशिंग्टन पोस्ट या दैनिकात Clifford Berryman नावाच्या एका व्यंगचित्रकाराने रुझवेल्ट आणि अस्वल यावर एक मालिकाच केली. सुरुवातीला त्याने चित्रात रुझवेल्ट आणि झाडाला बांधलेलं मोठं अस्वल दाखवलेलं होतं पण हळूहळू अस्वलाचा आकार कमी करत करत त्याने एक छोटंसं आणि गोंडस दिसणारं अस्वलाचं पिल्लू दाखवायला सुरुवात केली.

यावरून प्रेरणा घेऊन ब्रुकलीनच्या Morris आणि Rose Michtom या खेळण्याच्या व्यापाऱ्यांनी एक खेळातले अस्वल तयार केले. हे खेळण्यातले अस्वल खरोखरच्या अस्वलासारखे हिंस्त्र न दिसता गोंडस दिसणारे लहानसे पिल्लू होते. हे अस्वल लौकरच फार लोकप्रिय झाले, स्त्रिया आणि लहान मुलांना तर ते अतिशय आवडले. आणि या अस्वलाचे नाव ठेवण्यात आले टेडी बीअर, टेडी हे नाव रुझवेल्टच्या नावावरुन म्हणजे थिओडोरवरून घेण्यात आलेले होते.

टेडीच्या या खेळण्याने अमेरिकेची बाजारपेठ वेगाने काबीज केली, यथातथाच चालणारा Morris आणि Rose Michtom यांचा व्यवसाय टेडीने सावरला. त्यांनी पुढं Ideal Novelty and Toy Company ची स्थापना केली जी आजही सुरू आहे.

योगायोगाने Margarete Steiff नावाच्या एका जर्मन बाईंनीही याच सुमारास खेळण्यातल्या अस्वलांचे उत्पादन सुरू केले आणि लौकरच हे अस्वल युरोपभर प्रसिद्ध झाले. तिने या खेळण्याला Steiff Bear हे नाव दिले. Steiff आणि Teddy मधला फरक म्हणजे Steiff च्या डाव्या कानावर एक बटण असते. Steiff bear हे महागडे असतात आणि त्यांच्या जुन्या मॉडेल्सना आजही जगभरातल्या संग्राहकांकडून मोठी मागणी असते.

एवढा सगळा इतिहास समजूनही प्रेमिकांनी एकमेकांना टेडी देण्याच्या महान परंपरेचा उगम कुठून झाला याबाबत मात्र अजूनही मुग्धताच आहे.

यशोधन जोशी

एका ‘तत्कालीन’ कारणाची गोष्ट…

आपण शाळेत इतिहास शिकताना नेहमी प्रश्नांची ठोकळेबाज उत्तरं लिहीत आलेलो आहे. उदाहरणार्थ अमुक तमुक युद्धाची कारणे काय यांत मूलभूत कारणं आणि तत्कालीन कारणं. अमुक युद्धात तमुक देशाचा/ व्यक्तीचा विजय झाला त्याची कारणं लिहिताना उत्कृष्ट डावपेच, प्रशिक्षित सैन्य आणि आधुनिक शस्त्रं हे आपण सहज लिहीत आलेलो आहे. पण या विजयामागे कितीतरी मोठी तयारी आणि अभ्यास असतो याचा आपण फार खोलात जाऊन विचार करत नाही. याचं उदाहरणचं द्यायचं झालं तर १८५७ चा राष्ट्रीय उठाव. या उठावाचं तत्कालीन कारण लिहिताना आपण एनफिल्ड बंदुकीच्या गोळ्यांची गाय आणि डुकराच्या चरबीयुक्त आवरणे आणि त्यामुळं हिंदी शिपायांच्या दुखावलेल्या भावना हे आपण डोळे झाकून लिहिलेलं होतं. पण याहून खोलात जाऊन आपण त्याबद्दल कधीच विचार केला नाही.

एकदा सहज बंदुका, काळानुरूप त्यात होत गेलेले बदल याबद्दल वाचताना मला एनफिल्ड बंदुकीची थोडीफार माहिती सापडली, माझं कुतुहल जागृत झालं आणि मग मी त्याबद्दल शोधाशोध सुरू केली. आणि मग मला जाणवलं या विषयाच्याबाबतीत तांत्रिकदृष्ट्या फार खोलात न जाताही भरपूर माहिती उपलब्ध आहे की जी फारच रंजक आहे. मग आता नमनालाच फार बंदुकीची दारू न जाळता आपण मुख्य विषयाकडं वळूया…

आपण अगदी सहजपणे बंदूक हा शब्द वापरतो पण त्यातही दोन प्रकार होते. एक होती ती musket आणि दुसरी रायफल. आता या दोन्हीत फरक काय हा प्रश्न तुम्हाला पडला असेल ?
आपण रायफल म्हणजे काय हे आधी समजून घेऊया म्हणजे त्यानंतर musket समजून घेणं सोपं जाईल. रायफल हा शब्द मुळात rifling वरून आलेला आहे. Rifling म्हणजे बंदुकीच्या नळीच्या आतील spiral grooves म्हणजेच बारीक सर्पाकृती आटे. यामुळे रायफलीतून झाडलेली गोळी स्वतःभोवती फिरत लक्षापर्यंत पोहोचते. स्वतःभोवती फिरल्यामुळे ही गोळी लक्षापर्यंत जाईपर्यंत स्थिर रहाण्यास मदत होते. यामुळं रायफलचा निशाणा अधिक अचूक असतो.(अर्थात हे सगळं एवढं सोपं नाही, त्यात अनेक इतर घटकही असतात पण विषयप्रवेश करताना हे थोडक्यात माहिती असणं गरजेचं आहे.)

Spiral Grooves

Musket ही smoothbore असे म्हणजे तिच्या नळीच्या आतून rifling केलेलं नसे. Musket चा निशाणा मुळीच अचूक नसे किंबहुना musket निशाणा साधून मारा करण्यासाठी बनवलेलीच नव्हती. यामुळं निशाणा धरून मारा करण्याऐवजी अनेक बार एकाच ठिकाणी म्हणजे जिथं शत्रूची गर्दी जास्त आहे तिथं काढले जात ज्यामुळं अनेक सैनिक एकाचवेळी ठार मारणे किंवा जायबंदी करणे साधत असे.

Musket च्या एकूण कामगिरीविषयी सांगायचं तर २२ जुलै १८१२ रोजी Salamanca ला म्हणजे स्पेनमध्ये ब्रिटिश आणि फ्रेंच यांच्यात एक लढाई झाली. या लढाईत ब्रिटिश सैन्याचे नेतृत्व करत होता Duke of Wellington.(याला Iron Duke असंही म्हणत, यानेच पुढं Waterloo च्या युद्धात नेपोलियचा पराभव केला.) या लढाईत फ्रेंचांचे सुमारे ८००० सैनिक मारले गेले किंवा जखमी झाले आणि यासाठी ब्रिटिशांनी जवळपास ३५,००,००० (होय, अक्षरी पस्तीस लाख) गोळ्या झाडल्या. म्हणजे झाडल्या गेलेल्या दर ४३७ गोळ्यांनंतर एक गोळी कामी आली.

१८५१ साली आफ्रिकेतल्या Cape या ठिकाणी झालेल्या Xhosa टोळ्यांविरुद्धच्या चकमकीत ब्रिटिशांनी ८००० गोळ्या झाडल्यानंतर फक्त पंचवीस लोक जायबंदी झाले किंवा मारले गेले. म्हणजे १८१२ ते १८५१ या चार दशकांच्या कालावधीत musket च्या मारक क्षमतेत काही फारसा बदल झाला नाही.

Musket मध्ये buck and ball या प्रकारच्या गोळ्या वापरत. यांत साधारण पावणेदोन सेंटिमीटरचा शिशाचा एक गोळा आणि तीन ते सहा buckshot pellets म्हणजे शिशाचे वाटाण्याच्या आकाराचे छर्रे असत. यामुळं मोठ्या भागावर पसरून मारा करणे शक्य होई. अर्थात यातला जो मोठा गोळा असे तोच प्राणघातक असे छर्रे फक्त शत्रूला जखमी करण्यासाठी उपयोगी पडत. पण याचा जवळून केलेला मारा घातकच असे. सुमारे ५ ग्रॅम दारू (तेंव्हाच्या मापानुसार 3 dram) आणि buckshot pellets हा सगळा सरंजाम paper catridge मध्ये भरलेला असे आणि प्रत्येक वेळी बंदूक ठासून भरावी लागत असे त्याचंही एक वेगळं ड्रिल असे म्हणजे paper catridge फोडून दारू नळीतून आत भरतात ( यालाच muzzle loading म्हणतात), त्यानंतर paper catridge मध्येच असलेले buckshots बंदुकीत भरत आणि मग नळीच्या खालच्या बाजूला असलेल्या ramrod ने हा सगळा मसाला ठासून घट्ट बसवत. या सगळ्या क्रियेला सुमारे ३० सेकंद वेळ लागत असे. सगळ्या बंदुका काही एकदम ठासून तयार होत नसत त्यामुळं या बंदुकवाल्यांचे दोन-तीन गट करून त्यांच्याकडून मारा करून घेतला जाई. यामुळं प्रत्येकाला आपापले शस्त्र सज्ज करायला वेळ मिळे आणि माराही सतत चालू राही. या पद्धतीला volley fire असं म्हणतात.

Buck and Ball

Musket च्या मर्यादा सांगायच्या तर युद्धात १५० यार्ड्स (१३७ मी) हून लांबच्या शत्रूवर गोळीबार करता येत नसे (म्हणजे त्याचा फारसा परिणाम होत नसे), २०० यार्ड्सवर तर नाहीच नाही. ७५ ते १०० यार्ड्स एवढ्या अंतरावरून मारा केला असता निशाणा दोन फुटांपर्यंत हुकत असे आणि २०० यार्ड्सच्या अंतरावर तर त्यात ६ फुटांपर्यंत फरक पडत असे.

Musket Loading

Muskets च्या मर्यादा लक्षात घेऊन त्यावर उपाय शोधणे आता अनिवार्य होऊन गेले होते. यांवर युरोपभर बरेच संशोधन सुरू होते अनेक प्रकारच्या बंदुका तयार होत होत्या, सतत त्यांचे परीक्षण सुरू होते. यांतूनच १८५१ मध्ये Minie या रायफलची निर्मिती झाली. ही रायफल 0.702 bore ची होती. बंदुकीचा bore म्हणजे बंदुकीच्या नळीचा आतील व्यास. या रायफलमध्ये buckshots ऐवजी bullet म्हणजे काडतूस वापरले जाई (काडतूस हा शब्द बहुदा cartridge वरूनच आला असावा). ही रायफलही muzzle loading प्रकारचीच होती.

Minie रायफलचे काडतूस

Minie रायफल आल्यामुळं muskets एकदम मागं पडल्या कारण Minie सुमारे ६०० यार्डपर्यंत परिणामकारक मारा करत असे तर १००० यार्डापर्यंत तिची गोळी पोचत असे. Musket मधून निशाणा साधता येत नसे पण रायफलमधून निशाणा साधणे शक्य होते कारण नळीवर निशाणा साधण्यासाठी sight होती (या sight ला मराठीत माशी असे नाव आहे). युरोपमधल्या शिपायात तर अशीही अफवा पसरलेली होती की या रायफलची गोळी एका मागोमाग पंधरा सैनिकांच्या छातीतून आरपार जाते. तरीही या रायफलही काही परिपूर्ण नव्हत्या कारण नळीतून बाहेर पडताना गोळी किंचित तिरकी होत असे त्यामुळं लांब पल्ल्यावर निशाणा साधता येत नसे.

१८५२ मध्ये इंग्लडच्या Master General of Ordnance असलेल्या Viscount Hardinge ने सगळ्या बंदुका तयार करणाऱ्या ब्रिटिश कंपन्यांना नवीन रायफलसाठी design तयार करायचे आदेश दिले. यानुसार Westley Richards, Greener, Wilkinson, Presley & Lancaster या दिग्गज कंपन्यांनी आपली आपली design पाठवून दिली. यांतच या सगळ्यांच्या मानाने अगदी लहान आणि सरकारी कंपनी असणाऱ्या Royal small arms factory ने ही एनफिल्ड नावाची एक रायफल पाठवलेली होती. ही रायफल इतरांच्या मानाने छोट्या bore ची म्हणजे 0.530 bore ची होती. त्याकाळी अशी समजूत होती की bore जेवढा मोठा तेवढी त्या गोळीने होणारी जखम अधिक घातक. पण एनफिल्डच्या रायफलने हा समज खोटा ठरवला.

Royal Small Arms Factory

एनफिल्डमधून निघालेली गोळी ८०० यार्डापर्यंत अचूक निशाणा साधत असे आणि १२५० यार्डापर्यंत तिचा मारा पोचत असे. निशाणा साधण्यासाठी दोन वेगवेगळ्या प्रकारची sight उपलब्ध होत्या. एक सामान्य रायफल पलटणीतल्या सैनिकांसाठी आणि दुसरी निशाणबाज म्हणजे marksmen सैनिकांसाठी. शिवाय जुन्या रायफलींपेक्षा हिचे वजन कमी होते आणि Muzzle-loading ला लागणारा वेळही कमी होता. यांतही paper cartridge च वापरले जाई आणि त्यांवर चरबीचा पातळ थर दिलेला असे.

सर्वच प्रकारच्या तपासण्यात एनफिल्ड रायफल इतरांहून उजवी निघाली आणि ताबडतोब Enfield कंपनीला २८००० रायफलींची ऑर्डर मिळाली. या रायफलींचा वापर करण्याचा प्रसंगही ब्रिटिशांवर लगेचच आला. १८५३ मध्ये Crimea war सुरू झाले जिथं फ्रेंच, ब्रिटिश आणि तुर्क एकत्रितपणे रशियाविरुद्ध लढत होते. सुरुवातीला ब्रिटिश Minie रायफल घेऊन लढत होते पण युद्ध मध्यात पोहोचेतो ब्रिटिश सैनिकांच्या हातात एनफिल्ड आल्या आणि त्यानंतर ब्रिटिश सैनिकांनी रशियाविरुद्ध निर्णायक आघाडी घेतली. यानंतर एनफिल्डची मागणी वाढतच गेली.

आता आपण परत भारतात येऊया. भारतात कंपनीच्या सैन्यात सुमारे ४०,००० ब्रिटिश सैनिक आणि सुमारे २,५०,००० भारतीय सैनिक होते. इंग्लडमधून भारतातही एनफिल्ड रायफल दाखल झाल्या. यासाठीची paper catridge भारतातच तयार केली जाणार होती. कलकत्ता हे कंपनीचे मुख्यालय असल्यानं या रायफल कलकत्त्याजवळच्या डमडम इथल्या शस्त्रागारात ठेवल्या गेल्या. जानेवारी १८५७ मध्ये डमडम शस्त्रागारात एका उच्चवर्णीय शिपायाने चरबी लावलेले काडतूस चावल्याने आपला धर्म भ्रष्ट झाल्याची आवई उठवली. प्रत्यक्षात डमडममध्ये अजूनही या काडतुसांची निर्मिती सुरू व्हायची होती आणि भारतात तर अजून एनफिल्डचा वापर सुरूही झालेला नव्हता किंबहुना तिच्या तपासणीसाठीसुद्धा अजून त्यातून एकही गोळी उडवून पाहिली गेली नव्हती. २७ जानेवारीला कंपनी सरकारचा military secretory कर्नल बर्चने घोषणा केली की शस्त्रागारातून निघालेली सर्व काडतुसे चरबी न लावलेली असतील शिपायांनी आपल्या इच्छेनुसार चरबी लावावी. पण याचा परिणाम उलट झाला, शिपायांना खात्रीच पटली की पूर्वीच्या काडतुसांना चरबी लावलेलीच असली पाहिजे.

२९ मार्च १८५७ ला कलकत्त्याजवळ बराकपूर छावणीत मंगल पांडेने लेफ्टनंट बॉघवर पहिली गोळी झाडली पण ती त्याला न लागता त्याच्या घोड्याला लागली. २४ एप्रिलला बंडाची आग मीरतला पोचली आणि मग लौकरच दिल्ली, कानपूरपर्यंत पोचले. या सगळ्या घटनाक्रमाविषयी माहिती देताना Lahore to Lucknow : Indian Mutiny Journal या पुस्तकात लेफ्टनंट लँग म्हणतो काडतुसांच्या घोटाळ्यामुळे या सगळ्या शिपायांच्या हातात अजूनही एनफिल्ड रायफल आलेल्या नव्हत्या ते अजूनही जुन्या smoothbore musketsच वापरत होते. इंग्रज सैनिकांनी आणि अधिकाऱ्यांनी मात्र आता एनफिल्ड वापरायला सुरुवात केली होती. सुरुवातीच्या पीछेहाटीनंतर इंग्लिश फौजेने आता प्रतिहल्ले करायला सुरुवात केली. लेफ्टनंट लँग मुझफ्फरनगर जवळच्या जलालाबाद किल्ल्यावर असताना बंडवाल्या शिपायांनी किल्ल्यावर हल्ला केला. त्यावेळचे
वर्णन करताना लँग म्हणतो इन्फट्रीची एक तुकडी शिड्या घेऊन तटावर धावून आली पण आमच्या माऱ्यापुढे त्यांचा निभाव लागेना. एनफिल्डमधून केलेला हा मारा इतका प्रभावी होता की अनेकदा एकेका गोळीत दोन शिपाई ठार होत होते. बंडवाल्या शिपायांना मात्र smoothbore muskets आणि minie मधून आमच्यावर मारा करणं अवघड जात होतं. त्यांना नक्कीच या रायफल नाकारल्याचे दुःख होत असावे. लखनौजवळच्या सिकंदरबागेतही अशीच तुंबळ लढाई होऊन एनफिल्डमुळंच इंग्रजांची सरशी झाली.

अर्थात या सर्व बंडाचे कारण फक्त ही काडतुसेच होती असं मानणंही चुकीचंच ! पण इंग्लडमधल्या Woolwich मध्ये बसून ही काडतुसं कशी असावीत याचा विचार करणाऱ्याला हजारो मैलांवर भारतात यामुळं किती गोंधळ होईल याची कल्पना तरी कशी यावी ! गाईच्या किंवा डुकराच्या चरबीचा थर हा केवळ तो स्वस्त आहे आणि सहज उपलब्ध आहे म्हणूनच वापरलेला होता. Thorburn नावाचा ब्रिटिश अधिकारी म्हणतो जर शिपायांच्या हातात एनफिल्ड रायफली असत्या तर हे बंड रोखणे अतिशय अवघड झाले असते. अखेर १८५९ पासून काडतुसांवर चरबीच्याऐवजी मेणाचा वापर केला जाऊ लागला. अर्थात त्याच्यासाठी दिलेलं कारण होतं चरबीमुळे काडतुसांवर परिणाम होतो.

एनफिल्डची निर्मिती आणि सुधारणा पुढं बराच काळ सुरू राहिली. एनफिल्ड रायफल हा इंग्लडच्या लष्करी इतिहासातला असा घटक आहे ज्याने इंग्लिश साम्राज्य सर्वदूर पसरवण्यात मोलाची कामगिरी केली. खुद्द राणी व्हिक्टोरियालाही एनफिल्डमधून निशाणेबाजी करून बघण्याचा मोह आवरला नाही.

एनफिल्डच्या शोधामुळे फक्त इंग्लडचा लष्करी फायदा झाला काय ? तर नाही तर त्यातून काही इतर गोष्टीही साध्य झाल्या. युद्धात सैन्याइतकेच महत्वाचे कार्य वैद्यकीय सेवा देणाऱ्या तुकड्याही करत असतात. Smoothbore musket आणि एनफिल्ड रायफल यांमुळे होणाऱ्या जखमा यांच्यात बराच फरक असे. एनफिल्डच्या गोळीने होणाऱ्या जखमा या जास्त घातक असत. हाडांवर गोळी आदळली असता हाड मोडत असे, musket च्या जखमा खोलवर असत पण त्यामुळे हाडांना दुखापत होत नसे. युद्धभूमीवर किंवा लष्करी रुग्णालयात या दुखापतींवर उपचार करतानाच आपण आज वेगवेगळ्या हाडांवर ज्या प्रकारची प्लॅस्टर घालतो त्यांची सुरुवात झाली किंवा त्याच्या पद्धतीत सुधारणा झाली.

