ऐसी अक्षरे – भाग ३

लायनोटाईप मशिनचा शोध लागला आणि हे तंत्रज्ञान छपाई क्षेत्रात झपाट्याने वापरले जाऊ लागले. पण ऑटमार जेव्हा लायनोटाईप मशिन बनवण्याच्या मागे होता तेव्हा तो सोडून या क्षेत्रात कोणी दुसरे संशोधन करत नव्हतं का? तर ऑटमारच्याच संशोधनाला समांतर असे आणखी एक मशिन बनवण्याच्या मागे एक संशोधक होता आणि त्याने शोधलेले तंत्रज्ञान ऑटमारच्या मशिनसारखेच गुंतागुंतीचे होते.

H1
१८८५ साली अमेरीकन संशोधक टॉल्बर्ट लॅन्स्टन (Tolbert Lanston) याने आणखी एका टाईपसेटींग मशिनच्या पेटंटसाठी अर्ज केला होता. या मशिनमधे कोल्ड स्टॅम्पिंग तंत्रज्ञान वापरुन छपाईचे खिळे बनवले जात. पुढे यात आणखी संशोधन करुन त्याने धातूचे ओतकाम करुन खिळे बनवण्याचे तंत्र विकसित केले गेले.

ह्या मशिनमधे वापरलेले तंत्रज्ञान हे ऑटमारच्या मशिनपेक्षा वेगळे होते. या मशिनमध्येही टाईप करण्यासाठी की बोर्ड होता. पण धातूचे ओतकाम करण्यासाठी यंत्र वेगळे होते. मोनोटाईप हे मशिन एकावेळी एकाच अक्षराचा खिळा बनवत असे. हे खिळे एकामागोमाग एक लावून त्यापासून एक ओळ तयार होत असे.

या यंत्राचं वैशिष्ठ्य म्हणजे यात होणारे जस्टिफिकेशन. दोन शब्दात किती जागा सोडायची हे ऑपरेटर ठरवू शकत असे. टाईप करताना रकान्याच्या रुंदीमध्ये किती जागा उरली आहे हे दर्शवणारी एक स्केल असे. आपण टाईपरायटरवर टाईप करताना उजवीकडील मार्जिनच्या जवळ पोहोचण्याच्या आधी एक घंटा वाजते. जी आपण उजव्या मार्जिनच्या जवळ पोहोचल्याची सुचना देते. तशीच रचना या यंत्रातही होती. त्यावरुन ऑपरेटरला उरलेल्या जागेत किती शद्ब बसतील याचा अंदाज येत असे. एखादा शब्द बसणार नाही असे त्याला वाटल्यास यंत्राच्या वरील बाजूस असलेल्या एका दंडगोलाकृती मापकावरील अंतर बघून त्याप्रमाणे की-बोर्डवर काही विशिष्ठ बटणे दाबली की त्याबरहुकूम कागदाच्या गुंडाळीवर भोके पडली जात. मोनोटाईपच्या या वैशिष्ट्यामुळे रकाने असलेले तक्ते या यंत्रावर सहजपणे करता येत. त्यामुळे वेळापत्रके, वेगवेगळी कोष्टके इ. कामांच्या खिळ्यांची जुळणी या यंत्रावर अतिशय सफाईने करता येत असे.

मोनोटाईप मशिनला एक की-बोर्ड असे ज्यावर एकाच टाईपचे नॉर्मल, इटॅलीक्स, बोल्ड, बोल्ड इटॅलीक्स अशी बटणे असत. यात एखादे अक्षराचे बटण दाबल्यावर वरती लावलेल्या पेपरच्या गुंडाळीला एक छिद्र पडत असे. वेगवेगळ्या अक्षरांसाठी वेगवेगळ्या छिद्रांची रचना या कागदाच्या गुंडाळीवर केली जात असे. छिद्रे पाडण्याची ही प्रक्रीया हवेच्या दाबाने केली जात असे. या कागदाच्या गुंडाळ्या नंतर कास्टिंग करणार्‍या यंत्राकडे पाठवल्या जात. त्याआधी टाईप करणारा ऑपरेटर त्यावर कुठला टाईपची मॅट्रिक केस लावायची तसेच रकान्याची रुंदी किती याबद्दलच्या सुचना हाताने लिहित असे.

लायनोटाईप मशिनप्रमाणेच या मशिनमधेही पितळेचे साचे असत. मॅट्रिक्स केसमधे १५ x १५ असे रकाने व ओळीच्या रचनेत २२५ साचे असत. टायपिंग मशिनवरची छिद्रे पाडलेली कागदी गुंडाळी कास्टर मशिनला लावली जात असे. कास्टर मशिनमधे सांकेतिक छिद्रे पाडलेला कागद वाचला जात असे. छिद्रांची ही रचना वाचून यंत्रातील मॅट्रिक्स केसच्या मागील बाजूस असलेली धातूची पीन केसच्या छिद्रातून अक्षराचा साचा कास्टरमधे ढकलत असे. मग एका पंपाद्वारे कास्टरमधे असलेल्या पितळेच्या साच्यांमधे धातूचा रस दाबाने सोडून अक्षराचा खिळा बनवला जात असे. हा साचा पाण्याचा वापर करुन थंड करण्याची रचना मशिनमधेच केलेली असे. त्यामुळे साच्यात सोडलेला धातूचा रस लगेचच थंड होऊन अक्षराचा खिळा बाहेर पडत असे. हे खिळे एकामागोमाग एक लावले जाऊन शब्दांच्या ओळी तयार होत. ठराविक ओळींचाअसा एक कंपोज छपाईसाठी पुढे पाठवला जात असे.

1280px-Matrixcase-bembo-16pts
मोनोटाईपमधे वापरली जाणारी मॅट्रिक्स केस

ही दोन्ही यंत्रे येण्याच्या आधीपासून रोटरी ऑफसेट मशिन्स वापरण्यास सुरुवात झाली होती. स्टिरीओटाईप नावाच्या मशिनमधे रोटरी ऑफसेटच्या सिलिंडरवर बसणार्‍या गोलाकार ओतीव प्लेटसची निर्मिती करता येत असे. हातानी जुळवलेल्या खिळ्यांच्या कंपोजवर टिपकागदासारखा मऊ कागद दाबून त्यात त्या खिळ्याचा छाप उमटवला जात असे. मग या कागदाला मशिनच्या सिलिंडरच्या व्यासाप्रमाणे गोल वळवले जात असे. हा गोलाकार व अक्षरांचे ठसे असलेला कागद मग ओतकाम करणार्‍या मशिनमधे घातला जात असे. त्यात धातुचा रस ओतून सिलिंडरच्या व्यासाच्या आकाराची व उठावाची अक्षरे असणारी गोलाकार ओतीव प्लेट बनत असे. ही प्लेट सिलिंडरला लावून मग छपाई केली जात असे. वरील दोन यंत्रांमुळे कंपोजींगचे काम जलद होऊ लागले व त्यामुळे या प्लेटही वेगाने बनू लागल्या. त्यामुळॆ छपाईचाही वेग वाढला. (हे तंत्रज्ञान कसे होते हे शोधताना सापडलेला हा माहितीपट.)

पण मोनोटाईप मशिनची संकल्पना ज्याने पहिल्यांदा मांडली तो टॉल्बर्ट लॅनस्टन मात्र दुर्दैवी ठरला. टॉल्बर्टचा जन्म १८४४ साली एका गरीब कुंटूंबात झाला. १५ व्या वर्षीच त्याने आपले शिक्षण सोडून दिले व तो कामधंद्याला लागला. छपाईच्या संदर्भातले काम करताना कंटाळवाण्या खिळे जुळवण्याच्या तंत्रात वेगाने काम करु शकेल असे यंत्र बनवण्याचा ध्यास त्याने घेतला. वर उल्लेखल्याप्रमाणे त्याने कोल्ड स्टॅपिंग प्रकारे खिळे बनवण्याचे एक यंत्र बनवले. १८८६ साली आलेल्या लायनोटाईप मशिनमधे धातूच्या रसापासून स्लग बनवले जातात हे पाहुन टॉल्बर्ट ओतकाम करुन खिळे बनवण्याचे यंत्र बनवण्याच्या मागे लागला. टॉल्बर्टचे फारसे शिक्षण झाले नसल्याने त्याला यंत्रांमधील क्लिष्ट संरचना कशी करावी याबद्दलचे फारसे ज्ञान नव्हते. १८९७ मधे त्याने जॉन सेलर या एका इंजिनिअरच्या सहाय्याने ओतकाम करणारे यंत्र बनवले. टॉल्बर्टने पेनसिल्वेनीया येथे त्याने या यंत्राचे उत्पादन चालू केले. पण आर्थिक चणचणीमुळे या यंत्राला युरोपमधे ग्राहक मिळतील या आशेने त्याने इंग्लंडला प्रस्थान केले. प्रवासातच त्याची डुरेव्हन नावाच्या एका प्रतिष्ठित व्यक्तीशी ओळख झाली. त्यांना टॉल्बर्टची कल्पना आवडली व त्यांनी त्याला सहाय्य केले. युरोपमधे विकण्यायोग्य पहिल्या यंत्रावर टॉल्बर्टचे नाव होते. लॅनस्टन कास्टिंग मशीन या नावाने हे यंत्र विकले गेले. पण त्यानंतर पुढील १० वर्षातच टॉल्बर्टचे नाव यंत्रावरुन काढून टाकण्यात आले व विपन्नावस्थेत त्याचा मृत्यू झाला.