आपण आज म्हणतो जगभर वेगवेगळ्या युद्धांमुळे प्रचंड हानी झाली. पण यांतून अनेक फायदेही झाले. औद्योगिक विकासात युद्धांचा वाटा फार मोठा आहे. आपण आधी एनफिल्डचंच उदाहरण घेऊया. इंग्लंडमध्ये पूर्वी बंदुकीची निर्मिती वेगवेगळे भाग हाताने जोडून करत. अनेक छोटे-मोठे उत्पादक वेगवेगळे भाग तयार करत आणि नंतर ते एकत्रित करून जोडले जात. अनेकदा उत्पादकांच्या अडचणी जसे की कामगारांची कमतरता, संप यांमुळे उत्पादनावर परिणाम होत असे. पण एनफिल्ड पूर्णतः एकाच ठिकाणी तयार होत असे. १८५३ साली एनफिल्डचे उत्पादन सुरू झाल्यावर तिचे ६३ हिस्से जोडून रायफल करण्यासाठी ७१९ machine operations होती जी करण्यासाठी ६८० प्रकारची लहानमोठी यंत्रे लागत. ही सर्व यंत्रे अमेरिकेतून मागवली गेली. सुरुवातीच्या काळात मागणी पूर्ण करण्यासाठी आठवड्याला १२०० रायफल्स तयार केल्या जात.

जलद उत्पादनाच्या या तंत्राला तेंव्हा american methodology असे म्हटले जाई. अमेरिकेत Civil war च्या दरम्यान उत्पादन वाढवण्यासाठी जे अनेक प्रयोग झाले त्यातूनच हे तंत्र निर्माण झाले. युद्ध संपल्यावर हीच पद्धत वापरून अनेक गोष्टींचं उत्पादन सुरू झालं. Isaac Singer ने युद्धकाळानंतर Singer शिवणयंत्रे बनवून संपूर्ण बाजारपेठ काबीज केली. अमेरिकन घड्याळ कंपन्यांनी उत्पादनात इंग्लड आणि स्वित्झर्लंडला मागे टाकले. सगळ्यात कमाल म्हणजे Remington कंपनीने तर civil war संपल्यावर बंदुकीची मागणी घटल्यावर टाईपरायटर तयार करून आपल्या कंपनीची ढासळणारी आर्थिक स्थिती सुधारली.

या सगळ्याचं तात्पर्य सांगायचं झालं तर युद्धस्य कथा रम्या असं आपण म्हणतो पण रणांगणाच्या मागेही तेवढ्याच रोमांचक गोष्टी लपलेल्या असतात.

एनफिल्ड रायफलमधे काडतूस भरणे व ते Fire करणे हे दाखवणारे हे दोन व्हिडिओ

यशोधन जोशी

Dr. Livingstone? I Presume.

युरोपातून वेगवेगळ्या प्रदेशांच्या शोधात मोठ्या प्रमाणात मोहिमा काढल्या गेल्याया मोहिमांवर गेलेले प्रवासी अत्यंत धाडसी होते यात शंका नाहीया प्रवाश्यांचं एक महत्त्वाचे वैशिष्ट्य म्हणजे ते फक्त नवनवीन प्रदेश शोधून थांबले नाहीत तर त्यांनी जगाला माहिती नसलेल्या अनेक गोष्टींवर प्रकाश पाडलाटॉलेमीमार्को पोलोवास्को द गामाकोलंबसरिचर्ड बर्टन असे अनेक धाडसी प्रवासी यात होतेया प्रवाशांनी अनेक अज्ञात गोष्टी जगासमोर आणून आपल्यावर अनंत उपकार केले आहेत.

असाच एक धाडसी प्रवासी १९ व्या शतकाच्या मध्यात आफ्रिकेत गेला आणि त्यावेळी जगाला माहिती नसलेल्या आफ्रिकेतील अनेक गोष्टींचा पट उलगडलात्याच नाव होत डॉडेव्हिड लिव्हिंगस्टोनत्यानी या अज्ञात प्रदेशात मोहिमा तर काढल्याच त्याबरोबर त्याने या मोहिमांवर असताना त्याला दिसलेल्या निसर्गातील गोष्टींचास्थानिक सामाजिक जीवनाच्या बारीकसारीक नोंदी केल्या आणि त्या जगासमोर आणल्यानंतर मोठमोठ्या संस्थांनी त्याचे सत्कार केलेत्याचा हा प्रवास आपल्याला अचंबित करून सोडतो.

डेव्हिडचा जन्म १९ मार्च १८१३ साली स्कॉटलंड येथे एका अतिशय गरीब कुटुंबात झालात्याचे वडील सूतगिरणीत कामगार होतेएका लहानश्या खोलीमध्ये लिव्हिंगस्टोन कुटुंब राहत होतेवयाच्या १० व्या वर्षीच डेव्हिड सूतगिरणी कामाला लागलाडेव्हिडला वाचनाची अत्यंत आवड होतीसंध्याकाळी ६ वाजता गिरणीतून सुटल्यावर तो रात्रशाळेत शिकायला जात असेशाळेतून परतल्यावर रात्री जागून तो आपली वाचनाची आवड भागवत असेकथा कादंबऱ्यांपेक्षा त्याला प्रवासवर्णनं असलेली पुस्तक वाचायला आवडतकदाचित याच त्याच्या पुढच्या प्रवासी मोहिमांची बीजे रोवली गेली असावीतलिव्हिंगस्टोनच्या घरातलं वातावरण तसे धार्मिक असल्याने डेव्हिडने वयाच्या विसाव्या वर्षी मिशनरी बनण्याचा निर्णय घेतलात्याच्या लक्षात असे आले की बरेचसे मिशनरी हे वैद्यकीय शिक्षण घेतलेले असतमग त्याने ग्लास्गो (Glasgow) येथील वैद्यकीय कॉलेजमधे प्रवेश घेतला४ वर्षाच्या या वैद्यकीय शिक्षणादरम्यान त्याने त्याला रस असलेल्या वनस्पतिशास्त्र, भूगर्भशास्त्र अशा विविध विषयांचाही अभ्यास केलात्याच्या समोर एकच लक्ष होत ते मिशनरी होऊन वेगळ्या देशात प्रवास करायचात्याने लंडन मिशनरी सोसायटी मधे प्रवेश घेऊन आपल्या मिशनरी बनण्यासाठीचे शिक्षणही घेतलेशिक्षण चालू असतानाच त्याला एक संधी चालून आलीत्याकाळात चीनमधे धर्मप्रसाराकरता अनेक मिशनरी पाठवले जात असतचीनला जायला मिळणार या कल्पनेने तो अत्यंत उत्साहित झालापण १८३९ साली चीनमधे ब्रिटिश व स्थानिक चिनी राज्यकर्त्यांमधे युद्ध (First Opium War) चालू झालेगांजाच्या आयात निर्यातीवरून हे युद्ध पेटले आणि डेव्हिडच्या उत्साहावर विरजण पडले.

१८४० साली तो रॉबर्ट मोफाट या मिशनर्‍याच्या संपर्कात आलामोफाट हा दक्षिण आफ्रिकेत कुरुमान या प्रांतात मिशनरी कार्यालयाचे कामकाज बघत होतात्याला आपले मिशनरी कार्य हे उत्तर आफ्रिकेतील प्रांतांमधे न्यायचे होतेडेव्हिड मोफाटमुळे अत्यंत प्रभावित झाला आणि त्याने मिशनरी म्हणून आफ्रिकेत जाण्याचे ठरविलेडेव्हिडच्या आफ्रिकेतील वास्तव्यात घडलेल्या घटना अतिशय रोमांचकारी आहेत.

तीन महिन्यांचा प्रवास करून डेव्हिड केप ऑफ टाउन येथे पोहोचलायेथून पुढचा प्रवास खडतर होताबैलगाडीतून प्रवास करत डेव्हिड उत्तरेकडे निघालादरमजल करत तो शोकुआने (Chonuane) येथे पोहोचलातेथे त्याची गाठ पडली ती सेशेल नावाच्या टोळीप्रमुखाशीडेव्हिड एक मिशनरी होता आणि तो आफ्रिकेत आला होता धर्मप्रसारासाठीपण त्याच्या संपूर्ण वास्तव्यात त्याने ख्रिश्चन धर्मांतर केलेला एकमेव माणुस हा सेशेल होतात्यानंतर तो कुरुमान (Kuruman) येथे गेला.

आफ्रिकेत अनेक लहान मोठ्या टोळ्या अस्तित्वात होत्याया टोळ्यांमधे सतत युद्धे होत असत.डेव्हिडला जाणवलेली पहिली अडचण म्हणजे भाषात्याला तेथील स्थानिक लोकांशी संवाद साधता येत नव्हतात्यासाठी त्याने त्याच्या सर्व युरोपिअन सहकार्‍यांशी सहा महिने संबंध तोडले आणि स्थानिक भाषा शिकून घेतली.

Missionary Travels and Researches In South Africa
सिंहाचा हल्ला

त्यानंतर डेव्हिडने येथील माबोत्सा येथे आपला मुक्काम हलवलापण तेथे त्याच्यावर एक भलताच प्रसंग गुदरलाया प्रदेशात अनेक सिंहांचे वास्तव्य होतेहे सिंह टोळीवाल्यांच्या पाळीव जनावरांची शिकार करीतडेव्हिडकडे एक रायफल होतीत्याने या सिंहांचा बंदोबस्त करण्याचे ठरविलेगावातील मेबाल्वे नावाच्या शाळाशिक्षकाकडेही एक बंदूक होतीगावातील पुरूषमंडळी आणि डेव्हिड सगळेच सिंहांची शिकार करायला बाहेर पडलेएका सिंहाला गोळी लागली आणि तो मेला आहे असे समजून ही मंडळी त्याच्या जवळ जाऊ लागली तेव्हढ्यात त्या सिंहाने झुडुपातून झेप घेऊन डेव्हिडवर हल्ला केलात्या सिंहाने त्याच्या खांद्यात आपले दात घुसवलेनशिब बलवत्तर म्हणून डेव्हिड त्यातून वाचलात्याचा एक हात या हल्ल्यामुळे अधू झाला तो कायमचाचत्याच्या जखमा अतिशय खोल असल्याने त्याला पुन्हा कुरुमानला परतावे लागलेतेथे तो मोफाटच्या मुलीच्या प्रेमात पडला व त्याने तिच्याशी लग्न केलेलग्नानंतर तो लगेचच पुन्हा आपल्या मोबात्सामधल्या घरी परतला.

नवनवीन प्रदेशाचा शोध घेण्याची त्याची आवड त्याला स्वस्थ बसू देईना१८४९ च्या जूनच्या महिन्यात तो न्गामी (Ngami) नावाच्या सरोवराचा शोध घेण्यासाठी निघालास्थानिक लोकांनी त्याला वेड्यात काढले कारण त्याला कलहारीचे वाळवंट ओलांडून जावे लागणार होतेहा मार्ग अतिशय खडतर तर होता तसेच वाटेत पाण्याची अत्यंत कमतरता होतीतरीही डेव्हिडने हे धाडस करण्याचे ठरवलेस्थानिकांनी हे जमणे शक्य नाही असे त्याला अनेकदा समजावले पण त्यांचे न ऐकता डेव्हिड या मोहीमेवर निघालात्याने आपल्या परिवाराला पुन्हा इंग्लंडला पाठवण्याचा निर्णय घेतलातेथे त्याचा त्याच्या मुलीशी अतिशय हृदयस्पर्शी संवाद झालातिने आपल्या वडिलांना विचारले ’तुम्ही घरी केव्हा परताल?’ डेव्हिडने उत्तर दिले ’कधीच नाही कारण लक्षात ठेव तुझे वडिल मिशनरी आहेत.’ या मोहिमेत त्याला अनेक संकटांना तोंड द्यावे लागलेपाण्याचे दुर्भिक्ष तर होते पण वाटेतल्या अनेक टोळ्यांच्या हल्ल्याचीही भिती होतीतसेच मोहिमेच्या शेवटच्या दिवसात अन्नाचीही टंचाई जाणवायला लागलीपण डेव्हिडच्या दुर्दम्य आत्मविश्वासाने ही मोहिम फत्ते झालीकलहारी वाळवंट ओलांडून जाणारा तो पहिला युरोपियन माणूस होता.

Missionary Travels and Researches In South Africa
न्गामी सरोवर

त्यानंतरची त्याची मोहिम ही आणखी धाडसी होती१८५३ साली तो सेशेके या गावी आलायेथून एक मोठी नदी वाहतेलिआमपाय असे तिचे स्थानिक नावआजही स्थानिक लोक तिला याच नावाने ओळखतातझांबेझी या नावाने त्या नदीला जगभर ओळखले जातेडेव्हिडने आणखी एक धाडसी मोहीम आखलीह्या नदीतून प्रवास करून आपल्याला नदीकाठी वसलेल्या अनेक वस्त्यांमधून धर्मप्रसार करता येईल अशी त्याची कल्पना होतीत्याने काही स्थानिक सहकारी बरोबर घेतलेनदीतून बोटीने प्रवास करून नदीच्या उगमाकडे पोहोचायचे व तेथून पुढे आफ्रिकेच्या पश्चिम किनार्‍यावर जायचे तिथून परत फिरायचे व सेशेके येथून पूर्वेकडे वाहणार्‍या झांबेझी नदीतून आफ्रिकेच्या पूर्व किनार्‍यावर पोहोचायचेअसा नदीतून प्रवास करणे अत्यंत धोकादायक होते, नदीमधे पाणघोडेमगरींची वस्ती होतीतसेच या प्रवासात भेटणार्‍या टोळ्यांबद्दल सेशेके मधल्या स्थानिक लोकांनाही फारशी माहिती नव्हतीहा सगळा प्रवास साधारणतः ३००० मैलांचा होतामोहीम चालू होण्याच्या सुरुवातीलाच डेव्हिड आजारी पडलात्याची इच्छाशक्ती इतकी प्रबळ होती की चार दिवसांनी थोडा बरा झाल्यावर तो पुन्हा ठरवलेल्या मोहीमेवर निघालात्याच्याबरोबर संरक्षणाकरता एक पिस्तूलरायफल आणि एक शॉटगन होतीखाण्याच्या पदार्थात त्याच्याबरोबर होती २० पाउंड कॉफीथोडासा चहा आणि थोडी बिस्किटेवाटेत खाण्यासाठी त्यांना शिकारीवर अवलंबून रहावे लागणार होतेतसेच वाटेत लागणार्‍या गावांना भेटी देताना घालण्यासाठी चांगल्या कपड्यांचा एक जोड त्याच्याबरोबर होतावाचण्यासाठी काही पुस्तकेनकाशावर आपला प्रवासमार्ग चिन्हांकित करण्यासाठीच्या वस्तूस्तीमधे प्रवचन देताना मिशनरी वापरतात तो दिवापांघरण्यासाठी एक ब्लॅकेट आणि स्वतः:साठी एक तंबू अशा तुटपुंज्या सामग्रीसह तो मोहीमेवर निघाला.

Missionary Travels and Researches In South Africa
वैशिष्ठ्यपूर्ण भूरचना

या आफ्रिकेतील प्रवासात तो अतिशय बारीकसारीक नोंदी करत होतास्थानिक भाषेची वैशिष्ट्येत्यांच्या चालीरीती तसेच तेथील भूभागाविषयीच्या अनेक गोष्टी त्याने आपल्या डायरीत नोंदवून वल्यात्सेत्से माशारानम्हशीपाणघोडे यांच्याही अनेक नोंदी विस्ताराने त्याने आपल्या डायरीत नोंदवल्याएकदा तो प्राण्याच्या कळपाचे निरीक्षण करत गवतामधे शांत पडला होतात्याच्याबरोबर असलेल्या त्याच्या स्थानिक सहकार्‍यांना तो आजारी असल्याचे वाटलेत्यांनी मग आजूबाजूच्या सर्व कळपाला पिटाळून लावलेही नोंद डेव्हिडने आपल्या डायरीत केली आहेन्गामी सरोवराच्या मोहिमेत त्याला दिसलेला एका हरिण कुळातील प्राणी त्याला झांबेझी मोहिमेतही दिसलात्याने त्याचे वर्णन आपल्या डायरीत केले आहेत्या नोंदीवरून असे आढळले की त्याने एका नवीन प्रजातीचा शोध लावला आहेत्याने आपल्या डायरीत नोंदवले आहे की ’आम्हाला वाटले या प्राण्याचे मांस रुचकर असेलपण लवकरच आम्हाला ते खायचा कंटाळा आला.’ डेव्हिड हा काही या विषयातला तज्ञ नव्हतापण त्याने नोंदवलेली निरीक्षणे अचूक आणि परिपूर्ण होती.

Missionary Travels and Researches In South Africa
डेव्हिडने नोंदवलेला हरिणकुळातील जात

झांबेझी नदीतून पुढे जाणे तितके सोपे नव्हतेखडकाळ प्रदेशातून जोरदार वाहणार्‍या प्रवाहातून बोट पुढे नेणे अतिशय अवघड होतेअशा अनेक संकटांशी सामना करत त्याने ६ आठवड्यात जवळ जवळ ४०० मैलांचे अंतर पार केलेया प्रवासात त्याच्या अंगात अनेकवेळा ताप चढलेला असेमुसळधार पावसाचाही त्यांना सामना करावा लागलाहे ४०० मैलांचे अंतर पार करून तो पोहोचला शिंते या गावीहे गाव एका स्थानिक टोळीच्या प्रदेशाची राजधानी होतीया टोळीत पोहोचणारा डेव्हिड हा पहिला गोरा माणुस होतातेथे त्याचे व त्याच्याबरोबर असलेल्या त्याच्या १०० सहकार्‍यांचे जोरदार स्वागत झालेतो आपल्या डायरीत नोंदवतो ’येथील टोळीप्रमुखाने आमचे जोरदार स्वागत केलेडोक्यावर शिरस्त्राण घातलेल्या या टोळीप्रमुखाने अंगाला माती आणि राख फासून आमचे स्वागत केलेटोळीमधे स्त्रियांना मानाचे स्थान आहे हे बघून मी आश्चर्यचकित झालो आहेत्याने त्याला भेटलेल्या टोळीवाल्यांच्या चालीरीतीत्यांची संस्कृती याच्याही बारीकसारीक नोंदी केलेल्या आहेतशिंतेपासुन उत्तरेकडे वाहणारी नदी पूर्वेकडे वळतेयेथे त्याने हे वळण टाळण्यासाठी जमिनीवरून जाण्याचा निर्णय घेतलाडोंगरदर्‍या पार करून पाचव्या दिवशी ते पुन्हा नदीच्या प्रवाहापाशी पोहोचलेते ठिकाण होते अंगोलामधील कोझोंबोत्याचा हा प्रवास पावसाळ्याच्या दिवसात चालू होताकोझोंबो हे झांबेझी दीवरचे सगळ्यात उंच ठिकाण आहेप्रवासात त्याने नकाशावर आपला मार्ग आखण्याचा अनेकदा प्रयत्न केलापण ढगाळ वातावरणामुळे त्याला ते शक्य झाले नाहीकोझोंबो मधे त्याला अनेक दिवसांनी आकाशातल्या तार्‍यांचे दर्शन झाले आणि तो त्याचे ठिकाण नकाशावर अचूकपणे नोंदवू शकलायेथून त्याने झांबेझी नदी पार केली व तो तिच्या पश्चिम किनार्‍याला गेला. ’आम्हाला नदी ओलांडायला चार तास लागले’ असे तो नोंदवतोयेथे त्याला मागे काही टेकड्या दिसल्यात्याने स्थानिक माणसाला विचारले या टेकड्या कशाच्या आहेततेव्हा त्याने उत्तर दिले ’पेरी’ डेव्हिडने आपल्या डायरीत त्यांची नोंद ’पेरी हिल्स’ अशी केलीखरतर स्थानिक भाषेत पेरी या शब्दाचा अर्थ टेकडी (Hill) असाच आहेपण आजही त्या टेकड्यांना पेरी हिल्स असेच संबोधले जाते.

Missionary Travels and Researches In South Africa
अफ्रिकन बायका

येथून पुढे झांबेझी नदीऐवजी जमिनीवरून चार महिन्यांचा प्रवास करून पश्चिमेकडे अंगोलाची राजधानी आणि आफ्रिकेच्या पश्चिम किनार्‍यावरील लुआंडा (Luanda) येथे पोहोचलाया खडतर प्रवासात त्याच्या तब्येतीची बरीच हेळसांड झालीत्याला मोठ्या प्रमाणात जुलाब होत होते तसेच त्याला मलेरियाही झाला होतालुआंडाला पोहोचल्यावर तेथे आपल्या पत्नीची इंग्लंडवरून काही पत्रे आली असतील अशी त्याची आशा होतीपण तेथे त्याच्यासाठी एकही पत्र नव्हतेपण आश्चर्यकारकरीत्या तेथील बंदरात अनेक ब्रिटिश जहाजे उभी होतीएका जहाजाच्या कप्तानाने डेव्हिडला इंग्लंडला परत जाण्याबद्दल विचारलेपण डेव्हिडने त्याला स्पष्ट नकार दिला. ’मी असे केले तर तो माझ्याबरोबर आलेल्या माझ्या स्थानिक सहकार्‍यांचा विश्वासघात ठरेलमाझ्याशिवाय त्यांना परतीचा मार्ग सापडणे अवघड जाईल.’ असे उत्तर त्याने दिले आणि आपली तब्येत सुधारेपर्यंत तेथेच राहण्याचा निर्णय घेतला.

Missionary Travels and Researches In South Africa
पाणघोड्यांचा हल्ला

त्याची तब्येत सुधारल्यावर ते पुन्हा परतीच्या मार्गाला लागलेत्यांना पुन्हा झांबेझीपर्यंत पोहोचायला पाच महिने लागलेझांबेझी नदीपाशी पोहोचल्यावर त्याच्या सहकार्‍यांनी एका पाणघोड्याची शिकार करून ते मांस शिजवलेगेले अनेक दिवस त्यांना अशी मेजवानी मिळाली नव्हतीपण नदीतल्या पाणघोड्यांनी याचा वचपा काढलापाणघोड्यांनी त्यांची बोट उलटवून टाकलीयात सुदैवाने कोणालाही दुखापत झाली नाहीझांबेझीमधुन प्रवास करत ते एक वर्ष सात महिन्यांनी पुन्हा सेशेकेला पोहोचले.

Missionary Travels and Researches In South Africa
व्हिक्टोरीया धबधबा

यानंतर त्याने एक अशी गोष्ट जगासमोर आणली ज्या गोष्टीने सर्व जग अचंबित होणार होतेसेशेकेला पोहोचल्यावर त्याला स्थानिक लोकांकडून एका मोठ्या धबधब्याविषयी माहिती मिळालीस्थानिक लोक त्याला मोसी ओआ टोनिया म्हणजेच गडगडाटी आवाज करणारा धुर असे म्हणतत्याने लगेचच झांबेझी नदीकडून पूर्वेकडे प्रवास चालू केलाया प्रवासात त्याच्याबरोबर एक छोटी डायरी होती ज्याच्यात त्याने आपल्या प्रवासमार्गाचा नकाशा तपशीलवार काढलेला आहेयाचबरोबर त्याला प्रवासात दिसलेली भौगोलिक स्थितीच्या ही नोंदीही केलेल्या आहेत१६ नोव्हेंबर १८८५ रोजी तो या धबधब्याच्या तोंडापाशी पोहोचलात्याला समोर असलेल्या दरीतून मोठ्या प्रमाणात धुक्याचे ढग वर येताना दिसलेजोरदार वाहणार्‍या पाण्याच्या प्रवाहातून तो धबधब्याच्या कड्याशी पोहोचलाएका मोठ्या घळीमधे गडगडाटी आवाज करत कोसळणारा धबधबा आणि त्यातून ळीमधून वर येणारे धुक्याचे ढग बघून तो अचंबित झालाया जागेवर पोहोचणारा आणि या धबधब्याचे दर्शन घेणारा तो पहिला आफ्रिकेबाहेरचा माणुस होतात्याने तेथेच या धबधब्याचे नामकरण केले ’व्हिक्टोरीया फॉल्स’ असेत्याने त्या धबधब्याच्या काही नोंदी आपल्या डायरीमधे केलेल्या आहेतहा धबधबा १०० फुट खाली कोसळतो असे त्याने नमूद केलेले आहेखरेतर एका टोकाला धबधब्याची उंची २०० फुट तर दुसर्‍या टोकाला ३५० फुट आहेपुढे पुन्हा ५ वर्षांनी त्याने या धबधब्याला भेट दिली तेव्हा त्याने एका दोरीच्या टोकाला बंदुकीची गोळी बांधूनकड्यावर आडवे पडून धबधब्याची उंची अचुक मोजलीव्हिक्टोरीया फॉल्सची भौगोलिक रचना त्याने अतिशय बारकाईने नोंदवून ठेवली आहेतो लिहितो ’एका मोठ्या भुकंपामुळे तयार झालेल्या या घळीत हा धबधबा कोसळतोतिथे इंग्लंडमधे बसून येथील दृश्याची कल्पना येणार नाही.’ यावेळी त्याच्याबरोबर जवळपास दिडशे सहकारी होतेप्राण्यांच्या हत्येला डेव्हिडचा विरोध होतापण इतक्या लोकांना खायला घालण्यासाठी शिकार करणे गरजेचे होतेत्याने नोंदवले आहे की तेथे त्याच्या सहकार्‍यांनी एका हत्तीच्या पिल्लाची आणि त्याच्या आईची शिकार केली.

Missionary Travels and Researches In South Africa
हत्तिण व तिच्या पिल्लाची शिकार

येथून ते पुढे पूर्वेकडे असलेल्या झुंबो (Zumbo) या गावी पोहोचलेझुंबो येथे पोर्तुगीज लोकांनी १७व्या शतकापासून वस्ती केलेली होतीतेथे त्यांनी एक छोटा किल्लाही बांधला होताडेव्हिड तेथे पोहोचला तेव्हा ती जागा निर्जनावस्थेत होतीयेथे त्यांना रानम्हशींच्या एका कळपाचा सामना करावा लागलारानम्हशींनी त्याच्या सहकार्‍यांवर हल्ला केला आणि त्यातला एक सहकारी जखमी झालापण त्यांच्यावर येणारी संकटं संपली नाहीतझुंबोपासून पुढे गेल्यावर एका रात्री त्यांच्यावर एका स्थानिक टोळीने हल्ला केलाआधीच प्रवासाने थकलेले त्याचे सहकारी या टोळीवाल्यांशी लढायला तयार नव्हते. पण डेव्हिडने त्यांना बैलाच्या मांसाचे मेजवानी दिली आणि सगळे सहकारी लढाईला तयार झालेअर्थात लढाई काही झाली नाहीटोळीचे प्रमुख डेव्हिडला भेटायला आलेत्यांना वाटले की डेव्हिड हा पोर्तुगीज आहेपण डेव्हिड ’मी ब्रिटिश आहे’ हे त्यांना पटवून देण्यात यशस्वी झालाटोळीप्रमुखाने डेव्हिडला सल्ला दिला ’नदीच्या उत्तर काठाने जाणारा रस्ता खडतर आहेतुम्ही नदी पार करून दक्षिणेकडून पुढे जा’ असे म्हणून त्याने त्यांना नदी ओलांडण्यासाठी नावांची व्यवस्था केलीत्या दिवशी त्यांना नदी पार करता आली नाही म्हणून त्यांनी नदीमधे असलेल्या एका छोट्या बेटावर मुक्काम केलादुसर्‍या दिवशी नदी पार केल्यावर डेव्हिडने टोळीप्रमुखाला दोन चमचे आणि एक शर्ट भेट म्हणून पाठवला.

येथून पुढे मोठ्या डोंगररांगेला वळसा घालून सहा आठवड्यांनी ते टेट (Tate) येथे पोहोचलेपण डेव्हिडची प्रकृती खालावली होतीत्यामुळे त्याने टेट येथे सहा आठवडे मुक्काम केलायेथे त्याच्या मोहिमेची सांगता झालीयेथून आफ्रिकेचा पूर्व किनारा साधारणतः २०० मैलांवर आहेपण या भागात पोर्तुगीजांच्या वस्त्या होत्याडेव्हिड हा पहिला युरोपियन होता ज्याने आफ्रिकेच्या पश्चिम किनार्‍यापासून पूर्वेकडील किनार्‍यापर्यतच्या अनोळखी असलेल्या प्रदेशातून प्रवास करून जगाला त्याची ओळख करून दिली.

Hair Style
डेव्हिडने नोंदविलेल्या अफ्रिकन तरुणांच्या केशरचना

आपल्या बरोबरच्या सहकार्‍यांना तेथेच सोडून त्याने बोटीतून २८ मे १८५६ रोजी पुर्वकिनार्‍यावरील क्वालिमानी येथे पोहोचला. ’मी तुमच्यासाठी पुन्हा परत येईन आणि तुम्हाला तुमच्या घराकडे घेऊन जाईन’ असे आपल्या सहकार्‍यांना त्याने जाताना वचन दिले होतेत्याच्या या प्रवासाला तीन वर्ष लागलीत्याने आफ्रिका खंडात केलेल्या या प्रवासत्याने केलेल्या प्राण्यांच्यापक्षांच्याभौगोलिक रचनेच्या नोंदीत्याने काढलेले नकाशे हे त्याचे सर्वात मोठे योगदान आहेतेथून एका ब्रिटिश बोटीने तो इंग्लंडला परतलातेथे त्याचे रॉयल जिओग्राफिकल सोसायटीतर्फे मोठे स्वागत करण्यात आले आणि सोन्याचे पदक देऊन त्याचा सत्कार करण्यात आलात्याच्या आफ्रिकेतल्या अनुभवांवर व्याख्यान देण्यासाठी त्याला आमंत्रित करण्यात आलेत्याने लिहिलेल्या डायरीतल्या अनुभवांवर पुस्तक प्रकाशित करण्यात आलेहे पुस्तक अतिशय लोकप्रिय झाले व त्याच्या अनेक आवृत्त्याही निघाल्याMissionary Travels and Researches i South Africa’ या पुस्तकाच्या पहिल्या पानावर त्सेत्से माशीचे रेखाचित्र आहे.

Missionary Travels and Researches In South Africa
डेव्हिडच्या पुस्तकातील पहिले पान

आफ्रिकेतल्या या मोहिमेव्यतीरिक्त डेव्हिडचे अत्यंत महत्वाचे योगदान आहे ते गुलामगिरीविरुध्द त्याने उठवलेला आवाजत्याच्या आफ्रिकेतल्या प्रवासात त्याने अनेक ठिकाणी आफ्रिकन लोकांना गुलामगिरीसाठी पकडून नेताना बघितले होतेअरब व्यापारी या गुलामांना पकडून जमिनीखाली केलेल्या गुहांमधे कोंडून ठेवतअरब व्यापाऱ्यांना पोर्तुगीजांचाही काही प्रमाणात पाठिंबा असेदोन टोळ्यांना एकमेकाशी झुंजायला लावून अरब व्यापारी गुलामांना पकडत व बंदरांमधे त्यांची विक्री चालेगुलामांना पकडल्यावर अतिशय क्रूरपणे वागवले जात असेइंग्लंडला परतल्यावर डेव्हिडने या क्रूर प्रथेविरोधात आवाज उठवलागुलामगिरी विरुद्ध केलेले डेव्हिडचे हे योगदान अतिशय महत्वाचे ठरते.

लंडनच्या मिशनरी सोसायटीने डेव्हिडला आता एका ठिकाणी राहू धर्मप्रसार करावा असा सल्ला दिलापण डेव्हिडचे मन मात्र त्याने टेट येथे सोडलेल्या त्याच्या सहकाऱ्यांबरोबर होतेत्यामुळे त्याने मिशनरी सोसायटीचा राजीनामा दिला व सोबत सहा ब्रिटिश सहकार्‍यांना घेऊन तो आफ्रिकेच्या पुर्वकिनार्‍याला पोहोचलायावेळी त्यांनी बरोबर मजबूत अशा बोटी आणल्या होत्यात्याची टेट येथली त्याच्या सहकार्‍याबरोबरची भेट अत्यंत हृद्य अशी होतीगाणी म्हणत त्याच्या सहकार्‍यांनी त्याचे स्वागत केले.

पण त्याची ही मोहिम मात्र पहिल्यापासूनच फसत गेलीबरोबरच्या ब्रिटिश सहकार्‍यांमधला विसंवादनदीच्या पात्रात असलेले मोठे मोठे खडक यामुळे त्यांना बोटीने प्रवास करणे अवघड झालेमागील मोहिमेच्यावेळी पावसाळ्याचे दिवस असल्याने नदीत भरपूर पाणी होतेही मोहिम उन्हाळ्यात चालू केल्याने पाणी कमी होऊन पात्रातले खडक उघडे पडलेयेथे त्याने एक महत्वाचा निर्णय घेतलात्याने पुन्हा आपला प्रवास टेटच्या दिशेने चालू केला आणि टेटपासून पुढे झांबेझीला शुपांगा येथे येऊन मिळणार्‍या शायर (Shire) नदीतून उत्तरेकडे प्रवास करून न्यासा (Nyasa) सरोवराचा शोध लावलाया प्रवासातही त्याने अनेक नोंदी करून ठेवल्या आहेतपुन्हा शुपांगाला परतल्यावर डेव्हिडने तेथेच राहण्याचा निर्णय घेतलात्याची बायको मेरी ही इंग्लंडवरून तेथे राहायला आलीपण आल्यानंतर तीन महिन्यातच तिचा मृत्यू झालाज्या झांबेझी नदीवर त्याने अत्यंत प्रेम केले त्या नदीच्या किनार्‍यावरच त्याच्या बायकोचे अंत्यसंस्कार करण्यात आलेत्यानंतर तो पुन्हा इंग्लंडला परतला.

OLYMPUS DIGITAL CAMERA
डेव्हिडची पत्नी मेरी हिची समाधी

मात्र वर्षभरातच तो पुन्हा आफ्रिकेत परतलामात्र यावेळी त्याने नाईल नदीच्या उगमाचा शोध घेण्याचे ठरवलेखरेतर रिचर्ड बर्टनने हा शोध आधीच लावला होतापण डेव्हिडचे मत मात्र वेगळे होतेत्यामुळे तो पुन्हा आफ्रिकेला परतलायानंतर तो गायब झालात्याचा कुठेही पत्ता लागेनाडेव्हिड हा इंग्लंडमधे अतिशय लोकप्रिय असल्याने ब्रिटिश सरकारने त्याच्या शोधाची मोहिम काढावी असा लोकांनी सरकारवर दबाव आणलायाचवेळी न्यूयॉर्क टाईम्सने एका खाजगी मोहिमेअंतर्गत पत्रकार हेन्री स्टॅनली याला डेव्हिडला शोधण्यास पाठवलेस्टॅनलीला डेव्हिड भेटला उजिजी नावाच्या गावातत्यांची भेट झाल्यावर स्टॅनलीने उच्चारलेले पहिले वाक्य होते ’Dr. Livingstone? I Presume.’ स्टॅनलीची ही मोहिम १८६९ साली चालू झाली१० नोव्हेंबर १८७१ रोजी स्टॅनली व डेव्हिडची भेट झाली१ मे १८७३ रोजी इलाला या गावी डेव्हिड मरण पावला.

Meeting_of_David_Livingstone_(1813-1873)_and_Henry_Morton_Stanley_(1841-1904),_Africa,_ca._1875-ca._1940_(imp-cswc-GB-237-CSWC47-LS16-050)
डेव्हिड आणि स्टॅनलीची भेट

डेव्हिडची माझी ओळख करून दिली ती दुसर्‍या डेव्हिडनेबीबीसीने १९६५ साली लिव्हिंगस्टोन्स रिव्हर – झांबेझी हा एक भाग प्रसारित केलाडेव्हिड अ‍ॅटनबरो यांनी लिव्हिंगस्टोनने केलेला हा २००० मैलांचा प्रवास करून ही फिल्म बनवली.

डेव्हिड लिव्हिंगस्टोनने उजेडात आणलेले वेगवेगळे भूभागत्याच्या निरीक्षणातून जगासमोर आलेली नवीन माहिती आणि त्याने गुलामगिरी विरुद्ध दिलेला लढा हे त्याचे संपूर्ण जगासाठी मोठे योगदान आहे.

(लेखातील रेखाचित्रे डेव्हिडच्या पुस्तकातून घेतली आहेत.)

कौस्तुभ मुद्‍गल

जीवो जीवस्य…

आजकाल दसरा आला की पेपरात चांदीच्या वाटीत श्रीखंड त्यावर केशराच्या चार काड्या आणि काजूची पखरण असे फोटो येतात. हे फोटो बघून अशी आपली अशी समजूत होती की दसऱ्याला श्रीखंड खाणे हा जणू  आपल्या संस्कृतीचाच भाग आहे. पण खरं सांगायचं तर ही सगळी सध्या नव्याने निर्माण झालेल्या मुठभर अभिजनवर्गाची संस्कृती आहे. महाराष्ट्र कधीच दुधातुपानं भरून वहात नव्हता त्यामुळं दसऱ्याला घरोघरी श्रीखंड वगैरे काही केलं जायचं नाही. पुरणाची पोळी, काळा मसाला घालून केलेली कटाची झणझणीत आमटी आणि लहान मुलांसाठी गुळवणी असा साधा बेत असायचा. हे सुद्धा काही सार्वत्रिक नव्हतं अनेक गावात दसऱ्याला शिकार करायची प्रथा होती ती शिकार होऊन घरोघर तिचा ‘रवा’ पोचता झाल्याशिवाय चुलीवर भांडेही चढत नसे. याशिवाय खंडेनवमीला हत्यारं पुजल्यावरही त्याना बळी देण्याची प्रथा होती आणि आहे.

मांसभक्षण करणे हे काय आपल्या संस्कृतीला नवीन नाही आणि त्याचे वावडेही नाही. हां पण कुणी काय खावं याबद्दल आपल्याकडं एकेकाळी नीतिनियम होते, काही लोकांना कानांवर मांस वगैरे शब्द पडल्यानेही हातून पाप घडल्याची भावना होई. सुमारे शंभर वर्षांपूर्वी सगळा समाज असा नितीनियमांच्या विळख्यात अडकलेला असताना एका ब्राह्मण गृहस्थाने मांसभक्षण करणे ही काळाची गरज आहे असं सांगत ते त्याच्या पाककृतींचे पुस्तकच लिहून काढलं असेल यावर तुमचा विश्वास बसेल काय?  मुळीच बसणार नाही कारण माझाही बसला नव्हता. पण १९३० साली मुंबई मुक्कामी लक्ष्मण नारायण जोशी नामे एका गृहस्थाने ‘गृहिणी-शिक्षक’ नावाचे एक पुस्तक लिहून काढलं ज्याचा विषय ‘मांसाशनपाकसिद्धिप्रयोग’ हा होता आणि ज्यात ‘सव्वासहस्त्र पाकसिद्धी’ नोंदवलेल्या होत्या.

gruhini shikshak-1-1

मुखी घास घेता करावा विचार, कशासाठी हे अन्न मी सेवणार. घडो माझिया हातूनी देशसेवा, म्हणोनि मिळावी मला शक्ती देवा. असा एक श्लोक शाळेत आम्ही म्हणायचो. याच चालीवर विचार करत भारतावर राज्य करणाऱ्या ब्रिटिशांना ‘शस्त्राघाता शस्त्रची उत्तर’ देऊन जर हुसकावून लावायचे असेल तर आपण त्यांच्यासारखे बलशाली होणे गरजेचे आहे आणि त्यासाठी त्यांच्यासारखा मांसाहार आपण केला पाहिजे अशा उदात्त भावनेने हे पुस्तक लिहिले आहे. अर्थात कुठली हिंसा योग्य कुठली अयोग्य याचा निर्णय पुन्हा वाचकांवरच सोडलेला आहे. लेखकाने एवढया जहाल विषयाला हात घातल्यावर प्रकाशक थोडाच मागं राहील? त्यानंही समाजात धडाडी आणि क्षात्रवृत्ती कमी होण्याचं कारण हे नि:सत्व आहार हेच असल्याचं पटवून देत, समाजात आलेले शैथिल्य हे उत्तम आहार आणि व्यायाम यांच्या अभावाने आलेले आहे हे पटवून दिलेले आहे.