लायनोटाईप आणि मोनोटाईप या दोन्ही मशिननी छपाईच्या क्षेत्रात मोठी क्रांती घडवली. ही दोन्ही मशिन्स साधारणत: १९७०-८० च्या दशकापर्यंत वापरात होती. शोध लागल्यानंतर पुढे ८०-९० वर्षे चालणार्‍या या तंत्रज्ञानात पुढे येणार्‍या संगणकीय टाईपसेटींगची बीजे रोवली गेली होती.

१९६० च्या दशकात त्यानंतर फोटोटाईपसेटींगचा शोध लागला. या मशिनमध्ये खिळ्यांऐवजी फिल्मचा वापर केला जात असे. लायनोटाईप आणि मोनोटाईप या दोन्ही कंपन्यांनी आपली या तंत्रज्ञानावर आधारीत मशिन्स आणली. या दोन कंपन्यांबरोबरच आणखी अनेक कंपन्या यात सामील झाल्या. पण हे तंत्रज्ञान १९८५ साली अ‍ॅपल कंपनीने आणलेल्या लेझर रायटर या लेझर प्रिंटरमुळे पुसले गेले. यानंतरचा काळ होता तो संगणकाचा. वेगवेगळी सॉफ्टवेअर्स निर्माण केली गेली आणि आज डिजिटलच्या जमान्यात संगणकावर जुळवलेला मजकुर थेट डिजिटल ऑफसेट मशिनवर छापला जातो.

अक्षरजुळणी हे मुद्रण क्षेत्राचे एक प्रमुख अंग आहे. अक्षरांची म्हणजेच वेगवेगळ्या फॉण्टस्‌ची निर्मिती ते त्यांची जुळणी याचा आढावा या तीन लेखांमधून घेण्याचा हा अतिशय त्रोटक प्रयत्न आहे. या विषयावर वाचताना मला लायनोटाईप आणि मोनोटाईप या मशिनच्या निर्मितीचा प्रवास अचंबीत करुन गेला. मोनोटाईप मशिनबद्दलचे माहितीपटही युट्यूबवर फारसे मिळाले नाहीत. जे मिळाले त्यातले बरेचसे स्पॅनिशमधले होते. त्यामुळॆ या यंत्रांतील तंत्र समजून घ्यायला जरा अवघड जाते. अक्षरांचा मुद्रणाच्या दृष्टीने झालेला हा प्रवास आता डिजिटल टाईपसेटींग पर्यंत पोहोचला आहे. डिजिटल क्षेत्रात रोज काही तरी नविन तंत्रज्ञान येत आहे. डिजिटल तंत्रज्ञानाचाही प्रवास मोठ रंजक आहे. पण त्याबद्दल पुन्हा कधीतरी…

कौस्तुभ मुद्‌गल

ऐसी अक्षरे – भाग २

This is eighth wonder in the world

Thomas Edison

एडिसनचे हे उद्‌गार आहेत जगातल्या एका महत्वाच्या शोधासंबधी.

आज संगणकाची एक कळ दाबली की तुमच्यासमोर माहितीचा खजिना उघडतो. पण सुमारे सव्वाशे वर्षांपूर्वी माहितीची कुठली साधन उपलब्ध होती? टेलिग्राफचा शोध लागलेला होता आणि टेलिफोन अजूनही बाल्यावस्थेत होता. माहितीच्या देवाण घेवाणीत मुद्रणशास्त्राचा शोध अतिशय महत्वाचा आहे. १५ व्या शतकात गटेनबर्गने लावलेल्या मुद्रण यंत्राच्या शोधामुळे पुस्तकांबरोबरच अनेक वर्तमानपत्रांच्या छपाईला सुरुवात झाली.

गेल्या दोन शतकात जगात लागलेले महत्वाचे शोध कोणते या प्रश्नांची उत्तरे वेगवेगळे येतील. कोणी म्हणेल वीज, कोणी म्हणेल वाफेवर चालणारे यंत्र तर कोणी म्हणेल संगणक. खरं तर ही यादी न संपणारी आहे. आत्तापर्यंत मानवाने लावलेल्या सगळ्या शोधांचा त्याच्या प्रगतीमध्ये काही ना काही वाटा आहे. पण या सगळ्या शोधांमध्ये एका अतिशय महत्वाच्या शोधासंबंधी आपल्याला फारशी माहिती नाही.

गटेनबर्गने याच तंत्राचा उपयोग करुन धातूंच्या खिळ्यांचा उपयोग करुन मुद्रणशास्त्राला एक नवे वळण दिले. पण अर्थात त्यावेळी टायपोग्राफीची फारशी प्रगती झालेली नव्हती. त्यामुळे गटेनबर्गने वापरलेल्या खिळ्यांच्या टाईपमधे विविधता नव्हती. गटेनबर्गने लावलेल्या लेटरप्रेस मशिनमधे पुढे प्रगती होत गेली आणि त्यातूनच स्वयंचलीत लेटरप्रेस मशीन तयार झाले.

टायपोग्राफीची प्रगती आपण आधीच्या लेखात बघितलेलीच आहे. वेगवेगळे टाईप जरी निर्माण झाले तरी हाताने खिळे जुळवण्याच्या तंत्रात त्यामानाने फारशी प्रगती अजून झाली नव्हती. हातानी खिळे जुळवून त्यावरुन छपाई करणे हे अतिशय जिकिरीचे काम होते. समजा एखादे पुस्तक छापायचे असल्यास त्याच्या पानांच्या संखेप्रमाणे त्याचे किती फॉर्मस होतील याचा अंदाज घ्यावा लागे. फॉर्मस म्हणजे एका मोठ्या तावावर मागून पुढून पुस्तकातील ८ किंवा १६ पाने छापली जात. या मागून व पुढून छापलेल्या एका तावाला एक फॉर्म म्हणत. आधी एका फॉर्मच्या अक्षरांची जुळणी केली जात असे. या जुळवलेल्या पानांचे प्रुफ तपासले जाई. त्यात काही चुका असल्यास त्या दुरुस्त करुन हा फॉर्म छापला जाई. त्यानंतर जुळवलेले सर्व खिळे पुन्हा वेगळे करुन पुढच्या फॉर्मची जुळणी केली जात असे. हे अत्यंत किचकट व वेळखाऊ काम होते. रोजच्या वर्तमानपत्रांच्या बाबतीत तर अशी छपाई करणे आणखी अवघड होते. पण वर्तमानपत्रांचे रोज सकाळी वितरण होणे गरजेचे असत त्यामुळे आठ पानी वर्तमानपत्रांचे कंपोजिंग करण्यासाठी ४०-५० माणसं लागत. याचबरोबर वेगवेगळ्या अक्षरांच्या खिळ्यांचे अनेक संचही तयार ठेवावे लागत. ही आठ पान जुळवून झाली की छपाईला जात. पण त्या दिवसाची छपाई झाल्यावरही काम संपत नसे. जुळवलेले खिळे पुन्हा वेगळे करुन प्रत्येक अक्षर त्याच्या कप्प्यात परत ठेवावे लागे कारण पुढच्या दिवशीच्या वर्तमानपत्रासाठी हे खिळे पुन्हा लागणार असत. त्यामुळे वर्तमानपत्र चालवणे हे अत्यंत जिकिरीचे काम होते. ह्या खिळे जुळवून छपाईच्या तंत्रामुळे वर्तमानपत्रांच्या पानाच्या संखेवर मर्यादा पडे. १९ व्या शतकाच्या मध्यात रोटरी प्रेसचा शोध लागला तरी ते तंत्र अजूनही फारसे प्रगत नव्हते.  १८७४ साली हातानी कळ दाबून अक्षरे छापणार्‍या टाईपरायटरचा शोध लागला. पण वर्तमानपत्रे किंवा पुस्तके छपाईच्या दृष्टीने तो कुचकामी होता. १८८६ साली लागलेल्या एका शोधाने मात्र मुद्रणशास्त्रात मोठी क्रांती घडवली.