पुस्तकाची सुरुवात पुन्हा एकदा राष्ट्रसंरक्षक बनणाऱ्या नव्या पिढीला रक्तमासाच्या चिखलाची सवय ही असल्याशिवाय तो आपल्या राष्ट्राचे आणि धर्माचे रक्षण कसे करेल अशी चिंता व्यक्त करून स्वातंत्र्यप्राप्तीसाठी ब्रिटिशांशी ‘जशास तसे’ च वागले पाहिजे असे प्रतिपादन करून केलेली आहे. आता आपण ‘नमनाला घडाभर तेल’ थांबवून पुस्तकात काय आहे ते बघूया.

मांस आणि त्याचे चार प्रकार

१.जलचर

२.खेचर – पक्षी

३.भूचर

४.अंडी

हे झाल्यावर ‘मांसान्नपाक्या’ ला कोणताही पदार्थ करताना मांस,मसाले व इतर गोष्टी कशा निवडाव्यात यांबद्दल सूचना दिलेल्या आहेत. यांत तांदूळ,मसाले ते भांडी या सगळ्याचा अंतर्भाव होतो शिवाय ‘पाक्याने’ आनंदीवृत्तीने आणि वक्तशीरपणे ही सगळी पाकसिद्धी करावी अशी तंबीही त्याला दिलेली आहे.

“हिंदुस्थानातील मांसान्न तयार करण्याच्या आर्यपद्धतीपेक्षा किंवा पाश्चात्यांच्या युरोपीय मांसान्न तयार करण्याच्या पद्धतीपेक्षा मुसलमानी मोंगली कृतीचाच विशेष लौकिक असल्याने व तशी ती खरोखरीच उत्तम असल्याचे अनुभवांती ठरल्याने” तीच पद्धत पुस्तकात सर्वत्र अनुसरली आहे. हलालाचे मांस उत्तम असल्याने तेच मांस खावे असे लेखक सांगतो. एक वर्षाच्या आतील जनावराचे मांस खाण्यास सर्वात चांगले व नंतर हे मांस हळूहळू निबर लागू लागते असं लेखक सांगतो. बैठी मेहनत करणाऱ्या लोकांनी करडाचे मांस खावे अशी सूचनाही लेखक देतो.पुढं खाण्यासाठी जनावराचे काळीज, फुफ्फुस,तिली (?),दील, आंतडी, लब्बा (?), मेंदु, गुडदे,कपुरे,पायांच्या नळ्या व जीभ हे भाग वापरावेत असं सांगून लेखक ते धुवून कसे घ्यावेत आणि शिजवावेत कसे यांची सविस्तर माहिती देतो.

त्यानंतर पदार्थानुसार मांस कापून कसे घ्यावे म्हणजेच त्याचे रवे अथवा बोट्या कशा कराव्यात याबद्दल लेखक माहिती देतो. शिवाय दोप्याजे किंवा कोरगे वगैरे  रसेदार पदार्थ करताना जे रवे करतात त्याला ‘पार्चे’ म्हणतात, कागदासारखे पातळ सहा बोटे लांब आणि तीन बोटे रुंद असे जे मांसाचे तुकडे कापण्यात येतात त्यांना ‘परसंदे’ म्हणतात अशी वेगळी नावं समजतात. पक्षी कसे कापून घ्यावेत आणि स्वच्छ करावेत. मासे कसे स्वच्छ करून शिजवावेत याबद्दलही लेखकाने माहिती दिलेली आहे.माशाला लावायचा मसाला वगैरे वाटून कसा तयार करावा हे सुद्धा याच भागात सांगितलेलं आहे.

तुम्हाला कुणी जेवायला बोलावलं आणि जेवणाआधी तुम्ही थोडी यखनी घ्याल काय असं विचारलं तर तुम्ही काय उत्तर दयाल? ‘गैरसमज’करून घेऊ नका यखनी म्हणजे यावनी भाषेत सूप होय त्यालाच मराठीत ‘आंखणी’ असा शब्द आहे. हा शब्द आजवर मी तरी कधीही ऐकलेला नव्हता.यखनी अनेकदा ‘कलिया, कबाब,पुलावा’ इ पदार्थ करताना त्यातही वापरतात कारण त्यात मांसाचे सारे सत्व उतरलेले असते त्यामुळे यखनी घातलेले पदार्थ अतिशय चविष्ट होतात. ‘पाके लोक आपल्या मर्जीप्रमाणे पाणी कमी जास्त घालून हा पदार्थ बनवीत असतात.’ अशी टिपणी करून नंतर लेखकाने यखनी करताना मांस हाडे आणि पाणी कोणत्या प्रमाणात वापरावे, हाडे व मांस प्राण्याच्या कोणत्या भागाचे असावे इ माहिती दिलेली आहे व पदार्थानुरूप यखनी कशी असावी याची माहिती दिलेली आहे. यखनी करताना ती बुडाशी लागू नये म्हणून वारंवार ‘कबगीराने’ हलवीत जावे म्हणजे ती बुडाशी लागत नाही. एखादा पदार्थ तळाशी लागू न देणे याला ‘पेंदा पकडणे’ हा सुद्धा एक नवीन शब्द लेखक सांगतो.

2011EN6856_2500

लग्नकार्यात शाकाहारी जेवणाची एक रीत आहे म्हणजे पूर्वी होती असं म्हटलं पाहिजे, ‘पार्वतीपतये हरहर महादेव’ असा घोष करून पहिला पांढरा भात मग काळा उर्फ मसालेभात किंवा पुलाव मग मधला गोड पदार्थ मग शेवटी परत भात आणि मग भरल्या पोटावर वाटीभर मठ्ठा अशी एक ‘स्टॅंडर्ड ऑपरेटिंग प्रोसेस’ आहे. पण मांसाहारी जेवणात अशी काही स्टँडर्ड प्रोसेस नाही ‘जो जे वांच्छील तो ते खाओ’ या न्यायाने आपण कुठूनही जेवण सुरू करू शकतो. पण एकूणच मांसाहाराचा खरा कदरदान हा जेवण रोटीपासूनच सुरू करतो. आत्मा हा जसा ब्रह्म आणि माया दोन्हीतही मोडत नाही त्याप्रमाणेच रोटीसुद्धा पोळी किंवा भाकरी या दोन्हीत मोडत नाही. रोटीत ‘खमीर’ म्हणजे आंबवण मिसळून त्या केलेल्या असल्याने ती आठवडाभर टिकते ज्या रोटीत दूध मलई आणि मावा घातलेला असतो तिला ‘जिन्नसदार’ रोटी म्हणतात, काहीवेळा रोटीवर काजू,पिस्ते आणि बदाम यांचे बारीक तुकडे चिकटवले जातात त्याला ‘मेवेदार’ रोटी म्हणतात. काही रोट्यांत करतेवेळी केशर गुलाबपाणी किंवा केवडापाणी ही घालतात. जिल्हईदार रोटी हा एक अजून विलासी पदार्थ असून त्यात रोटी तेजदार दिसावी म्हणून भाजताच तिच्यावर अंड्यातला पिवळा बलक चोपडतात.

मोगली भाकरी हा अजून एक वेगळा प्रकार लेखक सांगतो. उडीद, मूग हरभरे अथवा गहू आणि बाजरी मिसळून ही करतात. मांसाहारात ही फार उत्तम समजली जाते.रोट्यांचा विचार करण्यापूर्वी त्या भाजण्याच्या तव्यांबद्दलही लेखक सांगतो. हे तवे मध्ये उंच आणि काठांकडे उतरते असे असतात. तनुरात (म्हणजे बहुदा तंदूर) माही ही रोमॅंटिक वाटणारी नावं तव्यांची आहेत हां ! रोट्या या चार प्रकारच्या असतात – रोटी,पराठे,पुरी आणि तुकडे. यांत परत रोटीचे तीन प्रकार आहेत खमीरी, फतीरी आणि हवाई रोटी. ताफदान आणि शीरमाल वैशिष्ट्यपूर्ण रोट्या या खमीरी प्रकारातच मोडतात. या रोट्या करताना त्यांना टोकदार वस्तूने कोचतात जेणेकरून त्यात तूप मुरते. ताफदान ही रोटी फिरणी नावाच्या खिरीबरोबर खातात. ही रोटी एक इंच जाड असते आणि तिचा व्यास सुमारे चार ते सहा इंच असतो. शीरमाल रोटी ही ‘गोपुच्छाकृती’ असते. तिची जाडी एक इंच आणि लांबी वीतभर असते. शीरमाल रोट्या शेराच्या दोनच करतात काहीवेळा भेट म्हणून पाठवताना अडीच शेराची एकच रोटी करून पाठवतात. शीरमाल रोटी कबाबाबरोबर खाल्ली जाते.

फत्तीरी रोटी – हिचे तुनकी,बाखरखाणी, चपाती, रोगणी रोटी आणि मांडा असे पाच प्रकार आहेत. ही एका शेराची एकच करतात. ही जाडीला एक इंच असते आणि तिचा परीघ एक फुटाचा असतो.

हवाई रोटी – खाली आणि वर जळते निखारे ठेऊन ही रोटी शेकली जाते. हिचे बदाम रोटी, खोबरे रोटी, नानजिलेबी, नानम शहरी, नानसुलताना व नाननरगिसी हे प्रकार आहेत.

वर सांगितलेले प्रकार सोडून रोटी,पराठे,पुरी आणि तुकडे यांचे सुमारे पन्नासभर प्रकार लेखकाने सांगितलेले आहेत. एवढे प्रकार फक्त वाचूनच माझं पोट भरल्यासारखं झालेलं होतं पण अजून तर मुख्य पदार्थाकडं आपण गेलेलोच नाही.

gruhini shikshak-1-9

आता आपण कालवणांच्याकडं वळूया. यांत मांसाचे  आणि माशाचे रस्से वगैरेबद्दल सांगून मग दालच्या,कोरमा, कलिया आणि सालन यांबद्दल सविस्तर माहिती सांगितलेली आहे. याचबरोबर संबंध बकऱ्याची रक्ती, रसदार बकऱ्याची मुंडी आणि दहिमांस अशा स्पेशल पदार्थांची कृती सांगितलेली आहे. आज आपल्याकडं गल्लोगल्ली जे चायनीज चौपाटी किंवा कॉर्नरवाले आहेत त्यांच्याकडचा फेमस आयटम म्हणजे तंदूर आणि कबाब.आपल्याला मात्र यासाठी पुस्तकात एक वेगळाच शब्द सापडतो आणि तो म्हणजे सुंठी. माशाची सुंठी, सागोती सुंठी अशा वेगवेगळ्या सुंठीच्या सविस्तर कृती लेखकाने दिलेल्या आहेत. कबाबांचे प्रकार सांगताना लेखक म्हणतो कबाब कधीही पाणी घालून शिजवत नाहीत ते करायच्या रीती खालीलप्रमाणे

१. पुष्कळ तुपात तळलेले – तलादी

२. थोड्या तुपात तळलेले – मुने हुए

३. निखाऱ्यावर भाजलेले – शेके हुए

४. भट्टीत भाजलेले – भुंजे हुए

५. लोखंडी सळीत मांस खोचून शेकलेले – शीग के कबाब असं म्हणतात

यातला एक वेगळा प्रकार म्हणजे पागस्तानिया कबाब हा करताना पुदिना, हिरव्या मिरच्या,कोथिंबीर,मिरे,वेलदोडे, दालचिनी आणि मीठ असा मसाला पक्ष्याला लावायचा आणि मग तो पक्षी मडक्यात भरून कणकेने त्याचे तोंड झाकून जमिनीत पुरायचा आणि त्यावर गोवऱ्या पेटवून मांस शिजवायचे. (तशी याची कृती फारच मोठी आहे). लेखकाने सुमारे पंचवीस एक कबाबांची माहिती दिलेली आहे आणि सामोसे आणि कोफ्तेही यांचाही समावेश यांतच केलेला आहे.

2011ET4058_2500

पुढच्या भागात लेखक पुलाव आणि बिर्याण्यांची माहिती आणि कृती सांगतो. यात त्याने पुलाव्याची साधने सांगितली आहेत. तांदूळ, यखनी,तय, बसावा आणि दम देणे या पाच गोष्टी म्हणजे जणू पुलाव्याचे पंचप्राणच आहेत असं लेखक सांगतो.पुलाव्यात ज्या कोणत्या वस्तूंचे मिश्रण केले जाते त्या वस्तूचे नाव पुलाव्याला देण्यात येते. हरबरे घातलेला नखूद पुलाव, मटार किंवा सोलाणा घातलेला बूट पुलाव, हरबऱ्याची डाळ घातलेला काबुली पुलाव, खेम्याचे वडे घातलेला लौज पुलाव, अंडी घातलेला बैदे पुलाव, हडकांच्या नळ्यातील मज्जा मिळवून केलेला गिदू पुलाव अशा वेगवेगळ्या नावाचे पुलाव यात आहेत.

पुलाव्याची चव वाढावी म्हणून तिच्यात यखनीचा उपयोग करावा. या यखनीचे प्रमाण शेरभर मांसात चार शेर पाणी घालून उकळून त्याचे एक शेर पाणी उरवावें. बकऱ्याच्या मांसाची आखणी सर्व पुलाव्याना उत्तम तऱ्हेने उपयोगी पडते. तय म्हणजे मसाला लावलेले मांस जे पुलाव्याला वापरायचे आहे. तय तयार झाल्यावर भात तयार करायचा असतो त्या कार्याला तांदूळ पसवून घेणे असे म्हणतात आणि भातासाठी जे पाणी चुलीवर आधण येण्यास ठेवतात त्याला पसावा म्हणतात. दम देणे आपल्याला माहीत आहेच पण काठा बांधणे आणि घुंगार देणे हे शब्द नवीन आहेत. पुलाव जमवला की त्याचे भांडे निखाऱ्यावर ठेवतात म्हणजे वाफ जिरून भात नरम होतो यावेळी कणिक लावून भांड्याचे तोंड बंद करणे याला ‘कांठा बांधणे’ असे म्हणतात. आजकाल कोणत्याही पदार्थाचे ‘चुलीवरचे’ व्हर्जन फार जोरात आहे कारण लाकडावर केल्यानं पदार्थाला येणारा ‘स्मोकी फ्लेवर’ (यू नो !) ,बिर्याणीला असा खरपूस वास यावा म्हणून करतेवेळी त्यात निखारा पेटवून ठेवला जाई याला ‘घुंगार देणे’ असं म्हणतात. पुलाव्याचा जडाव म्हणजे शृंगार हा एक अजून भारी प्रकार आहे. थोडक्यात सांगायचं तर हे पुलाव्याचं Garnishing आहे. पुलाव्याचा तांदूळ रंगीत करणे हा साधा जडाव झाला पण पुलाव्यावर खिम्याच्या मछल्या, खोबऱ्याची फुले,चिमण्या किंवा पोपट हा त्याचा विशेष जडाव होय. लेखकाने एकूण ४५ प्रकारचे पुलाव सांगितलेले आहेत.

gruhini shikshak-1-215

पुढच्या भागात पुन्हा वेगवेगळ्या प्रकारची कालवण, चटण्या, लोणची कटलेट्स,वड्या यांचे असंख्य प्रकार सांगितलेले आहेत.यांत पाळीव प्राणी/पक्षी आणि शिकार या दोन्ही प्रकारच्या मांसाचे पदार्थ आहेत. शिवाय माशांचेही अनेक प्रकार आहेत. हे पुस्तक वाचताना मी जसाजसा पानं उलटत होतो तसतशी प्रत्येक पानावर काहीतरी वेगळी अनोखी माहिती मिळत होती, नवीन शब्द सापडत होते. हा लेख फारच मोठा झालाय कारण मला सगळ्याच गोष्टी तुमच्यापर्यंत पोचवाव्यात असं वाटत होतं. पण आता त्याबद्दल न लिहिता थोडया वेगळ्या प्रकारेही या पुस्तकाकडं बघितलं पाहिजे.

gruhini shikshak-1-292

शंभर वर्षांपूर्वी आचारविचार, संस्कार याबाबतीत समाज मोकळा नसताना एखाद्या ब्राह्मण गृहस्थाने अशा विषयांवर पुस्तक लिहिणे ही थोडी फार तरी क्रांती म्हणायला हरकत नाही. या विषयाबद्दल लिहिताना त्याला पहिल्यापासून काही माहिती असायची शक्यता नाही, मग यांनी एवढी माहिती कुठून मिळवली असेल? काही संदर्भ ग्रंथांची यादीही त्यांनी दिलेली आहे त्यात गुजराती, संस्कृत आणि इंग्लिश तिन्ही भाषेतली पुस्तकं आहेत म्हणजे त्यांना बहुतेक तिन्ही भाषा येत असाव्यात. तीनशे पानं लिहायची तर हजारभर तरी पानं वाचायला लागतात परत यात कुणी दुसरा लेखक नाही म्हणजे संपूर्ण कामाचा उरक्या एकट्या जोशीबुवांनीच पाडला हे जवळपास नक्की. पदार्थांच्या कृती लिहिताना त्यासाठी त्यांनी बहुतेक कुणा स्वयंपाक्याची मदत घेतली असावी, पण एवढ्या कृती लिहायच्या म्हणजे त्या स्वयंपाक्यासमोर किती वेळ बसावं लागलं असेल ? या पुस्तकातून शिकलेले पदार्थ खाऊन तेंव्हाच्या तरुण पिढीनं पुढच्या सव्वा तपात स्वातंत्र्य मिळवलं आणि लेखकाचा हेतू सफल केला असं अर्थाअर्थी संबंध जोडून म्हणायला मात्र काही हरकत नाही. अशा प्रकारच्या पुस्तकातून तेंव्हा काही फारशी सामाजिक क्रांती झाली नसली तरी एखादा तरंग तरी उठला असेल अशी आपणच आपली समजूत करायला हरकत नसावी.

trainfood4

यशोधन जोशी

काही अपरिहार्य कारणास्तव हे पुस्तक तुम्हाला उपलब्ध करून देता येणार नाही त्याबद्दल क्षमस्व.

नाविका रे…

मी कोल्हापुरात जन्मलो आणि वाढलो, त्यामुळं समुद्राची संगत मला कधी फार मिळाली नाही. पण ‘आवडतो मज अफाट सागर अथांग पाणी निळे’ वगैरे नेहमीच माझ्या भावविश्वाचा भाग आहे आणि राहील. आपल्याकडं दर्यावर्दी किंवा समुद्रसफरी करणाऱ्या जुन्या लोकांच्या आठवणीही जवळपास आढळत नाहीत त्यामुळं मागच्या दोन-तीन शतकातलं भारतीयांचं समुद्रीजीवन वगैरेची माहितीही आपल्याकडं फारशी नाही. या लेखात मी ज्या विषयाला हात घातलाय त्याबद्दल मला माहिती योगायोगानंच मिळाली. मागच्या वर्षी दिवाळीत मी ‘विस्मयनगरीचा राजकुमार’ हा लेख धांडोळ्यावर लिहिलेला होता त्यात सुरुवातीलाच इंग्लंडमध्ये भारतातून गेलेल्या ज्या लोकांचा मी उल्लेख केलेला होता त्यात फारसी शिकवणारे मुन्शी, आया आणि लष्करी गडी हे होते. यातले लष्करी गडी म्हणजे शिपाई वगैरे असावेत असा माझा समज होता.