Ottmar_Mergenthaler

ऑटमार मर्जनथालर (Ottmar Mergenthaler) याचा जन्म जर्मनीतील हाचटेल येथे एका शाळा शिक्षकाच्या घरी झाला. १८७२ साली त्याने जर्मनीला रामराम ठोकून अमेरीकेची वाट धरली. त्याआधी जर्मनीत  तो एका घड्याळजीकडे उमेदवारी करत असे. वॉशिंग्टनला तो त्याचा भाऊ ऑगस्ट हाल (August Hahl) याला त्याच्या धंद्यात मदत करु लागला व पुढे तो त्याचा धंद्यातला भागीदारही झाला. १८७६ साली जेम्स क्लिफेनच्या (James Clephane) संपर्कात आला. क्लिफेन हा कागदपत्रे वेगाने छापण्यासाठी एखादे यंत्र तयार करण्याच्या मागे होता. त्याने ऑटमारला असे यंत्र बनवण्यास सांगितले. त्याआधी ऑटमारचा एक मित्र चार्स्ल मूर याने वर्तमानपत्राकरता टाईपींग करता येईल असा एक टाईपरायटर बनवला होता. पण त्याच्या डिझाईनमधे अनेक त्रुटी होत्या. त्याच्याच डिझाईनवरुन ऑटमारने कार्डबोर्डवर अक्षरे टाईप करता येतील असे डिझाईन बनवले. पण पुढे लागलेल्या आगीत त्याचे हे सर्व प्रयत्न नष्ट झाले.

पुढे ऑटमार हा व्हाईटलॉ रीड (Whitelaw Reid) ह्या न्युयॉर्क ट्रिब्युन या वर्तमानपत्राच्या अध्यक्षाच्या संपर्कात आला. रीडने ऑटमारला आर्थिक मदत केली आणि ऑटमारने त्याला एक यंत्र बनवून दिले. तरी त्यावर ऑटमार फारसा खुश नव्हता. एके दिवशी आगगाडीतून प्रवास करताना त्याच्या डोक्यात कल्पना आली जी सगळ्या मुद्रण व्यवसायात क्रांती घडवणार होती. काय होती ती कल्पना?

वेगवेगळ्या अक्षरांचे खिळे फाऊंड्रीमधे बनवले जात. त्यानंतर ते छापखान्यात आणून वापरले जात. खिळ्यांचे ओतकाम आणि त्याची जुळणी करणारे स्वयंचलीत मशिन तयार करण्याची कल्पना ऑटमारच्या डोक्यात आली. त्यावर त्याने काम सुरु केले. पण त्यासाठीची संरचना अतिशय जटील असणार होती. अक्षरांचे साचे बनवून त्यांची जुळणी करणे, हे जुळवलेले साचे पुढे ओतकामासाठी पाठवणे व ओतकाम झाल्यावर या साच्यांचा  पुर्नवापर करता येईल अशी संकल्पना त्याच्या डोक्यात होती.  त्याप्रमाणे तो कामाला लागला.

Lino

त्याने पितळेचे छोटे साचे (Matrix) बनवले. एकाच साच्यावर मूळ अक्षर व त्याचा इटॅलीक फॉर्म अशी  रचना केली. कॅपिटल लेटरसाठी याचप्रकारे वेगळे साचे बनवले गेले. हे साचे म्हणजेच मॅट्रेसेस साधारणत: दीड इंच लांबीचे असत. टाईपरायटरला जसा किबोर्ड असतो तसा ९० बटणे असलेला एक किबोर्डवर डाव्या बाजूस सर्व स्मॉल व उजव्या बाजुस सर्व कॅपिटल अक्षरे असत आणि मध्यभागी वेगवेगळी चिन्हे असलेली बटणे असत. किबोर्डच्या डाव्या बाजूला स्पेसबार असे. बटन दाबले की त्या अक्षराचा साचा वरच्या बाजुस ९० अक्षरांचे वेगवेगळे कप्पे असलेल्या मॅगझीनमधून घरंगळत खाली येत असे. पुढच्या अक्षराचे बटन दाबल्यावर त्या अक्षराचा साचा आधीच्या अक्षराच्या पुढे येऊन बसे. याचबरोबर दोन शब्दांमधील अंतरासाठी स्पेसबार दाबला की मधे स्पेसबॅण्ड येऊन बसे. एक पूर्ण ओळ टाईप झाली की ऑपरेटर उजव्या हाताला असलेले एक हँण्डल दाबत असे. हॅण्डल दाबल्यावर ही जुळणी केलेली पूर्ण ओळ मशिनच्या कास्टिंग भागाकडे पाठवली जाई. वर्तमानपत्राच्या रकान्यातील ओळींची अलाईनमेंट ही जस्टिफाईड असते. त्यासाठी दोन शब्दांच्या मधे असलेल्या स्पेसबॅण्ड मधे एक वेगळी रचना केली गेली होती. रकान्याची रुंदी आधीच सेट केलेली असे. मग शब्दांच्या मधल्या अंतराची जाडी कमी जास्त करण्यासाठी या निमुळत्या आकाराच्या स्पेसबॅण्डवर दाब दिला जात असे. हे दाबले गेलेले स्पेसबॅण्डस्‌मुळे जस्टिफिकेशन होत असे. मग ही मॅट्रिसेसची ओळ मोल्डिंग भागाकडे जाई. मोल्डिंगचे डिझाईनसुध्दा अतिशय जटील होते. यंत्राच्या वेगवेगळ्या भागांना वेगवेगळी गती मिळण्यासाठी विविध आकाराचे कॅम एकाच शाफ्टवर बसवलेले असत. साच्यामधे वितळलेला मिश्रधातू ज्यात ८५% शिसे, ११% अ‍ॅंटिमनी व ४% कथील असे याचा रस दाबाने सोडला जात असे. हा रस लगेचच गोठून त्याच्यापासून तयार झालेला एका ओळीचा स्लग बाहेर येत असे. अशा एकामागोमाग एक ओळी टाईप करुन त्याचे स्लग जुळवून कंपोजिंग केले जात असे. छपाई झाल्यावर हे वापरलेले स्लग पुन्हा वितळवले जात.

वरील चित्रात अनुक्रमे अक्षरांचा साचा (Matrix), साच्यावरील बनवलेल्या खाचा,
जस्टिफिकेशनचे स्पेसबॅण्डस‌ आणि स्लग

यानंतर वापरलेले मॅट्रेसेस पुन्हा वर असलेल्या मॅगझिनमधील त्यांच्या कप्प्यात पाठवण्यासाठी केलेली संरचना पण अतिशय जटिल होती. एका यांत्रिक लिव्हरने ते उचलून ते त्यांच्या कप्प्यात पाठवले जात. आज इलेक्ट्रॉनिक्सच्या जमान्यात ह्या रोबोटीक हालचाली करुन घेणे सोपे झाले आहे. पण केवळ यांत्रिक संरचनेतून या अतिशय अवघड अशा हालचाली करुन घेण्यामागे असलेला विचार थक्क करुन सोडतो.

या मशिनमधे वापरलेले तंत्र विस्तारीतपणे दाखवणारा एक माहितीपट युट्यूबवर पहायला मिळतो.

याचबरोबर डॉग विल्सन (Doug Wilson) याने २०१२ साली या मशिनवर आधारीत Linotype – The Film हा माहितीपट काढला. त्यात त्याने या मशिनशी संबधीत असलेल्या अनेक लोकांच्या मुलाखती घेतल्या आहेत. त्या ऐकताना या मशिनच्या बाबतीत घडलेल्या अनेक गंमती आपल्याला कळतात.

पहिल्या बनवलेल्या मशिनमधे मॅट्रिसेस ठेवण्याचे एकच मॅगझीन असे. पण त्यामुळे एकाच टाईपचा पर्याय उरे. त्यानंतर आलेल्या मशिनला चार मॅगझीन असत. या चार मॅगझीनमधे चार वेगवेगळे टाईप असत. ऑपरेटर त्याला पाहिजे त्या टाईपचे मॅगझीन लावून टायपींग करत असे.

या कंपोजिंगमधे काही वेळेला गंमती घडत. टाईप करताना काही चूक झाल्यास ऑपरेटर ओळ पूर्ण करण्यासाठी डाव्या हाताला असलेल्या etaoin shrdlu या अक्षरांची बटन दाबून ओळ पूर्ण करत. याचा बाहेर आलेला स्लग काढून टाकण्यात येई. पण काही वेळेला हा स्लग काढायचा राहून जाई व तो तसाच छापला जाई. मग वाचकांना प्रश्न पडे की हे etaoin shrdlu काय प्रकरण आहे.

 

ऑटमारने हे बनवलेले मशिन लगेचच न्युयॉर्क ट्रिब्युनच्या छापखान्यात बसवले गेले. त्याने १८८९ साली मर्जनथालर लायनोटाईप कंपनीची स्थापन केली आणि तेथे या मशिनची निर्मिती सुरु केली.

अनेक वर्तमानपत्रांनी ही मशिन विकत घेणे चालू केले. वेगाने होणार्‍या टाईपसेटींगमूळे अनेक वर्तमानपत्रांनी आपल्या पानांची संख्याही वाढवली. नविन तंत्रज्ञानाचा जो परिणाम होतो तो झालाच. अनेक खिळे जुळवणार्‍यांच्या नोकर्‍या या मशिनमुळे गेल्या. त्यातील काहींनी हे नविन तंत्रज्ञान आत्मसात केले.

i-89dc6ddb105a1722bcfef439e8e76448-6211948_linotype

ऑटमारने बनवलेले पहिल्या ब्लोअर मॉडेलमधे पुढे त्यानेच सुधारणा करुन ’मॉडेल १’ या नावाने नविन मशिन बाजारात आणले. १९७०-८० या दशकात फोटोटाईपसेटींग मशिन बाजारात येण्यापर्यंत ही मशिन अनेक छापखान्यात वापरली जात होती. १८९९ मधे ऑटमारचा बाल्टिमोर येथे मृत्यू झाला.

einstein1.png

पण ही गोष्ट येथेच संपलेली नाही….

क्रमश:

कौस्तुभ मुद्‌गल

ऐसी अक्षरे – भाग १

आज आपण आपले विचार व्यक्त करण्यासाठी कुठली माध्यमे वापरतो? मुद्रित माध्यम, सोशल मिडिया, दूरदर्शन अशी यादी बरीच वाढवत नेता येईल. पण विचार व्यक्त करण्यासाठी आपण कुठली साधने वापरतो याचा विचार करु गेल्यास लिपीचा नंबर बराच वरचा लागेल. वरील कुठल्याही माध्यमाद्वारे माहिती पाठवायची असेल तर अक्षरांच्या मदतीने तो पोहोचवणे सोपे जाते. पण या लिप्यांचा उगम शोधायला आपल्याला बरेच मागे म्हणजे आजपासून सुमारे २५-३० हजार वर्षे मागे जावे लागते. कुठलीही लिपी बनण्याच्या आधी भाषा निर्माण झाली यात संशय नाही आणि भाषेच्या स्वरांना चित्रात बसवण्याचा प्रयत्न मानवाने लिपीद्वारे केला.

हजारो वर्षांपूर्वी मानवाला आपल्या मनातल्या भावभावना प्रकट करण्याची इच्छा झाली. निसर्गातील विविध आवाज तो ऐकत होता व या आवाजाची नक्कलही त्याने करुन बघितली असेल. यातूनच तो तोंडावाटे निरनिराळे आवाज काढून संवाद साधू लागला. इथे भाषा निर्माण झाली. पण तो इथेच थांबला नाही. मग त्याने निसर्गातील वस्तूंचा वापर करुन गुहांमधे चित्रे काढली. तोही त्याच्या मनातल्या भावना प्रकट करण्याचा एक मार्ग होता. तो काढत असलेल्या निरनिराळ्या आवाजांना त्याने चित्रबध्द केलं आणि कुठल्या आवाजाला कुठले चित्र वापरावे याचे प्रमाणीकरण केले. आज आपल्याला एखादे अक्षर बघून त्याचा उच्चार कसा करायचा हे माहित असले तरी त्यावेळी त्याच्यासाठी ते एक चित्रच होते. इथेच लिपीचा जन्म झाला.

गुहांमधील या चित्रांना लिपी म्हणता येणार नाही पण आपल्या मनातल्या भावना, रोज घडणारे प्रसंग, वेगवेगळे प्राणी पक्षी अशा अनेक गोष्टींची अभिव्यक्ती या चित्रांमधून त्याने दगडांवर उमटवली. हा मानवाच्या प्रगतीतला एक महत्वाचा टप्पा मानला पाहिजे. त्याने प्रारंभी काढलेल्या चित्रांमधे त्याला दिसलेले प्राणी, पक्षी यांचे चित्रण येते. नंतरच्या काळात त्याने अशी अनेक चित्रांची मालिका काढण्यास सुरुवात केलेली आढळते. ज्यात एखाद्या प्राण्याची शिकार करतानाचा प्रसंग, लढाईचा प्रसंग किंवा नाचगाण्यांच्या प्रसंगाचे विस्तृतपणे  चित्रण केलेले आढळते.

यानंतरचा टप्पा आहे तो Ideogram म्हणजे चिन्हांकीत लिपीचा.  यात त्याने त्याच्या मनातल्या भावनांचे वेगवेगळ्या चिन्हांमधे प्रकटीकरण करणे सुरु केले. पण अजूनही या चिन्हांना आवाज मिळालेला नव्हता. Ideogram चे उत्तम उदाहरण म्हणजे चिनी लिपी.  आणि यानंतर मात्र त्याने उमटवलेल्या प्रत्येक चिन्हाला विशिष्ठ उच्चारणाद्वारे आवाज दिला व त्याचे प्रमाणीकरण केलं. इथे खर्‍या अर्थाने लिपीची भाषेशी सांगड घातली गेली.

old Chinese
प्राचीन चीनी लिपी

वैदिक साहित्य हे मौखिक असल्याकारणाने लिखित स्वरुपातले कुठलेही पुरावे आपल्याला मिळत नाहीत. कदाचीत त्याकाळी (अर्थात त्याचा कालखंड कुठला हा एक मोठा प्रश्नच आहे) ते लिहिले गेले असल्यास कालौघात ते नष्ट झाले असेच म्हणावे लागेल.

साधारणत: इ.स.पू  ३००० वर्षांपूर्वी मेसोपोटेमिया येथे टोकदार हत्याराने विविध चिन्ह उमटवलेल्या चिकणमातीच्या अनेक पट्ट्या मिळालेल्या आहेत. अर्थात ही कुठली लिपी असावी का? याबद्दल निश्चित काही सांगता येत नाही. पण याच कालखंडात भारताच्या वायव्य प्रांतात असलेल्या प्रगत सिंधू संस्कृतीच्या सापडलेल्या मुद्रांवरही अशाच चिन्हांकीत लिपीने लिहिलेले आढळते. ही लिपी वाचण्याचे अनेक दावे केले गेले असले तरी ही लिपी अद्याप वाचली गेलेली नाही.  तसेच याच कालखंडातील इजिप्तमधील पिरॅमिडस्‌मधेही अशीच चिन्हांकीत लिपी सापडते. त्यानंतर जगभर वेगवेगळ्या प्रदेशांमधे अशा चिन्हांच्या लिपींचा वापर सुरु झालेला दिसतो.  नंतर या चिन्हांना स्वरही मिळाले. या चिन्हांच्या आकृतीबंधातून ती काय सांगत आहेत हे कळत असे. पुढच्या प्रगतीच्या टप्प्यावर मात्र ही चिन्हे Expressive कडून symbolic झाली. याच चिन्हांच्या लिपीतून ग्रीक व त्यानंतर आपण सध्या वापरतो ती रोमन लिपी निर्माण झाली. भारतातील एक जुनी लिपी म्हणजे ब्राह्मी, तिच्यावरुन अनेक लिप्या तयार झाल्या.