Lascar हा शब्द खरं तर लष्कर या फारसी शब्दाचं युरोपिअन रूप आहे. ब्रिटिश किंवा पोर्तुगीज यांच्या लेखी लष्कर म्हणजे तोफखान्यावर काम करणारे लोक. तसं बघायचं झालं तर लष्कर हा थोडा दुय्यम दर्जाचा शब्द आहे. पण एकूणच भारतातल्या लोकांना ब्रिटिश किंवा तत्कालीन युरोपिअन लोक दुय्यम दर्जाचे समजत. उदाहरण म्हणून सांगायचं झालं तर गोरा कामगार हा worker तर काळा कामगार coolie असायचा, गोरा सैनिक हा soldier तर काळा सैनिक sepoy असायचा याच धर्तीवर गोरे खलाशी हे seamen असायचे तर काळे खलाशी हे युरोपियनांच्या लेखी lascar असत.

१७८३ सालच्या मे महिन्यात भारताच्या पूर्व किनाऱ्यावर असणाऱ्या कोरींगा बंदरातून ‘The Lark’ नावाचं एक जहाज कडधान्यं आणि डाळी घेऊन मद्रासच्या दिशेनं निघालं. या जहाजाचा कप्तान होता डीन नावाचा एक इंग्रज मनुष्य. हा प्रवास अगदी सोपा आणि सुरक्षित होता त्यामुळं कप्तान साहेबांनी अगदी बिनघोरपणे आपलं जहाज हाकारलं. पण हे जहाज रस्त्यातच गायब झालं म्हणजे अगदी त्यावरच्या सर्व लोकांसहित गायब झालं. या प्रकरणाचा तपास करणाऱ्या समितीला आधी वाटलं की हे जहाज फ्रेंचांनी पळवलं असावं पण सखोल तपास केल्यावर सत्य बाहेर पडलं. जहाजाचे कप्तान डीनसाहेब हे मुलखाचे कडक आणि शिस्तीचे भोक्ते होते. जहाजावरच्या भारतीय खलाशांना शिस्तीच्या नावाखाली ते वेळोवेळी चाबकाने फोडून काढत. वारंवार घडणाऱ्या या गोष्टींनी हे खलाशी भडकले आणि एक दिवस त्यांनी जहाजाच्या कप्तानालाच समुद्रात फेकून दिले, जहाजाला आग लावली आणि आपण किनाऱ्यावर पळून गेले.

The Lark जहाजाची ही गोष्ट काहीतरी शोधताना अचानक मला सापडली त्यानंतर शोधता शोधता माहीतीचा खजिनाच सापडला आणि lascar म्हणजे या खलाशांबद्दल आपण लिहावं असं मी ठरवलं. (या पुढं त्यांना आपण lascar असं न म्हणता खलाशीच म्हणूया.)

विदेशी जहाजांवर खलाशी भरती करण्याची सुरुवात साधारणतः अठराव्या शतकाच्या आसपास झाली, भारतातल्या डच, पोर्तुगीज फ्रेंच आणि ब्रिटिश या सगळ्यांनीच मोठ्या प्रमाणावर खलाशी भरती करायला सुरुवात केली. याचं मुख्य कारण होतं युरोपमधून ही जहाजे निघत तेंव्हा त्यांवर गोरे खलाशी असत पण भारतात पोहोचेतो त्यातले अनेकजण रोगांनी किंवा अपघाताने मरत तर काहीवेळा भारतात/ आशियात आल्यावर पळून जात. मग या जहाजांना परतीच्यावेळी खलाशांची निकड लागे मग यावेळी या जहाजांचे कप्तान इथल्या खलाशांना भरती करत. पुढच्याकाळात व्यापारी जहाजांवर हे खलाशी अगदी सर्रास दिसू लागले. ईस्ट इंडिया कंपनीच्या काळात तर सुमारे दहा ते बारा हजार खलाशी ब्रिटिश जहाजांवर काम करत असत. हे खलाशी फक्त भारतीय नसत तर मलाय,चिनी, अरब अशा सर्व वंशांचे असत. म्हणजे साधारणपणे केप ऑफ गुड होपच्या पूर्वेकडच्या भागातल्या सर्व खलाशांना साधारणपणे लष्कर म्हणून ओळखले जाई.

ब्रिटिश जहाजांबरोबर इंग्लंडला पोचलेले भारतीय खलाशी इंग्लडमध्येही चर्चेचा विषय ठरलेले होते. ईस्ट इंडिया कंपनीने त्यांची राहण्याची सोय करून द्यावी आणि त्यांच्या एकूण चरितार्थाची नीट सोय लावून द्यावी ही चर्चा ब्रिटिश संसदेतही होऊन गेली होती. कारण बरेचदा पगार, भत्ते, इतर सुविधा आणि सगळ्यात महत्वाचे म्हणजे त्यांना मिळणारी वागणूक यांमुळे वादात सापडून ते नेहमी जहाज सोडून निघून जात आणि परदेशी आपल्या दैवावर हवाला ठेऊन दिवस कंठत. हे दिवस कंठताना ते अनेक खटाटोप करत आणि अनंत भानगडीतून जगण्याचा मार्ग शोधत. आपण सुरुवातीपासून या सगळ्या मंडळींचा जरी फक्त खलाशी म्हणून उल्लेख करत असलो तरी यांच्यातही वेगवेगळी पदे आणि दर्जा होता.

Lascar-Crew_Ballaarat_c1890

१. Sea-cunny – यालाच आपल्या देशी भाषेत सुखानी असं म्हणत. याचं काम सुकाणू सांभाळणे हे असे. जहाजांचे कप्तान हे शक्यतोवर या पदावर गोरा माणूसच नेमत. अनेकदा एखाद्या भारतीय खलाशाला सुखानी म्हणून भरती करून घेतले जाई पण याच कामासाठी एखादा फिरंगी माणूस मिळताच भारतीय माणसाला सामान्य खलाशाच्या दर्जाला आणून ठेवले जाई. यावरून अनेकदा हे खलाशी बंडही पुकारत.

२. सारंग – यालाच युरोपिअन Syrang म्हणत. हा जहाजावरचा सर्वात महत्वाचा खलाशी, सर्व खलाशांचा कप्तान. याचा सर्व खलाशांवर वचक असे. डोलकाठी, नांगर, दोर आणि जहाजाच्या डेकवरची व्यवस्था वगैरे कामं सारंग सांभाळत असे. सारंग हा कप्तानाला खलाशी भरती करायलाही मदत करत असे. ‘घाटसारंग’ या नावाने ओळखले जाणारे काही लोकही बंदरांवर आढळत हे कप्तानाला खलाशी पुरवत असत.

३.तांडेल :- यालाच Tyndal म्हणूनही ओळखलं जाई. तेंव्हा जहाजं लाकडी असत त्यामुळं त्यांची वेळोवेळी डागडुजी किंवा दुरुस्ती करावी लागे. ती जबाबदारी तांडेल सांभाळी. सारंग आणि तांडेल ही जोडी नेहमी जमलेली असे. मोठ्या जहाजांवर अनेक तांडेल असत अशा वेळी त्यापैकी सगळ्यात अनुभवी तांडेल हा ’बडा तांडेल’ म्हणून ओळखला जाई.

४. कसाब :- यालाच Kasib असंही म्हटलं जाई. याचं काम स्टोअर कीपर सारखं असे. प्राणी मारणे, अन्नधान्याचे वाटप त्याचबरोबर दिवाबत्तीची सोय करणे याच्या अखत्यारीत येई.

५. भंडारी : – Bhundaree. म्हणजे स्वैपाकी. अनेकदा अपंग खलाशीच पैशासाठी जहाजांवर भंडारी म्हणून भरती होत. हिंदू आणि मुस्लिमांचे भंडारी हे वेगवेगळे असत त्यामुळं जहाजांवर एकाहून जास्त भंडारीही असत.

६. खलाशी :- khalassies किंवा calaasees. म्हणजे सामान्य खलाशी. हे सर्व वरकड कामे करत.

७. टोपाज – Topaz किंवा Topus. हा जहाजावरचा सफाई कामगार दर्जाचा कामगार असे.

लांब पल्ल्यांच्या जहाजावर खलाशी आणि अधिकारी यांना महिनोनमहिने एकत्र काढावे लागत, संवादासाठी आधीच भाषेचा प्रश्न मोठा असे कारण खलाशांना इंग्लिशचा गंधही नसे. सारंग आणि तांडेल मोडकी-तोडकी इंग्रजी बोलत. भारतीय नावं हाक मारायला अवघड म्हणून खलाशी बरेचदा जॅक,अब्राहम,अंतानिओ,डेनिस,जॉर्ज,जेकब अशी युरोपिअन नावं घेत. युरोपिअन कप्तानांच्या सोयीसाठी Thomas Roebuck नावाच्या एका ब्रिटिश दर्यावर्दी गृहस्थाने १८८२ साली English and Hindoostanee Naval Dictionary तयार केली. यात आपल्याला समुद्रावर वापरले जाणारे असंख्य शब्द सापडतात. ज्यांचा या दर्यावर्दी आयुष्याशी काहीच संबंध नाही अशा आपल्यासारख्या लोकांनाही ती चाळून बघण्यासारखी आहे.

02

खलाशी आणि युरोपिअन अधिकारी यांच्यात अनेकदा वादाचे प्रसंग घडत आणि त्यातून बंडासारख्या घटनांना चालना मिळे. त्याला कारणेही अनेक असत. अनेकदा वैयक्तिक वादातूनही या घटना घडून येत. एखाद्या मोठ्या बंदरात पोचल्यावर जहाजे तिथं उतरवायचा माल उतरवत पुन्हा नवीन माल भरत याशिवाय पिण्याचे पाणी, अन्नधान्यही भरून घेतले जाई. यावेळी नांगरलेल्या जहाजांवर काही विशेष काम नसे तेंव्हा जहाजवरच्या सर्वानाच बंदरात जाऊन मौजमजा करायची असे. यातून समुद्रात एवढे दिवस काढलेल्या थकल्या जीवांना तेवढाच आनंद मिळत असे. अशावेळी कप्तान या खलाशांना बंदरातून फिरून येण्याची मुभा देई यातूनही अनेकदा वादविवाद होत. आजकाल जहाजांवर वेगवेगळ्या पाळ्यामध्ये काम चालते पण तेंव्हा अशी सोय नव्हती त्यामुळं या खलाशांना सतत काम करत रहावे लागे रात्री समुद्र शांत असेल त्याच दिवशी या खलाशांना शांतपणे झोपता येई. यावरूनही अनेकदा खलाशी भडकून उठत आणि बंडाचा पवित्रा घेत.

अधिकारीही काही वेळी कडक पवित्रा घेत ते खलाशांना लाथाबुक्क्यांनी तुडवून काढत. कामात झालेली चूक,उलट उत्तरं देणे अशी कारणं यासाठी पुरत. चाबकाचे फटके देणे, विस्तवाचे चटके देणे हे ही चालत असे. अनेकदा कनिष्ठ दर्जाच्या युरोपिअन अधिकाऱ्याकडून ही मारहाण करवली जाई, काही हुशार कप्तान हे काम सारंग किंवा तांडेलाकडून करून घेत. ही शिक्षा डेकवर सर्वांसमक्ष दिली जाई. काहीवेळा या हाणामारीत खलाशाचा मृत्यूही होई प्रवासात डायरी लिहिणाऱ्या अनेक प्रवाशांच्या हकीकतीतून अशा प्रसंगांचे वर्णन आढळते. अशावेळी खलाशी कुठल्याही बंदरात आपल्याविरुद्ध होत असलेल्या अशा प्रकारच्या अन्यायाविरुद्ध खलाशांसाठीच्या विशेष न्यायालयात दाद मागू शकत असे. काहीवेळा तिथं खटला चालून कप्तानाला शिक्षाही होई पण खलाशी पुरेसे पुरावे सादर न करू शकल्याने बरेचदा तो या खटल्यातून सहीसलामत सुटत असे.

काही कप्तान फारच क्रूर शिक्षा देत जसे मेलेले डुक्कर गळ्यात बांधून जहाजावर कवायत करत चालणे, नांगराबरोबर बांधून अर्धवट समुद्रात बुडालेल्या अवस्थेत दिवसभर ठेवणे, एखाद्या मुस्लिम खलाशाच्या तोंडात डुकराची आतडी किंवा शेपूट कोंबणे वगैरेही प्रकार चालत. जहाजांवर यथेच्छ शिवीगाळही चालत असे, वर उल्लेख केलेल्या Thomas Roebuck च्या शब्दकोशात शिव्याही नोंदवलेल्या आहेत. (अर्थात या शिव्या आळशी,कामचोर अशा किरकोळ स्वरूपाच्या आहेत) काही कप्तान मात्र (काही प्रमाणात) सदहृदय असत, एकदा John Adolphus Pope नावाच्या एका साहसी आणि एकांड्या प्रवाशाने एका ब्रह्मदेशी खलाशाला ‘डुक्कर’ अशी शिवी दिल्याबद्दल वीस रुपये दंड ठोठावून ती रक्कम त्या खलाशाला देण्याचा आदेश दिला होता. पण दरवेळीच असे घडत नसे एका दुय्यम दर्जाच्या युरोपिअन अधिकाऱ्यावर एका खलाशाला मारहाण केल्याबद्दल खटला भरला गेला होता. या मारहाणीचे कारण त्या खलाशाने “मी मुस्लिम असताना तू मला डुक्कर का म्हणतो” असे विचारले हे होते.

काहीवेळा असे वाद खलाशाने कप्तानाला ठार मारणे वगैरे या टोकाला पोहोचत, याची नोंद जहाजांच्या नोंदवहीत (लॉगबुक) बंड अर्थात mutiny अशी होत असली तरी याच्या मागचा हेतू आपल्या अपमानाचा बदला घेणे एवढाच असे. त्याकाळातली माध्यमे म्हणजे वर्तमानपत्रंही अशा प्रकरणांचा पाठपुरावा करून सत्यापर्यंत पोहोचण्याचा प्रयत्न करत. जीव गमावलेल्या कप्तानांच्या खुनाच्या खटल्यात नाविक न्यायालये या कप्तानाचीही पुरेपूर चौकशी करत. अशा खटल्यात साक्षीसाठी कप्तानाचे जुने सहकारी/मित्र यांनाही पाचारण केले जाई. अनेकदा आपल्या मृत्यूला कप्तान स्वतःच जबाबदार होता असेही सिद्ध होई.

खलाशात असंतोष पसरण्याची अजूनही बरीच कारणे होती. हे खलाशी भरती करण्याचे मुख्य कारणच ते स्वस्तात मिळतात हे असे. युरोपिअन खलाशांना भरती करताना त्यांच्यासाठी ज्या सुविधा पुरवाव्या लागत त्या या खलाशांना पुरवल्या जात नसत. युरोपिअन खलाशांना झोपण्यासाठी वेगळ्या खोल्या दिल्या जात, इतर खलाशी सगळ्या वातावरणात जहाजाच्या डेकवरच झोपत. त्यातही मध्येच रात्री-अपरात्री यांना उठवून कामाला जुंपले जाई. या खलाशांना पुरवले जाणारे अन्नही काही फार चांगल्या दर्जाचे नसे. सर्वसाधारणपणे डाळ,भात,तूप आणि शक्य झाल्यास खारवलेले मासे एवढाच त्यांचा आहार असे. हा शिधा जहाजांवर प्रवासाआधी भरला जाई आणि तो कमी पडला तर एखाद्या बंदरातून किंवा सफरीदरम्यान इतर जहाजांकडून उसनवार करून आणला जाई. वास्तविक बऱ्याच जहाज कंपन्यांनी या खलाशांना पुरवल्या जाणाऱ्या अन्नाच्या दर्जाबाबत सूचना दिलेल्या असत पण तरीही याबाबतीत मुद्दाम चालढकल केली जाई.

Investigator नावाच्या एका जहाजाचे काम इतर जहाजांची तपासणी करणे हे होते. त्याचा कप्तान असणार्‍या Crawford नावाचा एक ब्रिटिश गृहस्थाने १८१९ साली Discovery नावाच्या जहाजाच्या बाबतीत लिहून ठेवलेले आहे. थोड्या भाज्या आणि सकस आहार दिला तरी सुव्यवस्थेचा प्रश्न मोठ्या प्रमाणात कमी होईल, पण या जहाजाचा कप्तान Ross चे मत असे होते की या छानछोकीचा खर्च खलाशांनी आपल्या पैशातून करावा. या जहाजावरचे अनेक खलाशी मागच्या सफरीत scurvy सारख्या रोगाने मरण पावले. जे खलाशी नियमबाह्य वर्तन करत त्यांना फक्त भात आणि पाणी दिले जाई तर काही वेळा दोन-तीन दिवस उपाशी रहाण्याची शिक्षाही दिली जाई. अर्थात या शिक्षेदरम्यान कामातून कोणतीही सूट मिळत नसे. खलाशांना मदिरेचेही मोठ्या प्रमाणात व्यसन असे काही वेळा शिक्षा म्हणून ती पुरवणेही बंद केले जाई अर्थात ही शिक्षा बरीच सौम्य स्वरूपाची आहे असे मानायला हरकत नाही.

सारंगाच्या हातात तूप,कांदे अशा वस्तूंचे वाटप करणे सोपवलेले असे. तो जाती आणि धर्मनिहाय या गोष्टींचे वाटप करत असे. हे वाटप पंधरवड्यातून किंवा महिन्यातून एकदा केले जाई. या खलाशांना युरोपिअन खलाशांसारखी भोजनगृहे नसत ते डेकवरच गोलाकार बसून जेवत. अशावेळी जेवणाचे ताट मध्यभागी ठेवलेले असे ज्यात भात, तूप आणि माशाचे कालवण असे. अनेकदा जहाजावरचे अन्नधान्य खराब होई किंवा त्याचा तुटवडा पडे अशावेळी त्याचा सर्वात जास्त फटका या खलाशांना बसे. त्यांना दिवसातून एकदा किंवा दोनदाच खायला मिळे पण युरोपिअन खलाशी आणि अधिकारी मात्र नेहमीसारखे तीनदा जेवत. प्रवासादरम्यान नोंदी ठेवणाऱ्या किंवा दैनंदिनी लिहिणाऱ्या अनेक प्रवाशांनी असे दुय्यम दर्जाचे अन्न किंवा अतिशय कमी अन्न खाऊन युरोपिअन खलाशांना काम करणे शक्यच होणार नाही असे नोंदवून ठेवलेले आहे. या खलाशांच्या सोशिकतेची आणि असाह्यतेची कल्पना असल्याने त्यांना तुटपुंज्या अन्नात प्रचंड राबवून घेतले जाई.

जहाजांवर तेंव्हा पिण्याच्या पाण्याचाही साठा करून ठेवला जाई अर्थात हे पाणी साठवण्यावरही मर्यादा असत त्यामुळं हे पाणी बरेचदा संपत असे याचाही फटका या खलाशांनाच बसत असे. त्यांना पुरेसे पाणीही दिले जात नसे. १८१३ साली Asia नावाच्या एका जहाजावरच्या खलाशांनी त्यांच्या कप्तानाला समुद्रात फेकून दिले होते कारण कप्तान त्यांना पुरेसे पाणी देत नसे, केवळ तहानेपोटी त्यांनी हे कृत्य केले होते शिवाय यावेळी जहाजावर पाण्याचा तुटवडाही नव्हता हे विशेष. आपण तुटपुंज्या अन्नावर जगत असताना जहाजावरचे इतर लोक भरपेट खात आहेत हे या खलाशांना दिसत असे त्यामुळं खवळून जाऊन त्यांच्या अन्नात विष कालवण्याच्या घटनाही घडत. १८५१ साली Herald नावाच्या एका जहाजावरचे खलाशी Lawson नावाच्या त्यांच्या कप्तानाकडे अनेकदा त्यांना पुरेसे अन्नधान्य पुरवावे ही विनंती घेऊन गेले पण त्यांना या कप्तानाने दाद दिली नाही म्हणून शेवटी कप्तान व त्याची बायको कॉफी पिताना जी साखर घालत त्यात खलाशांनी विष मिळवले.