download
क्युनिफॉर्म लिपीतील भाजलेल्या मातीची पट्टी

सध्याच्या लेबॅनॉन, ट्युनिशिया व माल्टा या भागात इ. स. पू. ९ व्या शतकात फोनिशीअन भाषा बोलली जात असे. या भाषेची एक लिपी देखील होती. ग्रीकांनी या लिपीतील अक्षरांवर संस्कार करुन त्यांना वेगवेगळे स्वर दिले व त्यांचे प्रमाणीकरण केले. टायपोग्राफी या शब्दाची निर्मितीच ग्रीक शब्द Typo म्हणजे चिन्हांकीत करणे आणि Graphy  म्हणजे लिहिणे यापासून झालेली आहे. ग्रीकांनी बनवलेल्या या लिपीमधे सगळी अक्षरे कॅपिटल होती. तसेच दोन शब्दांच्या मधे जागा सोडणे वगैरे नियम तयार झालेले नव्हते. रोमन लोकांनी या लिपीत आणखी भर टाकली व ८ व्या शतकात कॅपिटल व लोअर केसच्या अक्षरांचा वापर चालू झाला.

गंमतीचा भाग असा की वेगवेगळ्या भागात एकाच स्वरासाठी वेगवेगळी चित्रे किंवा चिन्हे म्हणजेच अक्षरे निर्माण झालेली दिसतात. अगदी भारताबद्दलच बोलायचं झालं तर भाषेप्रमाणे लिपीही बदलते. पण जगात इतरत्र मात्र असे आढळत नाही. युरोपमधे बर्‍याच भाषांनी रोमन लिपीमधे थोडी भर टाकून ती वापरण्यास सुरुवात केली. त्याचप्रमाणॆ अरबी लिपी ही फारसी किंवा उर्दू लिहिण्यासाठी आजही वापरली जाते.

दरम्यानच्या काळात दगड, ताडपत्र, भुर्जपत्र, जनावरांच्या कातड्यापासून बनवलेले पार्चमेंट अशा वेगवेगळ्या माध्यमांचा वापर लिखाणासाठी सुरु झालेलाच होता. ही सगळी हस्तलिखिते होती. त्यामुळे लिखित साहित्याच्या प्रती बनवणे हे अत्यंत जिकीरीचे आणि वेळखाऊ काम होते. शिक्षणासाठी किंवा धर्मप्रसारासाठी लागणार्‍या ग्रंथांच्या प्रती निर्माण करणे अत्यंत गरजेचे होते.  याच कालखंडात चीनमधे कागदाचा शोध लागलेला असला तरी तो अजून जगासमोर आलेला नव्हता. कागद हे माध्यम जगासमोर आल्यानंतरही  हाताने लिहिण्याच्या कृतीला अजुनही पर्याय मिळाला नव्हता.

गटेनबर्गने धातूचे खिळे जुळवून तसेच तेलमिश्रीत शाई वापरुन केलेली छपाई ही त्यावेळी मोठी क्रांतीच मानावी लागेल. खिळे जुळवून छपाईच्या तंत्राचे मूळ मात्र चीनमधे सापडते. गटेनबर्गला हा शोध लागण्यापूर्वी सुमारे हजारवर्षे अशी छपाई चीनमधे चालत होती. लाकडाच्या ठोकळ्यावर उलटी अक्षरे कोरली जात व त्यांना शाई लावून ती कागदावर छापली जात. पुढे भाजलेल्या मातीची अक्षरे बनवून व ती जुळवून छापण्याचे तंत्र त्यांना गवसले. पण त्यांनी हे तंत्र अनेक वर्ष चीनच्या बाहेर मात्र जाऊ दिले नाही. रेशीम मार्गावरून पश्चिमेकडील देशांशी चालणार्‍या व्यापारामुळे चीनी व्यापार्‍यांचा अरबी लोकांशी संबंध येत असे. याच संबंधांमधून अरबांना हे तंत्र माहिती झाले व त्यांच्यामार्फत ते युरोपात पोहोचले. मात्र गटेनबर्गने बनवलेला पहिला खिळ्यांचा संच वाचण्याच्या दृष्टीने फारसा चांगला नव्हता.

gutenburg_banner
गटेनबर्गने छापलेल्या बायबलमधील टाईप

मुद्रणासंबधीत टायपोग्राफीची सुरुवात येथून झालेली आपल्याला आढळते. एखादा टाईप बनवताना अतिशय बारकाईने विचार केला गेला आहे. त्या अक्षराचे वळण, त्या अक्षराची जाडी, त्याच्या सरळ रेषांचे कोन व गोलाकार भागांची गोलाई, कॅपिटल व लोअर केस मधली अक्षरे अशा अनेक अंगांनी विचार केला गेलेला आहे. अक्षरांची ही संरचना प्रारंभी हातानीच केली गेली व त्यानंतर त्यांना मुद्रणासाठी वापरण्यायोग्य असे धातूंचे खिळे बनवण्यात आले. टाईप डिझाईनची ही प्रगती अतिशय त्रोटक शद्बात मांडलेली आहे.

mio-designassets0BzCQdutE8gumVE9NYmg5cU83N2sanatomy
टाईपफेसची विविध अंगे

टायपोग्राफी जसजशी प्रगत होत गेली तसतसे वेगवेगळे ’टाईपफेस’ ज्याला आपण सध्या ’फॉन्टस’ म्हणतो ते तयार होत गेले. गटेनबर्गने बनवलेला पहिला टाईप होता ब्लॅक लेटर या नावाचा. पण हा टाईप वाचण्याच्या दृष्टीने अत्यंत किचकट होता. मग १५ व्या शतकातच निकोलस जेन्सन या फ्रेंच संशोधकाने पहिला रोमन टाईप बनवला. हा टाईपफेस वाचण्याच्या दृष्टीने अतिशय सुटसुटीत होता. यानंतर रोमन टाईपलाच उजवीकडे एक विशिष्ठ कोनात तिरका करून ’इटॅलीक्स’ टाईप बनवला गेला. यानंतर १८ व्या शतकापर्यंत टाईपमधे फारशी प्रगती झाली नाही. १८ व्या शतकात इंग्लडमधे विल्यम कॅसलॉन याने रोमन टाईप आणखी चांगल्याप्रकारे डिझाईन केला व त्यानंतर जॉन बास्करव्हिले, डिडोट, बोडोनी यांनीही रोमन टाईपवर आधारीत वेगळे टाईपफेस बनवले. विल्यम कॅसलॉनचा पणतू चवथा कॅसलॉन याने सेरीफ नसलेला सान्स सेरीफ टाईपफेस विकसीत केला.

blog-graphic-02-1024x364-1-800x284
सेरिफ व सान्स सेरिफ टाईपफेस

२० व्या शतकाच्या सुरुवातीला पॉल रेनर या जर्मन डिझायनरने फुच्युरा नावाचा टाईपफेस बनवला. त्यानंतर एरिक गिल या इंग्लीश डिझायनरने गिल सान्स हा टाईपफेस बनवला. जगातला सर्वात जास्त वापरला गेलेला व आवडता टाईपफेस हेल्वेटीका हा स्विस डिझायनर मॅक्स मिडिंगर याने तयार केला. (Helvetica या टाईपच्या निर्मितीला ५० वर्षे झाली त्यानिमित्ताने २००७ साली एक माहितीपट काढला गेला. तो जरुर बघा.)

टायपोग्राफी मधली ही प्रगती मुद्रण शास्त्राच्या दृष्टीने अतिशय महत्वाची आहे. निर्माण झालेल्या या वेगवेगळ्या टाईप्सचे खिळे बनवले गेले व ते छपाईसाठी वापरले जाऊ लागले. रोमन लिपीचे जसे खिळे बनवले गेले तसेच देवनागरी, बंगाली अशा भारतीय लिप्यांचेही खिळे बनले. प्रारंभी ते परदेशातून आयात करावे लागत. पण त्यानंतर भारतातच अनेक टाईपफाऊंड्री चालू झाल्या. हा आहे  टायपोग्राफीचा प्रवास.