आशियाई खलाशांनाही मदिरेचे व्यसन असले तरी ते माफक प्रमाणात असे, मद्यपानानंतर खलाशी उन्मादी होणे हे फारवेळा होत नसे. पण बंडाच्यावेळी धीर यावा म्हणून अनेकदा खलाशांना मद्य पाजले जाई, काहीवेळा जहाजांचे कप्तान थंडीच्या दिवसात खलाशांना उबदार ठेवण्यासाठी माफक प्रमाणात मद्य पाजत. अफूचे व्यसन मात्र या खलाशात सर्रास आढळत असे, अफू हे खलाशी प्रवासाला सुरुवात करताना सोबत घेऊनच निघत शिवाय अनेक बंदरांतूनही हे खलाशी अफू पैदा करत. अफू तंबाखूबरोबर ओढली जाई पण अनेक कप्तान याच्यावर बंदी घालत कारण यामुळे खलाशात एक प्रकारचा थंडपणा येई आणि अफूच्या सेवनाने हळूहळू शारीरिक क्षमता कमी होत जाई.

लांबच्या प्रवासात सततच्या बदलत्या हवामानात तब्बेत बिघडणे हे नित्याचेच असे पण जहाजावर सर्जन किंवा डॉक्टर असणे हे काही सक्तीचे नव्हते त्यामुळं कंपनीच्या जहाजांवर असले तरी इतर जहाजांवर डॉक्टर नसतंच. मोठ्या जहाजांवर थोडासा भाग आजारी लोकांसाठी राखून ठेवलेला असे. पण छोट्या जहाजांवर शक्य तेवढ्या जागेत ठासून माल भरल्याने मुळातच फारशी जागा शिल्लक नसे त्यामुळे आजारी खलाशांना जागा मिळेल तिथं झोपवले जाई. तिथं त्यांची काळजी घेण्यासाठीही पूर्णवेळ कोणीही नसे आणि जिथं डॉक्टर नाहीत तिथं खलाशांना आपली औषधं स्वतःबरोबर घेऊनच प्रवासाला निघायला लागत असे.

काही कप्तान मात्र आपल्या खलाशांच्या आरोग्याच्या बाबतीत अतिशय जागरूक असत. खलाशांना स्कर्वी किंवा बेरीबेरी होऊ नये म्हणून ते आवश्यक ती औषधे,हिरव्या पालेभाज्या व लिंबाचा रस वगैरे घेऊन निघत. आजारी लोकांसाठी वेगळी व्यवस्थाही केलेली असे. William Hunter नावाच्या एका डॉक्टरने लांब पल्ल्याच्या प्रवासात खलाशांना होणारे आजार यांवर १८०४ मध्ये डॉक्टर आणि जहाजांचे कप्तान यांना उपयोगी पडावे म्हणून An essay on the diseases incident to Indian seamen, or Lascars, on long voyages नावाचे एक पुस्तक लिहिले. William Hunter सारखे सदहृदय डॉक्टर खलाशांना व्यवस्थित राहण्याची सोय, बिछाने आणि हिवाळी कपडे वगैरे पुरवून त्यांचे आरोग्य नीट राखण्याचा प्रयत्न करत. पण फारच थोड्या सुदैवी खलाशांना या सुविधा मिळत. काही युरोपिअन डॉक्टर खलाशी हे प्रयोगासाठी उत्तम म्हणून म्हणूनही अशा लांब पल्ल्याच्या जहाजांवरून प्रवास करत. बरेचदा खलाशांचा युरोपिअन डॉक्टरांनी दिलेल्या औषधापेक्षा देवदेवस्की आणि मंत्रतंत्रावर जास्त विश्वास असे. हे सगळे कार्यक्रम उघडयावरच चालत असल्याने युरोपिअन लोकांना याची भीती वाटे. युरोपिअन डॉक्टरकडून उपचार करून घेणे खलाशी टाळत कारण त्यांच्या औषधाने आपला धर्मभ्रष्ट होईल असा संशय त्यांना वाटत असे.

Untitled-1

जहाजावरची धोकादायक कामं नेहमीच खलाशांकडे सोपवलेली असत कारण यांत अनेकदा त्यांचा मृत्यू झाला तरी त्यांना फारशी नुकसानभरपाई द्यावी लागत नसे. इतर खलाशीही आपल्या एखाद्या साथीदाराच्या मृत्यूचे फारसे दुःख करत नसत. १८२२ साली Margaritta नावाच्या जहाजावरून प्रवास करणाऱ्या एका प्रवाशाच्या दैनंदिनीतील नोंदीनुसार एका खलाशाच्या मृत्यूनंतर कोणतेही अंत्यसंस्कार न करता गडबडीने त्याला समुद्रात टाकून देण्यात आले आणि इतर खलाशी पुढच्या क्षणापासून काही झालेच नाही अशा अविर्भावात आपल्या कामाला लागले. काहीवेळा अपघाताने खलाशी समुद्रात पडत पण त्यांना वाचवण्याचे कोणतेही प्रयत्न केले जात नसत कारण त्यासाठी जहाज थांबवावे लागे, छोटी होडी समुद्रात उतरवून खलाशाला बाहेर काढणे यात बराच वेळ जाई. १८३९ साली Tartar नावाच्या एका जहाजावरून एक खलाशी समुद्रात पडला तेंव्हा एका Diarist ने कप्तानाला त्याला वाचवण्याबद्दल विचारले असता त्याने उत्तर दिले की तो तसाही कामाचा नव्हता !

खलाशी भरती करताना त्यांना करताना जो पगार ठरवला जाई तो एकदम दिला जात नसे तर तो प्रवासात टप्प्याटप्प्याने तो दिला जाई म्हणजे मधल्या बंदरांवर जिथं जिथं जहाज थांबे तिथं थोडे थोडे पैसे दिले जात. अनेकदा हे पैसे द्यायला कप्तान टाळाटाळ करत मग खलाशी एकतर बंड करत किंवा कामबंद आंदोलन करत. १८३६ साली Zoroaster नावाच्या जहाजावरचे सगळे खलाशी जहाज सुमात्राला पोहोचल्यावर उतरून चालते झाले कारण कप्तानाने त्यांना ठरलेल्या पगारापैकी एक दमडाही दिला नव्हता. काही वेळा या गोष्टीला हिंसक वळणही लागत असे, १८१३ साली Arabella जहाजावरचे खलाशी पगार न मिळाल्याने भडकले आणि त्यांनी कप्तानाचा खून केला.

मध्ययुगात धर्म हा जीवनातील एक महत्वाचा घटक होता, लोकांच्या रहाणीमानातून, सवयीतून आणि खाण्यापिण्याच्या पद्धतीतून सतत जाणवत असे आणि समुद्रीजीवन ही त्याला अपवाद नव्हते. भारतात हिंदू आणि मुस्लिम एकूणच जहाज आणि समुद्रप्रवास या बाबतीत काही प्रमाणात अतिश्रद्धाळू होते. या दोन्ही धर्मात समुद्रीप्रवास सुखकर व्हावा म्हणून मदत करणारे काही संत असत. (आणि अजूनही आहेत) काही खलाशी त्यांच्या देवतांची चित्रं किंवा छोट्या मूर्तीही सोबत ठेवत तर काही खलाशी जादूटोण्यापासून बचाव करण्याचे मंत्र असलेली पुस्तकंही सोबत बाळगून असत. मजेची गोष्ट अशी की अनेक खलाशी फक्त जहाजावर मुस्लिमधर्माचे पालन करत कारण त्यांच्या दृष्टीने तो आचरणात आणायला सगळ्यात सोपा असे. जहाजांवर धर्मांतराचे प्रकारही चालत १८५१ साली Fawn नावाच्या एका जहाजावर तीन मुस्लिम खलाशांना फाशीची शिक्षा सुनावली गेली कारण धर्मांतराला विरोध करताना त्यांच्या हातून एका युरोपिअन अधिकाऱ्याचा मृत्यू झाला. धर्मांतर फक्त जहाजावरच होत नसे तर बंदरांवरही होत असे. फक्त मध्यपूर्वेतल्या आणि आफ्रिकेतल्या मागास भागातच नाही तर लंडनमध्येही तिथं उतरलेल्या खलाशांवर धर्मांतराचे प्रयोग होत.

हिंदू आणि मुस्लिम (आणि भारतीय ख्रिश्चनही) खलाशांचा जादूटोणा, करणी अशा गोष्टींवर प्रचंड विश्वास असे. जहाजावर होणारे अपघात, बदलते किंवा बिघडणारे समुद्रातील वातावरण याचा त्यांच्यापद्धतीने अर्थ काढून ते त्याप्रमाणे वेगवेगळे उपाय करत म्हणजे एखादया ठराविक दिवशी समुद्रात किंवा जहाजाला बळी देणे, जहाजावर ठिकठिकाणी नाणी ठोकणे असे प्रकार चालत आणि कप्तानही अशा गोष्टींना फार विरोध करत नसत. काहीवेळा खलाशांत भुताच्या अफवाही पसरत त्यांच्या एखाद्या नुकत्याच मरण पावलेल्या सहकाऱ्याचा आत्मा जहाजावर असल्याचा साक्षात्कार काहीना होई तर काहीवेळा समुद्रातल्या दुष्ट शक्ती जहाजाचा ताबा घेत. काहीवेळा या भुताच्या अफवांमुळे जहाजावरचे काम ठप्प होई त्यामुळे कप्तान चिडून जाऊन ज्यांनी भुताला प्रत्यक्ष (!) पाहिलेल्या खलाशांना चाबकाने फोडून काढत असे. Leyden नावाच्या एका प्रवाशाने १८०५ साली त्याच्या सफरीचे अनुभव नोंदवताना काही खलाशांनी जहाजवरच्या एका युरोपिअन अधिकाऱ्यामुळे जहाजावर दुर्दैवी घटना घडत असल्याचा समज करून घेतला होता आणि त्याच्या आज्ञा पाळणे नाकारले अशी आठवण सांगितली आहे.

खलाशांच्या धार्मिक भावना शक्यतोवर न दुखावण्याचा कप्तानांचा प्रयत्न असे पण जहाजाच्या डेकवर दिवसातून पाचवेळा नमाज पढणे हे इतर प्रवासी किंवा खलाशांनाही त्रासाचे होत असे. रमजानच्या महिन्यातला उपास आणि त्यामुळं खलाशांच्या कामावर होणारा परिणाम याबद्दलही कप्तान नाखूष असत पण याला विरोध केला तर विनाकारण असंतोषाची ठिणगी पडेल याचीही त्यांना जाणीव असे. असंतोषाचे दुसरे कारण म्हणजे धर्मांतराची भीती त्यामुळं अनेक कप्तान मिशनरी लोकांना आपल्या जहाजावरून घेऊन जाण्यास नाखूष असत किंवा बंदरात जहाज थांबले असताना त्यांना जहाजात चढूही देत नसत. १८१० साली Henry Martin नावाच्या मिशनरी गृहस्थाला एका जहाजाच्या कप्तानाने कलकत्त्याहून मुंबईला घेऊन जाण्यास नकार दिला कारण कप्तानाला तो प्रवासात खलाशांना ख्रिस्ती धर्मात आणण्याचा प्रयत्न करेल आणि विनाकारण खलाशात असंतोष पसरेल अशी भीती होती. Henry Martin ने कप्तानाला बराच वेळ पटवून देण्याचा प्रयत्न केला पण शेवटपर्यंत तो बधला नाही.

धर्मांतर होण्याचे अजून एक प्रमुख कारण म्हणजे दुसऱ्या धर्माच्या माणसाने शिजवलेले अन्न खाणे किंवा पाणी पिणे. याच्या भीतीने खलाशी आपल्या धर्मातल्या (आणि नंतर अपरिहार्यपणे जातीतल्या) लोकांबरोबरच जेवायला बसत. पण खलाशांच्या धर्माच्या हिशोबाने अन्नधान्य आणि पाणी साठवावे अशीही काहीवेळा या खलाशांची मागणी असे जी पूर्ण करणे जहाजावरच्या उपलब्ध जागेच्या हिशोबाने अवघड होई. अनेकदा जहाजावरचे अन्नधान्य संपून जाई अशावेळी समुद्रातून मासे आणि जलचर पकडून खाल्ले जात अशावेळीही खलाशी काही प्राणी खाण्यास नकार देत उदा. कितीही उपासमार झाली तरी मुस्लिम कासव खात नसत. पण जहाजांच्या कप्तानांची रास्त अपेक्षा असे की जीव धोक्यात असताना खलाशांनी धर्म बाजूला ठेवावा आणि जे उपलब्ध असेल ते खावे, काही वेळा याची सक्ती केली जाई आणि मग पुन्हा असंतोष किंवा बंड उफाळून येई.

बंडाच्या, त्यातून उदभवलेल्या रक्तपाताच्या आणि त्यात बळी पडलेल्या असंख्य निष्पाप लोकांच्या कहाण्या हे सगळे समुद्र आपल्या पोटात दडवून बसले आहेत. या हकीकती सांगायच्या तर त्यासाठी अनेक प्रसंग सांगावे लागतील अनेक घटनांची उजळणी करायला लागेल त्यामुळं आपण आपला नांगर इथंच टाकूया आणि हा प्रवास संपवूया.

ता.क.या लेखाच्या निमित्ताने मला त्याकाळातल्या जहाजांचे वेगवेगळे प्रकार समजले त्यांची नावे आणि इंटरनेटवरून शोधलेली चित्रे खाली दिलेली आहेत. जहाजं हा काही माझ्या अभ्यासाचा विषय नाही त्यामुळे तुमच्याकडे या विषयावर अधिक माहिती असेल तर ती जरूर कमेंटमधे लिहा.

ketch

Ketch

snow
Snow

(c) British Library; Supplied by The Public Catalogue Foundation
Grab

brig
Brigsloop-of-war
Sloopschooner

Schooner

barque
Barque

Lebreton_engraving-10

Cutter

यशोधन जोशी

जगण्याचा स्वाद दुणा…

प्रत्येक क्षेत्रातले मानबिंदू वेगवेगळे असतात, हे एकदा मान्य झाले की, मिरवेलींनी मसाल्याच्या पदार्थांच्या साम्राज्याचे राज्ञीपद भूषविले तर काय बिघडले? पोर्तुगीजांचे पाय गोव्याला लागण्यापूर्वी तिखट मिरीच भारतीयांच्या जिभेचे चोचले पुरवीत होती. मिरीचे संस्कृतोद्भव नाव मरीची’. आताची आपली परिचित मिरची इथं आली आणि कानामागून येऊन तिखट झाली.

मलबारच्या किनार्‍यावरील उष्ण, दमट जंगले हे मिरीचे माहेर. मिरीचे अगदी गणगोत म्हणजे पिंपळी, विड्याच्या पानांचे वेल आणि विड्यावर लावतात ते लवंगेसारखे फळ कंकोळ. भारतात केरळ आणि आसामात मिरीची लागवड भरपूरच, पण भारताबाहेर इंडोनेशिया आणि मलेशिया हे दोन देशही सध्या मिरीच्या लागवडीत आणि उत्पादनात अग्रेसर आहेत.

मिरीची निर्यात हा इ.. पहिल्या शतकापासूनच भारतीय व्यापारातील मोठा भाग होता. प्राचीन इजिप्तच्या राज्यकर्त्यांनी मिरीच्या आणि इतर मसाल्याच्या पदार्थांवर जबरदस्त कर बसविला होता. भाडे, दंडाची रक्कम, हुंडा म्हणूनही मिरी स्वीकारली जात असे. एक किलो मिरी ही फारच दुर्मिळ भेट समजली जाई. जातिवंत घोडे, किंमती जवाहीर, बहुमोल गालिचांचीही किंमत मिरीच्यारूपात मोजली जाई. .. ४०४ मध्ये रोम जिंकल्यावर अ‍ॅलेरिक नावाच्या राजाने जी खंडणी मागितली, त्यात ५ हजार पौंड सोने आणि ३ हजार पौंड चांदीची मागणी केली होती त्याचबरोबर ३ हजार पौंड मिरीही मागितली होती. हे समजले की मिरीचे सामाजिक स्थान काय होते, याची कल्पना येते. थोडक्यात म्हणजे, ’एकातपत्रं जगत: प्रभुत्वम‍’ हे कालिदासाने केलेले दिलीपराजाचे वर्णन मिरीला लावण्यास काहीच हरकत नाही. टिचभर आकाराच्या, काळ्या रंगाच्या आणि सुरकुतलेल्या अंगाच्या मिरीने हे स्थान तिच्या अंगभूत गुणांमुळे मिळवले आहे.

pjimage-3-1-700x385

उत्तर केरळमधील अलेप्पी आणि तेलिचेरी हे दोन जिल्हे मिरीच्या लागवडीत अग्रगण्य आहेत. याखेरीज कर्नाटक, तमिळनाडू आणि आसामातही मिरी पिकते. आपण म्हणताना नेहेमी ’लवंगलता’ असे म्हणत असलो तरी लवंगेच्या वेली नसतात, तर छोटी झुडपेच असतात. मिरीच्या मात्र वेली असतात. पांगारा, शेवगा, नारळ फार काय सुपारीसारख्या सरळ वाढणार्‍या वृक्षांचे सहचर्य मिरीला फारच भावते. पण तिची वाढ मात्र थोडी सावकाशच होते. अर्थातच कालांतराने ती सहचर वृक्षाला सर्व बाजूंनी बिलगत जाते व आकाशाकडे झेपावते. तिचे सहचरही हा हिरवा साज मानाने मिरवत असतात. मिरीची पाने काहीशी मळकट, फिक्या हिरव्या रंगाची, जाडसर आणि काहीशी विड्याच्या पानाच्या आकाराचीच असतात. प्रत्येक पेरापासून अनेक बारीक मुळ्या फुटतात आणि त्यांच्याच सहाय्याने मिरी वर झेपावते.

पानांच्या बेचक्यातून वर येणार्‍या पुष्पमंजिर्‍या लोंबत्या असतात. जूनजुलैमध्ये तिला फुले येतात, तर डिसेंबरजानेवारीपर्यंत बारीक बारीक, हिरवी, गोल गोल फळे तयार होतात. फुले दोन प्रकारची असतात. स्त्रीपुष्पे आणि नरपुष्पे. मिरीचे घोस पानाआड दडलेले असतात. पिकायला लागल्यावर त्यांचा रंग लालभडक होऊ लागतो. प्रत्येक फळात एकच बी असते.

Piper_nigrum_drawing_1832

आपल्याला दोन प्रकारच्या मिर्‍यांची ओळख आहे. काळी मिरी आणि पांढरी मिरी. काळी मिरी मिळवण्यासाठी घोसातील फळे अर्धी पिकू द्यायची. नंतर फळे सुटी करून पातळ फडक्यात गुंडाळून ती पुरचुंडी उकळत्या पाण्यात ४५ मिनिटे धरायची. नंतर पुरचुंडी बाहेर काढून, फळे व्यवस्थित पसरून त्यांना सुमारे आठवडाभर उन्हात सुकवायचे. या सर्व प्रक्रियेत फळॆ काळी होतात, त्यांची त्वचा सुरकुतते, पण त्याचबरोबर त्यांना त्यांचा खास स्वाद आणि गंध प्राप्त होतो.

पांढरी मिरी करण्यासाठी पिकलेली फळे पाण्यात भिजत घालायची. ५ दिवसात त्यांची साल सुटून येते. मग ही फळे उन्हात वाळविली की पांढरी होतात. मिरीचा अस्सल स्वाद आणि तिखटपणा हा वरच्या सालीत असतो. त्यामुळे काळी मिरी पांढर्‍या मिरीपेक्षा जास्त झणझणीत असते.

Dried_Peppercorns

पाण्याचा चांगला निचरा होणारी लाल माती मिरीच्या लागवडीसाठी उत्तम. पण आता पुण्यात आणि आसपासही मिरी छान वाढते. मलयगिरीवर मिरी इतकी होते की, तिच्या फुलांच्या गंधाने पक्षीदेखील भांबावतात, असा उल्लेख कालिदासाने केला आहे. मिर्‍यांचा वास त्यातील एका अर्कामुळे, तर तिखटपणा पायपरिन आणि पायपरिडिनसारख्या अल्कलाईन पदार्थांमुळे तयार होतो.

कोणत्याही मसाल्यात मिरी हवीच. ती जंतुनाशक आहे, हे आधुनिक शास्त्रही मानते. पाचक रसाचे स्त्राव निर्माण करण्यास ती आवश्यक आहे, तसेच ती पोटदुखीही थांबवते. ती शीतकारक पेयांमधे आणि मद्यातही वापरतात. आयुर्वेदात मिरीला मानाचे स्थान आहे ते तिच्या कफनाशक आणि वातनाशक गुणधर्मामुळे. चरक संहिता आणि बृहत्संहिता हे ग्रंथ कॉलरा आणि टायफाईड म्हणजे विसुइका आणि विषमज्वरात मिरी वापरण्यास सांगतात. कृमीनाशक म्हणूनही ती माहित आहे. त्रिकूट म्हणजे तीन तिखट पदार्थ मिरी, पिंपळी आणि सुंठ हे पाचकरस निर्मितीस कारणीभूत ठरतात. मिरी कफ आणि वातनाशक आहे, पण ती पित्तकारकही आहे.

Le_livre_des_merveilles_de_Marco_Polo-pepper (1)

प्राचीन काळी मिरी महत्वाची का होती? ज्या काळात शीतपेट्या उपलब्ध नव्हत्या, त्याकाळी मांस कसे टिकवायचे हा एक मोठा प्रश्न होता. मांस मिरपूडीत घोळले की ते दिर्घकाळ टिकत असे शिवाय ते अधिक रूचकरही होत असे. मद्य अधिक उत्तेजक आणि सुगंधी करण्यासाठी रोमन साम्राज्यात मिरीला प्रचंड मागणी होती. आजही भारताला परकीय चलन मिळवून देणार्‍या पदार्थात मिरीच क्रम बहुधा खूप वरचा असेल.

युरोपात मिरची सहज उपलब्ध असूनही तेथे मिरीची असलेली मागणी पूर्ण करण्यासाठीच अनेक खलाशी आणि प्रवाशांनी आपली जहाजे पूर्वेकडे हाकारली आणि यातूनच पुढील काळात जगाच्या इतिहासात भर पडली.

vascodegama

डॉ. हेमा साने

तुझा गंध येता – भाग २

मुळच्या अरबस्तानातल्या कॉफीनं  जग कसं पादाक्रांत केलं याबद्दल आपण मागच्या भागात बघितलं पण समाजमान्यता मिळवण्यासाठी अजून कॉफीची अग्निपरीक्षा होणं बाकी होतं.  त्याची गोष्ट आपण या भागात ऐकूया.

मक्केत लोकांना कॉफीची आवड लागली. धार्मिक कार्यक्रमातून प्यायली जाणारी कॉफी नंतर सहज प्यायली जाऊ लागली. कॉफीची दुकानं उघडली गेली त्यांना Kaveh Kanes असं संबोधलं जाई. कॉफी पिता-पिता लोक बुद्धिबळ आणि इतर बैठे खेळ खेळू लागले. कॉफीच्या सोबतीने गप्पा-गोष्टी रंगू लागल्या, नाना विषयांवर खमंग चर्चा करू लागले. कॉफीच्या जोडीला नाचगाणेही सुरू झाले. इथंवर आपण येऊन पोचलेलो होतो.

२
१५११ मध्ये Kair Bey नावाच्या एका आसामीची इजिप्तच्या सुलतानाने मक्केच्या

कोतवालपदी केली. नवीन   कोतवालसाहेब भलतेच शिस्तप्रिय आणि धार्मिक होते. एकदा आपला संध्याकाळचा नमाज संपवून शहराचा फेरफटका मारायला ते निघाले. एके ठिकाणी रस्त्यात त्यांना काही लोक एकत्र बसून कॉफीचे घोट घेत बसलेले दिसले. वास्तविक ते लोक रात्रभर जागून प्रार्थना करायची तयारी करत होते. त्यांच्या हातातले पेय मदिरा असावी असा कोतवालसाहेबांचा पहिल्यांदा समज झाला पण त्यांचा हा समज त्यांच्याबरोबरच्या लोकांनी दूर केला व हे लोक कॉफी पीत असल्याचे त्यांना सांगितले. शिवाय शहरभर हे असे लोक पसरलेले आहेत जे दिवसभर काही कामधंदा न करता कॉफी पीत बसलेले असतात, यात फक्त पुरुष नाही तर त्यांच्या जोडीला स्त्रियाही असतात अशीही पुस्ती त्याला जोडून दिली. हे ऐकल्यावर कोतवालसाहेबांना त्यांच्या अखत्यारीत येणाऱ्या शहरातील पुरुष आणि स्त्रियांच्या चारित्र्याची आणि नैतिकतेची भयंकर काळजी वाटू लागली. त्यांनी तडक कॉफी पिणाऱ्या लोकांना मशिदीत येण्यास मज्जाव केला व  दुसऱ्या दिवशी आपले सर्व अधिकारी, काझी, वकील, धर्मगुरू आणि मक्केतील सर्व प्रतिष्ठित नागरिक यांची एक सभा बोलावली.

दुसऱ्या दिवशी सभा सुरू झाल्यावर कोतवालाने सर्वांना आदल्या दिवशी घडलेला किस्सा सांगितला आणि कॉफी हाऊसेसवर बंदी घालावी असा प्रस्ताव मांडला व त्यावर बाकीच्या लोकांना त्यांचे मत विचारले. लगेच तिथं जमलेल्या तमाम लोकांनी कोतवालाचा कॉफीविरोधी रोख बघून बंदीला दुजोरा द्यायला सुरुवात केली. Kaveh Kanes कसे स्त्रिया पुरुष भेटतात,  ( म्हणजे ही परंपरा किती जुनी आहे बघा !)  तिथं कशी डफ वगैरे वादयं वाजवून नाचगाणी चालतात, बुद्धिबळ आणि Mankala सारखे खेळ पैसे लावून खेळले जातात. शिवाय धर्माच्या विरुद्ध असणाऱ्या कितीतरी गोष्टी तिथं चालतात. तुमच्यासमोर या सगळ्या गोष्टी चालू होत्या कयामतच्या दिवशी तुम्हाला याचा जबाब द्यावा लागेल असं लोकांनी म्हटल्यावर तर कोतवालाने कॉफीवर बंदी घालायचा निर्धारच केला.

एका उच्चवर्गातल्या गृहस्थानं तर कॉफी ही मद्यासारखीच नशीली असल्याचं सांगितलं, यावर ताबडतोब बाकी लोकांनी तुला मद्याचा काय अनुभव असा प्रश्न विचारल्यावर हे गृहस्थ सारवासारवी करू लागले. कॉफीप्रेमी असणाऱ्या एका वकिलांनी कॉफीचा बचाव करण्याचा प्रयत्न सुरू केला. सामोपचाराचा प्रयत्न करत ते म्हणाले, हे सगळे मुद्दे बरोबरच आहेत. कॉफी हाऊसेसमध्ये हे उद्योग चालतातच, त्यांना शिस्त लागलीच पाहिजे. पण मुळात कॉफीची परीक्षा केली पाहिजे, ती शरीराला आणि मनाला घातक आहे का याचा निर्णय लागला पाहिजे फक्त दुकानं बंद करून काही होणार नाही. तर यावर हकीमांचं मत घ्यावं. त्यावर सभेतल्या एक प्रसिद्ध हकिम लगेच पुढं आला. या हकिमाने कॉफीविरोधी एक पुस्तकच लिहिलं होतं. त्याने कॉफी ही औषध म्हणून वापरणेही चुकीचं असून ते नैतिकता ढासळवणारं पेय असल्याचा निर्वाळा दिला.

 शेवटी या सभेनं बहुमतानं कॉफीवर बंदी घालण्याचा निर्णय घेतला. बंदीच्या ठरावावर सगळ्यांच्या सह्या घेऊन तो ठराव इजिप्तला बादशहाकडे पाठवून देण्यात आला. कॉफीवरच्या बंदीची त्वरित अंमलबजावणी करण्यात आली. कॉफीहाऊसना टाळं ठोकण्यात आलं आणि गोदामातली कॉफी जाळून टाकण्यात आली. कॉफीहाऊस बंद झाली पण लोक चोरून कॉफी पिऊ लागले. या बंदीवर काहींनी टीकाही केली पण सर्वमान्य निर्णय असल्यानं त्याचं पालन करण्याशिवाय काही पर्याय उरला नाही. दरम्यान काही लोक चोरून कॉफी पिताना सापडले तेंव्हा त्यांची गाढवावरून धिंड काढण्यात आली. कॉफीवर बंदी आणल्याचा आनन्दही काही लोकांनी साजरा केला पण तो काही फार काळ टिकला नाही.

कॉफीवरच्या बंदीचा ठराव इजिप्तला बादशहाकडे जाऊन पोचला, तो ठराव बघताच बादशहा भडकला आणि म्हणाला ज्या गोष्टीवर राजधानीत बंदी नाही त्यावर बंदी घालण्याचा अधिकार कोतवालाला कुणी दिला ? मक्केच्या हकिमांना माझ्या दरबारी हकिमांच्यापेक्षा जास्त अक्कल आहे? ठराव तर बादशहाने रद्द केलाच शिवाय कोतवालाचे कडक शब्दात कान उपटले.या निर्णयामुळे मक्केत आनंदी आनंद झाला. कोतवालाला सगळ्यांनी यथेच्छ शिव्याशाप दिले पण हे प्रकरण एवढ्यावरच आटपलं नाही. खुद्द कोतवालाच्या भावाने कोतवालाला ठार मारले, कारण कोतवालाच्या या कामगिरीमुळे त्यांच्या खानदानालाच बट्टा लागला असं त्याचं म्हणणं होतं. कॉफीला विरोध करणारा हकिमही मारला गेला.

मक्केतले कॉफीप्रेमी आता पुन्हा सुखाने कॉफीचे घोट घेत सुखात आयुष्य जगू लागले. १५२४ ला पुन्हा मक्केच्या काझीने कॉफीहाऊस बंद करवली पण त्याची लोकांनी घरात कॉफी पिण्याला हरकत नव्हती. ही बंदीही फार काळ टिकली नाही, लौकरच नवा कॉफीप्रेमी काझी आला आणि त्याने ही बंदी उठवली.

ऑटोमन साम्राज्य आणि कॉफी

 

ऑटोमन सुलतान Selim I ने इजिप्त ऑटोमन साम्राज्याला जोडले आणि त्याच्या सैन्याबरोबर कॉफीने इस्तंबुल गाठले. ऑटोमन साम्राज्यातही कॉफी लोकप्रिय झाली. दमास्कस  आणि अलेप्पोमध्ये उत्तमोत्तम कॉफी हाऊस उभारली गेली. कॉफीच्या औषधी गुणांमुळे आपला धंदा बसेल या भीतीने एका हकीमसाहेबांनी बाकीच्या हकिमांना एकत्र करून त्यांना सवाल केला – कॉफी नावाच्या मद्याविषयी तुमचं मत काय? लोक एकत्र बसून कॉफी पितात, ती त्यांना चढते व तब्बेतीचे नुकसान होते. कॉफीला औषधीशास्त्रात मान्यता आहे की बंदी ? या हकिमाचे स्वतःचे मत कॉफी ही बंदीयोग्य आहे असेच होते. पण त्याच्या या कळकळीचा इतर इतर हकिमांवर फारसा परिणाम झाला नाही आणि त्यांचे कॉफीवरचे प्रेम अबधितच राहिले.

कैरोमध्ये कॉफी हाऊस ही प्रार्थनास्थळापेक्षा जास्त लोकप्रिय असल्याचे लोक गंमतीने म्हणत. यामुळे काहीवेळा धार्मिक लोकांच्या आणि धर्मगुरूंच्या भावना दुखावू लागल्या. एकदा प्रार्थनेनंतरच्या भाषणात एका मुल्लाने कॉफी ही धर्माला मान्य नाही आणि कॉफी पिणारे हे खरे मुसलमान नाहीत असे सांगितले. यांवर काही धार्मिक लोक भडकले आणि त्यांनी बाहेर पडल्यावर सापडतील ती कॉफीहाऊस जाळून टाकली. कैरोत यामुळं भयंकर संघर्ष भडकला. कॉफीप्रेमी आणि कॉफीविरोधी गट आमनेसामने आले.

कैरोच्या मुख्य काझीने यावर उपाय म्हणून शहरातले प्रमुख हकीम आणि काझी यांना एकत्र चर्चेला बोलावले. काझीने प्रथम हकिमांचे मत विचारले. हकिमांनी  एकमुखाने सांगितले की कॉफीला त्यांच्या शास्त्रात मान्यताच आहे पण तरीही तिचा अतिरेक टाळला पाहिजे. शिवाय मुल्लांनी या बाबतीत भडकाऊ भाषणे देऊ नयेत व कॉफीविरोधकांनी सहिष्णुता बाळगावी अशी पुस्तीही जोडली. यांवर त्या सभेतच वादावादीचा प्रसंग ओढवला. पण मुख्य काझी हा एक हुशार गृहस्थ होता, त्याने दोन्ही बाजूना शांत करून, एकत्रित बसवून उत्तम कॉफी पाजली आणि स्वतःही प्याला. यामुळे दोन्ही पक्षात सामंजस्य निर्माण झाले व कॉफीला पहिल्याहून अधिक सन्मान आणि समाजमान्यता मिळत गेली. पुढच्या काळात ऑटोमन साम्राज्यात एका धर्मगुरुने दमास्कसमध्ये आणि हकिमाने अलेप्पोमध्ये कॉफीहाऊस उघडले. ही कॉफीहाऊस अतिशय सुंदर होती, उत्तमोत्तम बैठका, तलम पडदे आणि देखणे गालिचे यांनी ती सजवलेली होती. त्यांना Taktacalah असं नाव देण्यात आलेलं होतं. इथं सर्वांना मुक्तप्रवेश होता. चर्चा, वादविवाद इथं बसून करता येत. कॉफीसोबत इतरही मनोरंजनाच्या गोष्टी इथं असत. देशोदेशीचे प्रवासी लोक तिथं येत. काझी, वकील, धर्मगुरू असे अनेक उच्चभ्रू लोक तिथं येत. कॉफी आता उच्च दर्जाचे पेय म्हणून समाजमान्य झालेली होती. खुद्द सुलतानाच्या राजवाड्यात त्याला कॉफी तयार करून देण्यासाठी एक स्वतंत्र अधिकारी नेमला जाऊ लागला.त्याला Kavehjibachi म्हणून ओळखले जाई.

120318-17-History-Coffee-Coffeehouse
पर्शिया आणि कॉफी

पर्शियातसुद्धा कॉफी लोकप्रिय होती पण पर्शियातले राज्यकर्ते कॉफी आणि धार्मिक वादविवाद हाताळण्यात जास्त वाकबगार होते. त्यामुळं तिथं कॉफीवर बंदी आणण्याची वेळ आली नाही. उदाहरणार्थ पर्शियातल्या इस्पहान या शहरातही अनेक विद्वान,लेखक वगैरे एकत्र जमून धर्म, राजकारण इ विषयांवर चर्चा करत. हे पाहून तिथल्या कोतवालाने कॉफीहाऊस मध्येच एक मुल्ला नेमला. या मुल्लाने आपल्या मनमिळाऊ आणि आदबशीर स्वभावाने सर्वांना आपलेसे केले. त्याच्यामुळे चर्चेचे विषय हे इतिहास, कविता व धर्म एवढ्यापुरतेच मर्यादित राहीले. अर्थात हा मुल्ला कोतवालानेच नेमला आहे हे गुपितच ठेवण्यात आलेले होते. या सर्वांतून राजकीय गोंधळ काही प्रमाणात का होईना कमी झाला.

Adam Olearius  हा एक जर्मन सरकारचा प्रतिनिधी होता. तो  सतराव्या शतकात पर्शियामध्ये काही काळ नेमणुकीवर होता. त्याने पर्शियामधून बराच प्रवासही केला होता. त्याने त्याच्या डायरीत कॉफीहाऊसेसविषयी बरीच माहिती नोंदवून ठेवली आहे. तो म्हणतो, इथल्या कॉफीहाऊसेसची ओळखच तिथं येणाऱ्या कवी, लेखक आणि इतिहासकारांमुळे आहे. ते या ठिकाणी बसून आपल्या आपल्या मित्रांना लहान-लहान गोष्टी सांगतात. काही विषयांवर भाषण देतात. पुन्हा कॉफीचे घोट घेत आपल्या मित्रांबरोबर हितगुज करतात.

Meddah_story_teller
मध्यपूर्वेतले कॉफीचे शिष्टाचार आणि कॉफीचे स्थान

Karstens Niebuhr नावाचा एक प्रवासी १८ व्या शतकात अरेबिया, सीरिया आणि ईजिप्तमध्ये येऊन गेला. त्याने कॉफीचे शिष्टाचार आणि कॉफीहाऊसची संस्कृती यांविषयी सविस्तर लिहिलेले आहे.

उत्तमोत्तम लेखक कॉफीहाऊसमध्ये रसिकांसमोर कथावाचन करत, काही वेळा एखादी गोष्ट सुरू करून लोकांकडून उस्फुर्तपणे ती पूर्ण करून घेत. काही कॉफीहाऊसमध्ये अरेबियनसारख्या सुरस आणि चमत्कारिक गोष्टींची मैफल जमलेली असे तर कुठं उत्तम नाचगाणी चालू असत. लेखक आणि कवी दिवसभर कॉफीहाऊसमध्ये बसून प्रतिभासाधना करत.

इस्तंबुलमध्ये गरीब असो वा श्रीमंत. तुर्क, ग्रीक, ज्यू आणि आर्मेनियन अशा सर्वच घरात दिवसातून दोनदा तरी कॉफीपान होईच. घरी आलेल्या प्रत्येकाला कॉफी पाजणे हा अलिखित नियम होता. कॉफी नाकारणे हे शिष्टाचाराच्याविरुद्ध वर्तन किंवा हा यजमानाचा अपमान मानला जाई. काही लोक दिवसातून वीसवेळा तरी कॉफी पीत. पॅरिसला जेवढा खर्च प्रत्येक घरामागे वारुणीवर होई त्याहून अधिक खर्च इस्तंबुलमध्ये कॉफीवर होई. रस्त्यातले भिकारी अन्नासाठी नाही तर कॉफी पिण्यासाठी हात पसरत. इतकेच नव्हे तर लग्नासाठी प्रियतमेला मागणी घालताना मी तुला कधीच कॉफी कमी पडू देणार नाही असं वचन प्रेमिक देत. एकनिष्ठतेच्या वचनापेक्षा हे वचन मोठे मानले जाई. लग्नानंतर पत्नीला कॉफी नाकारणे हे कारण काडीमोडासाठी पुरेसे असे.

970ca621-b87d-45ce-8c9f-2bca94bd9da7
उच्चवर्गातल्या लोकांच्या घरी कॉफीसाठी खास नोकर असत, त्यांना मोठा मान दिला जाई. त्यांच्यासाठी घरातच खास दालन करून रहाण्याची सोय केली जाई. यांना Kavveghi म्हटले जाई, त्याच्या हाताखाली Baltagis नावाचे त्यांचे सहाय्यक असत. Baltagis च आपले कॉफीकौशल्य सिद्ध करून नंतर Kavveghi होत. यांना रोख पगार तर मिळेच शिवाय कधी धनी फारच खुश झाला तर जमीन वगैरेही इनाम म्हणून मिळे.
WhatsApp Image 2019-03-30 at 14.43.13

कॉफी ज्या ट्रेमधून आणली जाई तो चांदीचा असे, कॉफी कपातून प्यायली न जाता चिनी मातीच्या नक्षीदार बशीतून प्यायली जाई. या बशीला पकडण्यासाठी खालती एक व बाजूला दोन असे कान असत. तुर्क कॉफीचे घोट घेत घेत हुक्कापान करत, तंबाखूचा हुक्का धर्मात निषिद्ध असला तरी तुर्क हुक्कापान करत. पुरुषांबरोबरच स्त्रियाही चोरून हुक्का पीत. कॉफीमुळे नपुंसकत्व येते अशी सर्वसाधारण समजूत त्याकाळी होती तरीही कॉफी हे उच्चभ्रू वर्गाचे पेय असण्याची कल्पना असल्याने कॉफी सर्वांच्या आयुष्यातील महत्वाचा घटक होती. शिवाय कॉफीपानामुळे येणाऱ्या नपुंसकत्वाची काळजी तंबाखूच्या धुंदीने दूर होई म्हणून जोडीला तंबाखूही असेच.