Types

आज मोबाईलवरच तुमच्यासमोर माहितीचा खजिना उघडला जातो. पण सुमारे सव्वाशे वर्षांपूर्वी माहितीची कुठली साधने उपलब्ध होती? टेलिग्राफचा शोध लागलेला होता आणि टेलिफोन अजूनही बाल्यावस्थेत होता. त्यामुळॆ माहितीच्या देवाणघेवाणीत मुद्रणशास्त्राचा शोध अतिशय महत्वाचा आहे. १५ व्या शतकात गटेनबर्गने लावलेल्या मुद्रणयंत्राच्या शोधामुळे पुस्तकांबरोबरच अनेक वर्तमानपत्रांच्या छपाईलाही सुरुवात झाली. गटेनबर्गने शोधलेल्या लेटरप्रेस मशिनमुळॆ एका वेगळ्या शाखेची निर्मिती झाली. टाईपफेसचे खिळे वापरुन छपाईचे तंत्रज्ञान विकसीत होत गेले आणि १९ व्या शतकाच्या अखेरीस या तंत्रातच एक मोठी क्रांती घडली…..

क्रमश:

कौस्तुभ मुद्‌गल

भाव खाऊन गेलेला पाव…

इटलीमध्ये नेपल्स नावाचे समुद्र किनाऱ्यावर वसलेले एक अत्यंत पुरातन शहर आहे. मुळात ही ग्रीकांची एक वसाहत होती जी इसपू ६० च्या आसपास वसलेली होती. १७-१८ व्या शतकात नेपल्स दारिद्र्याने पिचलेले एक शहर होते. या शहरातल्या लोकांचा ‘भिक्षांदेही’ हा प्रमुख उद्योग होता त्यामुळं खाण्याचे चोचले किंवा आवडनिवड हा विषय त्यांच्यासाठी वर्ज्यच होता. घरीच थापलेल्या जाड्या-भरड्या आणि गोल पावावर स्वस्तातले चीज, लसूण आणि टोमॅटोचे ‘टॉपिंग’ असलेला पिझ्झा रस्तोरस्ती विकला जाई.  पिझ्झा हा नेपल्सच्या लोकांचा प्रमुख आहार होता.

नेपल्स त्या काळी इटलीचा भाग नव्हते तर एक स्वतंत्र वसाहत होती. १८६१ साली नेपल्स इटलीचा भाग बनले आणि त्याची स्थिती हळूहळू सुधारू लागली. १८९० साली इटलीच्या राजा आणि राणीने नेपल्सला भेट दिली. ‘राजाला रोजच दिवाळी’ या उक्तीप्रमाणे रोजच उच्चभ्रू पद्धतीचे फ्रेंच जेवण जेवणाऱ्या राजा आणि राणीला त्याचा कंटाळा आलेला होता. नेपल्सच्या पिझ्झाविषयी माहिती मिळाल्यावर राणीने चवपालट म्हणून नेपल्समधल्या एका प्रसिद्ध पिझ्झा विक्रेत्याकडून वेगवेगळ्या पद्धतीचा पिझ्झा मागवला.

त्यातला चीज, टोमॅटो व basil चं टॉपिंग असणारा आणि इटलीच्या झेंड्यासारखा दिसणारा पिझ्झा या राणीसाहेबांना फार म्हणता फारच आवडला. ज्याच्याकडून पिझ्झा मागवला होता तो दुकानदार धंद्यात भलताच मुरलेला होता, त्याने ताबडतोब या पिझ्झाचे राणीसाहेबांच्या नावे नामकरण करून टाकले.

66115664-cocept-of-a-lady-queen-contemplating-pizza

या राणीसाहेबांचे नाव होते Queen Margherita of Savoy आणि त्यांचे पती म्हणजे इटलीचे राजे Umberto I. एव्हाना तुमच्यासारख्या खवय्या वाचकांनी या पिझ्झाचे नाव Pizza Margherita हे ओळखले असेलच.

राणीसाहेबांना पिझ्झा आवडला ही बातमी इटलीभर पसरली  आणि नेपल्सच्याबाहेर फारसा माहीत नसलेला पिझ्झा इटलीत जाऊन पोचला. पण इतक्यावरच त्याची वाटचाल थांबली नाही, इटालियन निर्वासितांबरोबर पिझ्झा अमेरिकेतही जाऊन पोचला आणि Pizza hut, Dominos सारख्या ब्रँडच्या जोरावर त्यानं जग पादाक्रांत केलं.

आता यापुढं तुम्ही जेंव्हा कधीही पिझ्झाची ऑर्डर देण्यासाठी मेनुकार्ड हातात घ्याल तेंव्हा त्यातल्या एका पिझ्झाच्या नावाची गोष्ट तुम्हाला माहीत असेल.

यशोधन जोशी

एक भाग्यवंत झाड सफरचंदाचे

गोविंन्दाग्रजांच्या कवितेतले एक कडवे आठवा

“काही गोड फुले सदा विहरती स्वगागनांच्या शिरी,
काही ठेवितसे कुणी रसिकही स्वच्छंद हृन्मंदिरी ;
काही जाउनी बैसती प्रभुपदीं पापापदा वारि ते ;
एकादें फुटके नशीब म्हणुन प्रेतास शृंगारिते !”

‘फुटक्या नशीबा’ ऐवजी नेमके उलटे भाग्य एखाद्या वृक्षाच्या ‘नशिबी’ येते. गयेमधला बोधिवृक्ष आणि न्यूटनच्या माहेरचे सफरचंदाचे झाड हे त्याचे नमुने.

१६६५ साली प्लेगची मोठी साथ आली. म्हणून केंब्रिजमध्ये नुकताच ‘स्नातक’ झालेला आयझॅक न्यूटन आपल्या वारसघरी परतला. हे घर होते लिंकनशायर मधल्या वूलसथॉर्प येथे. तरूण न्यूटन अनेक समस्यांची उकल करण्यात रमलेला, बव्हंशी एकलकोंडा जीव होता. गणित, ग्रहगोलशास्त्र (अॅस्ट्रॉनोमी) हे त्याचा मेंदू व्यापून राहिलेले विषय होते.

रुढ प्रचलित कथा सांगते अशाच एका वेळी घराच्या बागेत सफरचंदाच्या झाडाखाली न्यूटन विचारमग्न बसला होता. तेव्हा एक सफरचंद झाडावरुन गळून सरळ रेषेत खाली पडले. ग्रहगोल असे एकमेकांवर का आदळत नाहीत? पृथ्वीतलावर मात्र कोणतीही वस्तू थेट झपाटत (प्रतिसेकंद ३२ फूट वेग वाढत) खाली पडते….. असे का? या प्रश्नाला या पडत्या सफरचंद फळाची पुन्हा आज्ञा झाली.

यासारखी अनेक कोडी एकाच सपाट्यात सोडविणारा ग्रंथ नंतर वीस वर्षांनी म्हणजे १६८७ साली अवतरला पण त्याचे ‘बीज’ म्हणे या पडत्या फळाच्या आज्ञेतले! अशी ही आख्यायिका.

त्यानंतर न्यूटन इतका मोठा गणिती आणि वैज्ञानिक ठरला आणि त्याच्या प्रयोगशाळा, टिपणे, हत्यारे या बरोबरीने या वूलसथॉर्पमधील एका सफरचंदाच्या झाडाला पण ऐतिहासिक वारसवस्तूचा बहुमान मिळाला. आर.जी. किसींग या भौतिक शास्त्रज्ञाने या झाडाचा मागोवा घेत पुरेसा पिच्छा काढला आणि त्याच्या इतिहासावर उपलब्ध पुराव्यांवर त्याच्या अन्यत्र लाविलेल्या भाईबंद रोपटी, झाडे यांच्या जनुकी छाननीवर अवघे पुस्तक लिहून ठेवले आहे. न्यूटनची भाची ते व्हॉलतेर पर्यंत सगळ्यांची साक्ष, नोंद घेत त्याने सदर इतिहास लिहीला आहे.

आदरापोटी व्यक्तिला ईश्वरी दर्जाची श्रध्दा लाभते. विज्ञानामध्ये न्यूटनचे असे झाले. जगभरच्या भौतिक विज्ञानवंतांना ह्या झाडाचे रोपटे आपल्या संस्थांमध्ये वृक्ष म्हणून नांदवावे असे वाटले. न्यूटनच्या बहुमानार्थ त्याच्या डहाळ्या अलग नेल्या गेल्या. हे मुळ झाड १६५० च्या सुमारास लावले गेले. १८१६ च्या वादळात ते पडले. पण त्याला आपसूक फुटवे पण आले. उरल्या पडक्या झाडाच्या ‘न्यूटनस्मृती खुर्च्या’ ‘न्यूटनस्मृती ओंडके’ झाले आणि थोरांघरी वा संग्रहालयात मिरवू लागले. त्याचीच एक रोपडहाळी नजीकच्या बेल्टन पार्कमध्ये लावली गेली. १९३० मध्ये फ्रुट रिसर्च स्टेशनने त्या झाडाच्या डहाळ्या नेल्या तेव्हापासून जगभरच्या विश्वविद्यालयात संशोधन संस्थांमध्ये त्याचा प्रचार झाला. जणू प्रत्येकाला आपल्या प्रांगणात न्यूटनचा सोबती फोफावलेला पाहीजे होता.

याचा आपला स्वदेशी नमुना म्हणजे पुण्यातील ‘आयुका’ १९९४ साली त्यावेळचे संचालक जयंत नारळीकरांना वुलस्थॉर्प मधल्या ‘मातृ’ वृक्षाचे रोपटे मिळाले. प्रोस्टानी पौष्टिक दिरंगाई, पुण्याची उष्म हवा इत्यादी अडथळे निरंतर चालू राहिले. परिणामी रोप वाढायचे पण मान टाकायचे. अखेरीस १९९७ साली दोन रोपे लावली. सावली धरणारे हिरवट आडोसे केले. सर्वांच्या शर्तीने विशेषकरुन डॉ. भापकरांच्या प्रयत्नाला एक छोटे फळ आले ते मी डॉ. भापकरांबरोबर स्वत: पाहिले होते.

जुन्या बायबलमध्ये ‘अदाम आणि हव्वा’ यांनी खाल्लेले फळ म्हणे सफरचंद होते अशी श्रध्दा वा धारणा आहे. (हे फळ बहुदा प्राचीन नारिंग असण्याचा संभव अधिक आहे) पण मनुष्यजातीच्या निर्मितीप्रमाणे भौतिक विज्ञानालाही मुळ कारण ठरलेले हे विशेष म्हणजे अती प्राचीन वस्तूंच्या नकली प्रतिकृती करणे हा एक मोठा गब्बर चोरधंदा आहे. न्यूटनच्या वृक्ष यास अपवाद नाही. २०१६ साली कॅनडाच्या नॅशनल रिसर्च सेंटरला असे कळून चुकले (खरेतर चुकले ते कळले) की आपल्या परसातला न्यूटन सफरचंद वृक्ष हा मुळचा नाही फार काय तो मूळ ‘ फ्लॉवर ऑफ केंट’ या प्रकारचा सुध्दा नाही !

लॉर्ड ऑफ मिंट झाल्यावर न्यूटनने आपली तीक्ष्ण बुध्दी बनावट नाणी पारखण्याकरता खर्ची घातली होती. आता बनावट न्यूटन वृक्ष पारखण्याचे दिवस आहेत.

डॉ. प्रदिप आपटे

शिकार ते शेती

पृथ्वीवरील भौतिक परिसराने पराकोटीचे बदल अनुभवले आहेत. ‘अन्न’ या वस्तूचा प्राथमिक स्रोत या भौतिक पर्यावरणामध्येच असतो. वनस्पती आणि प्राणिजीवनाची शक्याशक्यता या भौतिक पर्यावरणाने ठरते. सध्या ‘जागतिक तापमान’ वाढत असल्याची मोठी भयग्रस्त चर्चा चालु आहे. आजवरच्या भूवैज्ञानिक पुराव्यांनुसार पृथ्वीवरील वातावरण तापणे, ते थंडावणे, असे हेलकावे अनेकदा घडले आहेत. जेव्हा मनुष्यप्राणी फार मोठी कर्ब उलाढाल करत नव्हता, तेव्हासुध्दा घडले आहेत. या हेलकाव्यांमुळे जीवसृष्टीची ठेवण बदलते, कधी कधी अतोनात पालटते. दाट ते तुरळक जंगलांच्या जागी वाळवंटी कळा येते. नद्यांचे प्रवाह बदलतात. काही नद्याच सुकून नाहीशी होतात. अशा उत्पातांबरोबरीने अन्नाची व्याख्या पार  पालटते.

मनुष्यजातीची वाटचाल इतर जीवसृष्टीप्रमाणेच या बदलांच्या चाळणीतून झालेली आहे. मानवसदृश माकडापासून उपजलेले स्थित्यंतर बदलत बदलत मनुष्यशाखा उपजली; पण इतर माकडांपेक्षा त्याचा जबडा, दातांची ठेवण आणि मेंदू यात लक्षणीय बदल झाले. हे बदल अन्नसंकल्पनेशी निगडित आहेत.

Stages in human evolution

अधिक जाडसर दंतकवच, पसरट दाढांमुळे अनेक प्रकारच्या वस्तू ‘खाद्य’ होऊ शकल्या. ‘वनस्पती’ व ‘प्राणी’ या दोन्हींचे ग्रहण त्यामध्ये चालू राहिले. वाघसिंहादी मार्जार किंवा लांडगा-कुत्रावर्गीय मांसाहार प्राण्यांचे दात वनस्पतिभक्षणाला लायक नव्हते, तर अन्य माकडवर्गीयांनी मांसाहार प्रतिकूल होता. परिणामी, विशिष्ट पर्यावरणाखेरीज त्यांना जगणे मुश्किल होते. माणसाच्या सर्वभक्षीपणामुळे परिस्थितीनुसार तगणे, नव्या परिसरात स्थलांतरीत होऊन तगणे सुकर बनले.

मनुष्यप्राण्यांना कोणकोणत्या रुपाने अन्न गवसत गेले आणि भेडसावत राहिले, या प्रश्नाचे उत्तर फार गुंतागुंतीचे आहे. माणसाची ‘उपजत’ बुध्दी किती, अनुभवातून अंगीकारलेली अशी ‘अनुकूल’ बुध्दी किती, माणसाचा मेंदू कसा विकसित झाला, याचा ‘अन्न‘ या जाणिवेशीही संबंध आहे.

सुमारे २५ हजार वर्षांपूर्वी पृथ्वीचा खूपसा भाग हिमाने झाकलेला होता. भूभागांवर हिमाचे ताव पसरले होते. समुद्राची क्षेत्रेही गोठलेली होती. जशी या हिमतावांची वितळण होत पीछेहाट सुरु झाली तसे वनस्पती व प्राणिजीवन निराळ्या जोमाने व वैशिष्ट्यांनी फुलू लागले. या अखेरच्या मोठ्या हिमयुगाला ‘वुर्म’ म्हणतात. युरोपातले हवामान अधिक उबदार होऊ लागले. बर्फ हटल्याने मोकळ्या झालेल्या जमिनीवर प्राणी, मनुष्य व वनस्पतींचे वैपुल्य वाढू लागले. बर्फ वितळून या अखेरच्या समुद्राची पातळी उंचावू लागली. भारतीय भूभागांवर होणार्‍या पावसात वाढ होऊ लागली. त्यानंतरच्या सुमारे १३००० ते ६००० पुर्वीच्या काळाला ‘मध्याश्मयुग’ म्हणतात. हा पूर्वीच्या तुलनेत सुबत्तेचा काळ. कंद आणि फळे या स्वरुपामुळे अन्न मुबलक झाले. मानवी लोकसंख्यादेखील बळावली. तरीही आजच्या अर्थाने शेती सार्वत्रिक नव्हती. अन्नपैदास केली जात नसे. अन्न मुख्यत: शोधून गोळा केले जाई. हत्यारे फार प्रगत नव्हती. शिकार मोठ्या कष्टाची असे. मोठ्या प्राण्यांची शिकार मर्यादित संख्येमुळे आणि जिकिरीमुळे कमी असे. मांस साठविणेही शक्य नसे. त्यापेक्षा पाणवठा, गवताळ भागातील छोट्या पण संख्येने विपुल असणार्‍या प्राणी व पक्ष्यांची शिकार सुलभ असे. या काळातल्या दगडी हत्यारांची ठेवणही त्यामुळे अशा शिकार्‍यांना अधिक साजेशी आढळते. प्राण्याची शिकार आणि वनस्पतीजन्य अन्न गोळा करणे, याचे प्रमाण सुमारे एकास चार इतके असावे, असा कयास आहे. आधुनिक आर्थिक भाषेत सांगायचे, तर शिकारीमधून मिळणार्‍या मांसातून जास्त उष्मांक मिळायचे, पण जास्त खर्चीही पडायचे. म्हणून फक्त उष्मांक बेताचेच लाभायचे. त्यापेक्षा अन्न गोळा करण्यासाठीची यातायात अधिक सुकर. या खटाटोपातूनच दोन विशेष बाबी उद्‌भवल्या. एक म्हणजे ‘शिकारीसाठीचे मित्र प्राणी’ आणि ‘पाळीव प्राणी’ ही नवी संस्कृती व संस्था वाढीला लागली. दुसरे म्हणजे वनस्पतिचक्राची अधिक डोळस जाण येऊ लागली.