WhatsApp Image 2019-03-30 at 14.43.13 (4)

क्रमश:

यशोधन जोशी

तुझा गंध येता – भाग १

लोक गोळा करून गप्पा छाटत बसणं हा माझा आणि माझ्या मित्रमंडळींचा आवडता छंद आहे. हां आता काही लोक याला ‘पुड्या सोडणे’ असंही म्हणतात पण आपण अशा लोकांना आपण मुळीच किंमत द्यायची गरज नाही.  तर सांगायचा मुद्दा असा की पुण्यात किंवा कुठल्याही मोठ्या शहरात आता गप्पा मारायला शांत जागा पाहिजे तर त्यासाठीही पैसे टिचवायला लागतात. शे-दोनशे रुपयाला मिळणारी, स्पेलिंग आणि उच्चार वेगवेगळी असणारी पेयं किंवा पदार्थ मागवून झाल्यावर मगच या कॅफेमध्ये बसायला परवानगी मिळती. आता अशा ठिकाणी आपली नेहमी उठबस असल्यास आपला सामाजिक/बौद्धिक दर्जा उच्च असल्याचा लोकांचा समज होतो हा त्यातला एक फायदा आहेच. तर  हे महागडं कॅफे कल्चर आपल्याकडं कसं बळावत चाललेलं आहे यावर चिंतन करत मी घरापासच्या एका कॅफेत बसलो होतो.कोऱ्या कॉफीचे घोट घेता घेता अचानक माझ्या मनात विचार आला की ही  कॉफी हाऊसची संस्कृती जी भारतात नव्यानं रुजत चाललेली आहे तिची सुरुवात कुठून झाली असावी ? याचं मूळ कुठलं ? याचा शोध घेता घेता एकदम मी कॉफीच्याच मुळाशी पोचलो.

कॉफी हा शब्द मुळात युरोपिअन भाषांतून आपल्याकडं रूढ झाला, पण कॉफीचं अरबी भाषेतलं नाव आहे Qahwah, तर मूळ तुर्की नाव आहे Kaveh. अर्थात हे नाव पेयाचं आहे.पण  आंब्याच्या झाडालाच आंबे लागतात हा न्याय इथं लागू होत नाही,कारण Kaveh ज्याच्या बियांपासून तयार केली जाते त्या झाडाला तुर्क Bunn म्हणत. आपल्याला जवळचा वाटणारा कॉफी हा शब्द मात्र अ‍ॅबसीनियातील Kaffa या शहराच्या नावावरून आला तर Qahwah हा अरबी शब्द एका वाईनसाठीही वापरला जाई. कॉफीचे मूळ शोधायचं झालं तर ते अ‍ॅबसीनिया (आजचा इथिओपिया) आणि अरबस्तान या प्रदेशात कुठंतरी सापडेल. कॉफीचे झाड मूळचे या भागातलेच. काही संशोधकांच्या मते अ‍ॅबसीनियन्सच कॉफीच्या बिया घेऊन अरबस्तानात आले आणि मग तिथं कॉफी रुजली. तर काहींच्या मते येमेन हे कॉफीचं जन्मस्थान. ते जे असेल ते असो पण कॉफी जगभर प्रचलित करण्याचं श्रेय हे निःसंशय अरबांचंच.

कॉफी ही या भागात उगवत असली तरी कॉफी मानवाला माहीत होण्याच्याही काही मजेदार गोष्टी सांगितल्या जातात. यातली एक अशी आहे की Kaldi  नावाचा एक मुलगा रोज आपल्या मेंढ्या चारायला जंगलात जात असे एकदा त्याच्या हे लक्षात आलं की एका विशिष्ट झाडाची फळं खाल्ल्यावर मेंढ्या नाचू लागतात, Kaldi ने कुतुहलाने स्वतःही त्या झाडाची फळं खाऊन बघितली, तर तो स्वतःही सर्व दुःख विसरून नाचू लागला. मग हा रोजचाच पायंडा पडून गेला, एके दिवशी Kaldi आपल्याच धुंदीत असताना तेथून जाणाऱ्या एका मुल्लाने त्याला पाहिले, त्याने Kaldi ला त्याच्या आनंदाचे कारण विचारले असता Kaldi ने कॉफीच्या बिया त्यालाही खायला दिल्या. या बिया खाल्ल्याने रात्रीच्या प्रार्थनेच्यावेळी मुल्लाला झोप येणे बंद झाले आणि मग त्याच्याकडून कॉफीचा प्रसार सर्वदूर झाला.

WhatsApp Image 2019-03-24 at 10.44.29 AM

तर दुसरी गोष्ट आहे मुस्लिम धर्मगुरु शेख ओमरची. शेख ओमर अरबस्तानातील एका शहरात रहायचा एकदा काही कारणानं त्याला तिथल्या कोतवालाने थोड्या दिवसांपुरते हद्दपार केले. भुकेने व्याकुळ झालेला ओमर वाळवंटातून हिंडत असताना त्याला एका झाडाची फळे पक्षी खाताना दिसले. त्यानेही ती फळे खाल्ली. तिथंच पडलेल्या फळांच्या बियाही त्याने खायचा प्रयत्न केला पण त्या फार टणक असल्याने त्याला ते जमले नाही. मग त्याने या बिया उकडून खाण्याचा प्रयत्न केला पण तरीही त्या काही मऊ झाल्या नव्हत्या. शेवटी त्याने बिया उकडण्यासाठी वापरलेले पाणीच पिऊन टाकले आणि आश्चर्य म्हणजे त्याला अतिशय ताजेतवाने आणि उत्साही वाटू लागले. त्याने या बिया गोळा करून आपल्यासोबत  आपल्या शहरात नेल्या आणि तिथेही या बिया उकळून ते पेय तो पीत असे. लौकरच हे पेय अतिशय प्रसिद्ध झाले आणि त्याला त्या शहराचेच नाव देण्यात आले. हे पेय आपण आजही पितो आणि त्याचं नाव आहे Mocha.

timthumb

खुद्द कुराणात आणि बायबलमध्ये कॉफीचा उल्लेख असल्याचा दावा काही संशोधक करतात. डेव्हिड ची बायको Abigail ने डेव्हिडचा राग शांत व्हावा म्हणून त्याला जे पेय दिले ते कॉफीच होते तर कुराणात Gabriel नावाच्या देवदूताने जे पेय प्रेषिताला दिले ते कॉफी होते असा या अभ्यासकांचा दावा आहे. होमरचे महाकाव्य इलियाडमध्ये Troyच्या युद्धाआधी हेलनने ईजिप्तमधून Nepenthe नावाचे दुःख विसरणारे औषध आणले ते म्हणजे कॉफीच होती तर काही म्हणतात ग्रीक योद्धे तरतरी येण्यासाठी Black Broth नावाचे जे सूप पीत ते म्हणजेच कॉफी.

अर्थात हे सगळे झाले सांगोवांगीचे संदर्भ पण कॉफीविषयीचा पहिला लिखित संदर्भ आहे तो नवव्या शतकातला. अबू बाकर नावाच्या एका हकीमाने आपल्या Al-Haiwi अर्थात सर्व रोगांचा इलाज नावाच्या पुस्तकात कॉफीचा उल्लेख Bunchum असा केलेला आहे. अबू बाकर म्हणतो कॉफीबाबत म्हणतो, Bunchum ही पोटासाठी फारच उत्तम आहे.  अबू बाकर त्याकाळातला उत्तम हकीम होता शिवाय तो बगदादच्या दवाखान्याचा प्रमुख होता. त्याला तत्वज्ञान आणि खगोलशास्त्राचंही उत्तम ज्ञान होतं. इब्न सिना नावाच्या एका हकिमानेही कॉफीचा उल्लेख Bunnchum असाच  केलेला आहे. पण या दोन वैद्यराजांनी उल्लेखलेला Bunchum म्हणजेच कॉफी या विषयी अभ्यासकांचे सर्वसाधारणपणे एकमत नाही. (गंमतीचा भाग असा की आज ज्या गोष्टी आजचे डॉक्टर वर्ज्य म्हणून सांगतात त्यातल्या साखर, चहा, कॉफी आणि कोको उर्फ चॉकलेट यांचा वापर प्रथम डॉक्टरांनीच चालू केला.)

कॉफीचा पहिला खात्रीपूर्ण उल्लेख आहे तो १४५४ सालातला. शेख जमालउद्दीन अबू महंमद नावाचा एक इमाम होता जो Aden (सध्याच्या येमेनची राजधानी) चा रहिवासी होता. काही कामानिमित्त तो अ‍ॅबसीनियाला गेला होता आणि मग काही वर्षं तो तिथेच राहिला. Aden ला परत आल्यावर त्याची तब्बेत बिघडली, काही उपायाने त्याच्या जीवाला गोड वाटेनासे झाले. शेवटी त्याने आपले काही लोक पाठवून अ‍ॅबसिनियातून कॉफी आणवली, त्यानंतर त्याची तब्बेत सुधारली,उत्साह वाढला व तो आनंदी राहू लागला. जमालउद्दीन हा इमाम असल्याने त्याच्याकरवी कॉफीचा प्रसार वेगाने झाला. नट व रात्री करमणूकीचे खेळ करणारे, ईश्वरचिंतन करणारे आणि दिवसाच्या उन्हाचा त्रास टाळण्यासाठी रात्री प्रवास करणारे प्रवासी इ. लोक कॉफी पिऊ लागले. दरवेश, (सुफी पंथातील धर्मोपासक) मौलवी आणि प्रवासी यांकडून कॉफीची माहिती येमेन, मक्का-मदिना, पर्शिया व इजिप्तपावेतो पोचली.

दरवेश लोकांचे जे जलसे रात्र रात्र चालत तेंव्हा दरवेश लोक कॉफी पिऊन रात्र जागवत. मग जे प्रेक्षक या जलशांना जमलेले असत त्यांनाही कॉफीची गोडी लागली. होता होता मक्केत लोकांना कॉफीची अतिशय आवड लागली. धार्मिक कार्यक्रमातून प्यायली जाणारी कॉफी नंतर सहज प्यायली जाऊ लागली. कॉफीची दुकानं उघडली गेली त्यांना Kaveh Kanes असं संबोधलं जाई. कॉफी पिता-पिता लोक बुद्धिबळ आणि इतर बैठे खेळ खेळू लागले. कॉफीच्या सोबतीने गप्पागोष्टी रंगू लागल्या, नाना विषयांवर खमंग चर्चा करू लागले. कॉफीच्या जोडीला नाचगाणेही सुरू झाले.

WhatsApp Image 2019-03-24 at 11.00.25 AM

अरब या पेयाच्या इतके प्रेमात पडले की अनेक वर्ष त्यांनी कॉफी दुसऱ्या देशात रुजू दिली नाही. म्हणजे कॉफीच्या बिया दुसऱ्या देशात घेऊन जाण्यास त्यांचा मज्जावच होता किंवा बिया घेऊन जाण्यापूर्वी ते या बिया कडक शेकून अथवा उकळत्या पाण्यातून काढून मगच देत जेणेकरून या बिया पुन्हा रुजू नयेत. मक्का-मदिना अशा ठिकाणी आलेल्या देशोदेशीच्या प्रवाशांवर लक्ष ठेवणे तसं अवघडच. सतराव्या शतकात मक्केला आलेल्या बाबा बुदान नावाच्या एका सुफी अवलीयाने आपल्या दाढीत लपवून कॉफीच्या सात बिया भारतात आणल्या आणि कर्नाटकात चिकमंगळूरजवळ पेरल्या आणि रुजवल्या. यातूनच तयार झालेली प्रजा पुढं कुर्ग आणि म्हैसूरमध्ये वाढीला लागली आणि १८४० नंतर ब्रिटिशांनी भारतात मोठ्या प्रमाणावर कॉफीची लागवड सुरू केली.

Rauwolf हा जर्मन डॉक्टर कॉफीविषयी लिहिणारा पहिला युरोपिअन होता. १५७३ मध्ये त्याने नोंदवून ठेवलेल्या माहितीप्रमाणे तुर्क लोक कॉफीला Bunchum किंवा Bunea असं म्हणत. तर १६५९ मधे Edward Pocoke हा डॉक्टर कॉफीविषयी तुर्कांच्या समजुती आपल्याला सांगतो. तुर्कांच्या मते कॉफी उन्हाळ्यात आपल्याला थंड ठेवते. कॉफी पिल्याने मूत्रमार्ग मोकळा रहातो. कांजिण्या व गोवर होत नाही. तुर्क उत्साही राहण्यासाठी कॉफी पित. कॉफीसोबत ते गोडपदार्थ, पिस्ते आणि लोणी खात. काही लोक दूध घातलेली कॉफीही पीत पण त्याने कुष्ठरोग होतो अशी तुर्कांची समजूत होती.

कॉफीचा जगभर प्रसार

Levent region म्हणजे आजचे सायप्रस, इस्त्रायल, जॉर्डन, लेबनॉन, पॅलेस्टाईन, सीरिया, तुर्की, इजिप्त, ग्रीस आणि इराकचा प्रदेश अर्थात Eastern Mediterranean. १७ व्या शतकाच्या उत्तरार्धात जर्मन, इटालियन आणि डच प्रवासी आणि वनस्पतीशास्त्र अभ्यासकांनी या भागातून कॉफीचे झाड आणि पेय यांविषयी भरपूर माहिती गोळा केली. १६१६ मध्ये डचांनी काहीतरी खटाटोप करून कॉफीचे एक झाड Mocha या येमेनमधल्या शहरातून हॉलंडला आणले पण हे झाड युरोपमध्ये रुजलं नाही. फ्रेंचांनीही १६७० मध्ये Dijon मध्ये कॉफीच्या लागवडीचा एक अयशस्वी प्रयत्न केला.

डचांनी प्रयत्न न सोडता पुन्हा कॉफीची झाडे मिळवून त्यांची लागवड १६५८ मध्ये श्रीलंकेत सुरू केली. १६९६ मध्ये डचांनीच कॉफीची झाडे जावामध्ये नेऊन त्यांची लागवड केली त्यातून थोडंफार उत्पादन सुरू होते न होते तोच जावातल्या भूकंपात ही सगळी झाडं मोडून पडली. तरीही हिंमत न सोडता त्यांनी १६९९ साली पुन्हा भारतातून झाडं नेऊन जावामध्ये रुजवली आणि यावेळी मात्र या झाडांनी जीव धरला आणि कॉफीचे मोठ्या प्रमाणावर उत्पादन सुरू करण्यात त्यांना यश आलं. या अनुभवाच्या जोरावर त्यांनी जावातून पुन्हा कॉफीची झाडे नेऊन युरोपमध्ये रुजवण्याचा निश्चय केला. १७०६ साली  जावातून कॉफी आणि कॉफीची झाडं नेऊन आणि युरोपमधल्या अनेक बोटॅनिकल गार्डन व संवर्धन केंद्रांना देण्यात आली.

WhatsApp Image 2019-03-24 at 10.40.56 AM
युरोपमधील वेगवेगळ्या देशातील कॉफीची नावे

अशा रीतीने कॉफी युरोपमध्ये पोचली पण कॉफीप्रेमी फ्रेंचांच्या देशात मात्र कॉफी काही केल्या कॉफी रुजत नव्हती. अ‍ॅमस्टरडॅममधून झाडं नेऊन ती रुजवण्याचा प्रयत्न अनेकांनी करून पाहिला पण त्यांना यश आले नाही. शेवटी खुद्द फ्रान्सच्या  राजाच्या पुढाकाराने फ्रेंच सरकार आणि अ‍ॅमस्टरडॅमची महानगरपालिका यांच्यात वाटाघाटी होऊन अ‍ॅमस्टरडॅमच्या महापौरांनी फ्रान्सचा राजा १४वा लुई याला एक कॉफीचं झाड भेट म्हणून पाठवलं. या झाडाचं फ्रान्सतर्फे शाही इतमामात स्वागत करण्यात आलं व ते पॅरिसमध्ये रुजवलं गेलं आणि इथून फ्रेंच कॉफीचा प्रवास सुरु झाला. आता फ्रेंचांनाही त्यांच्या वसाहतीत कॉफीचे उत्पादन सुरू करायचे होते. त्यासाठी त्यांनी सगळ्यात पहिल्यांदा कॅरेबियन समुद्रातल्या Martineque बेटाची निवड केली. आता तिथपर्यंत कॉफीचे झाड घेऊन पोचणे व ते रुजवणे हे फार जिकिरीचे आणि कष्टाचे काम होते. पण या बेटावरच्या सैन्याचा कप्तान Gabriel de Clieu नं हे काम आपल्या शिरावर घेतलं. १४व्या लुईला भेट मिळालेल्या झाडापासून तयार केलं गेलेलं सुमारे पाच फूट उंचीचं एक झाड घेऊन कप्तान साहेब निघाले खरे पण वाटेत त्यांच्यावर अनेक संकटं कोसळली. कप्तानसाहेबांच्या वाईटावर टपलेला एक सहप्रवासी त्यांना कॉफीच्या लागवडीचे श्रेय मिळू नये म्हणून धडपडत होता. त्याने या झाडाला काही इजा करू नये म्हणून Gabriel काचेच्या पेटीत ठेवलेल्या झाडाला जीवापाड जपत होता. वाटेत ट्युनिशिअन चाचांनी जहाजावर हल्ला केला तो कसाबसा परतवण्यात आला. नंतर अचानक वारा वाहायचा बंद झाल्याने जहाज एकाच जागी अडकून पडले, जहाजावरचे अन्नधान्य आणि पाणी संपत आले. तेंव्हा आपल्या वाट्याचे पाणी या झाडाला पाजून Gabriel ने झाड जगवले. अशा सर्व संकटांना तोंड देत एकदाचा Gabriel १७२३ साली Martineque वर जाऊन पोचला. त्याने ते झाड रुजवले आणि १७२६ पासून तिथं कॉफीचे उत्पादन सुरू झाले. या झाडाचा वंश पुढे इतका वाढला की १७७७ च्या सुमारास तिथं जवळपास दोन कोटी कॉफीची झाडे होती.

स्पॅनिश मिशनऱ्यांनी कॉफी अमेरिका खंडात फिलिपाईन्स आणि क्युबामध्ये पोचवली. आपल्या आवडत्या ब्राझिलियन कॉफीचे श्रेय पोर्तुगीजांना जाते. १७६० साली Joao Alberto Castello Branca ने गोव्यातून कॉफी ब्राझीलला नेली. ब्राझीलच्या उष्ण आणि दमट वातावरणात कॉफी चांगलीच रुजली. आता शेवटी शेवटी कॉफीच्या अजून एका प्रकाराच्या उगमाची गोष्ट सांगतो आणि मग थांबतो. Molke नावाच्या एका बेल्जियन धर्मगुरूने १७७४ साली रिओ-दि-जानिरोमधल्या एका चर्चला कॉफीच्या काही बिया भेट म्हणून पाठवल्या. या बियांपासून रुजलेल्या झाडाची कॉफी बरीच प्रसिद्ध झाली आणि अजूनही प्रसिद्ध आहे. ही कॉफी कुठली असा जर प्रश्न तुम्हाला पडला असेल तर त्याचं उत्तर आहे Cappuccino. कॉफीला हे नाव पडण्याचं कारण आहे पाद्रीबाबांनी ज्या चर्चला बिया पाठवल्या होत्या त्याचं नाव होतं Capuchin Monastery.

कॉफीचा प्रवास इथं संपलेला नाही, तिला समाजमान्यता आणि धर्ममान्यता मिळवायला अनेक अग्निदिव्यातून पार पडावं लागलं. त्याविषयी आणि कॉफीच्या उच्चभ्रूवर्गात सामील होण्याविषयी सविस्तर  माहिती पुढच्या लेखात.

क्रमश:

WhatsApp Image 2019-03-24 at 10.40.11 AM

यशोधन जोशी

Blog at WordPress.com.

Up ↑