foto_paleolitico

या दोन्ही बाबी माणसाच्या समाजाचे व भौगोलिक स्थित्यंतराचे स्वरुप ठरवू लागल्या. परंतु जवळपसा सर्व संस्कृतींमध्ये व समाजांत माणसाचे ‘सर्वभक्षी’ पण (शाकाहार व मांसाहार) शाबूत दिसते. निव्वळ वनस्पतिजन्यं पदार्थांवर उपजीविका करण्याची कुवत पुरेशी आलीच नव्हती. जेव्हा ‘शेती’ ची कल्पना रुजली आणि फोफावली तेव्हाच या शक्यतेचा उदय झाला असावा. बहुतेक सर्व समाजव्यवस्थांमध्ये शेतीचा आरंभ स्त्रियांकडून झाला असावा, असेच सूचित करणारे पुरावे आढळतात. हे फार मोठे आर्थिक स्थित्यंतर आणि सर्वांत लक्षणीय ‘श्रमविभागणी’ चे उदाहरण ठरले आहे. शेती म्हणजे ‘नैसर्गिक’ अशी आपली ढोबळ धारणा असते. ही बव्हंशी विपरीत समजूत आहे. शेती ही मनुष्यमात्राने केलेली सर्वात क्रांतिकारक शस्त्रक्रिया. तिला कृत्रिम म्हणावे की नैसर्गिक? मनुष्य हा निसर्गाचाच एक भाग आहे. त्या अर्थाने ती नैसर्गिकच. आपल्या इच्छेनुसार आणि गरजेनुसार आसपासचे भौतिक जग मुरडून घेण्याची मोठी ताकद प्रथम शेतीतून व्यक्त झाली. मनुष्य आधी अन्न ‘निवडून’ घेत असे. शेतीमुळे तो अन्नेतर बाबी निवडून काढून टाकू लागला. अन्न देणार्‍या वनस्पतींचा अन्नेतर वनस्पतींपासून बचाव करु लागला. वनस्पती लागवडीपासून वाढीपर्यंत हुकमत आल्यामुळे उत्पादन स्थिरावले. वरकड पैदा झाला. मनुष्यजीवन भौगोलिकदृष्ट्यादेखील स्थिरावले. ‘शिकार’, ‘पाळीव प्राणी’ आधारित जीवनक्रमी सावलीसारखा चालूच होता; पण तोही वाढत्या जाणिवेमुळे, ज्ञानामुळे हळूहळू उंचावू लागला.

neolithic-farmers

हे स्थित्यंतरदेखील सर्वत्र एकसमान नव्हते. त्याची गती, प्रगती आणि गुणवत्ता फार भिन्न आणि आणि गुंतागुंतीची आढळते. हे कसे घडले हे समजावून घ्यायला भूविज्ञान, पुराविज्ञान, वातावरणविज्ञान, पर्यावरणविज्ञान अशी अनेक भिंगे वापरावी लागतात, तरच आहे त्या तुटपुंज्या साधनांतून हा इतिहास उलगडतो. जगभरच्या प्रदेशातील विभिन्नता काही अंशी तरी वनस्पतीची नैसर्गिक विखरण कशी झाली, यावरच अवलंबून होती. म्हणूनच पूर्वापार काही भाग म्हणजे वनस्पतिजन्य अन्न, असे ठाम असे तयार होऊ लागले. काही वनस्पतींचे वेचक प्राबल्य फार झपाट्याने वाढले त्याचे सुस्पष्ट दाखले हरतर्‍हेने मिळतात.

डॉ. प्रदिप आपटे

हरवलेल्या आवाजांच्या शोधात

मानवाच्या उत्क्रांतीच्या वेगवेगळ्या टप्प्यांमधे त्याने वेगवेगळे शोध लावले. त्यातला एक महत्वाचा शोध म्हणजे भाषा. त्याने संवादासाठी भाषेचा शोध लावला. पण त्या आधीपासून तो निसर्गातील अनेक आवाज ऐकत होताच. कधीतरी त्याने त्या आवाजांची नक्कल करण्याचा प्रयत्नही केला असेल. पण एकंदरीत त्याचे आयुष्य खडतरच होते. पण पुढे जेव्हा त्याच्या जीवनात स्थिरता आली तेव्हा त्याने मनोरंजनासाठी नाचगाण्याचा व त्याबरोबर साथीला संगीताचा आधार घेतला असावा. दोन वस्तू एकमेकांवर आदळल्यावर येणारा आवाज हेच त्याचे पहिले संगीत असावे. मग या वस्तू एकमेकांवर आदळताना एक विशिष्ठ ठेका धरुन त्यावर नाचगाणे चालत असावे. या सुरुवातीच्या काळात संगीताची साधने म्हणजे हाडे, बांबू, वेगवेगळे दगड अशा गोष्टींचा वापर केला गेलेला असावा. या नाचगाण्यांचा पहिला भौतिक पुरावा आपल्याला मिळतो तो हजारो वर्षांपूर्वी काढलेल्या गुंफाचित्रांमधे. भीमबेटका येथील भित्तीचित्रांमधे नाचगाण्यात मश्गुल असलेली अनेक चित्रे आहेत. मनोरंजनाबरोबरच काही धार्मिक समारंभातही संगीताचा उपयोग केला जात असावा.

हे ’नमनालाच घडाभर तेल’ कशाला? तर आजचा धांडोळा आहे अशाच अनवट वाद्यांबद्दल. आपण वेगवेगळ्या प्रकारचे संगीत ऐकत असतो. ऐकताना त्या गाण्याच्या शब्दांकडे किंवा त्या गाण्यात वाजवलेल्या वाद्यांकडे आपण लक्ष देतो. पण अनेक गाण्यांमधे एखादा विशिष्ठ ठेका देण्यासाठी काही वाद्ये वापरली जातात. या वाद्यांचा आवाज मुख्य वाद्यांच्या आवाजात हरवून जातो.  तबला, ढोलक, ड्र्म अशा percussion  म्हणजे ठेका देणार्‍या वाद्यांबरोबरच आणखीही काही ठेका देणारी वाद्ये वाजवली जातात. मात्र त्या वाद्यांचा ठेका जाणवाला तरी आपल्याला त्या वाद्यांबद्दल फारसे माहित नसते. या वाद्यांनी अनेक गाण्यांमधे रंगत भरली आहे.

guiro-2-2447077

गुइरो (Güiro) नावाचे एक लॅटिन अमेरिकन वाद्य आहे. हे वाद्य percussion  म्हणून वापरले जाते. भोपळ्यापासून हे वाद्य बनवलेले असते. भोपळा वाळवून त्याला पोकळ केले जाते. या वाळवलेल्या भोपळ्यावर अनेक दंतुर खाचा केलेल्या असतात. या खाचांवर एका काठीने घासून विशिष्ठ आवाज काढला जातो. हे वाद्य लॅटिन अमेरिकेत दक्षिण अमेरिकेतून किंवा अफ्रिकेतून आले असावे. मेक्सिको येथील अ‍ॅझटेक संस्कृतीत हाडांवर खाचा केलेले असेच एक वाद्य वापरात होते. कॅरेबियन बेटांवरही मोठ्या भोपळ्यापासून किंवा जनावराच्या हाडांपासून बनवलेले असे एक वाद्य वाजवले जात असे. या वाद्यात अनेक प्रयोग केले गेले. भोपळ्याऐवजी धातूपासून बनवलेल्या गुइरो मधून एक वेगळाच ध्वनी निघतो. याच बरोबर यावर घासण्यासाठी एका काठीऐवजी अनेक छोट्या काड्यांनी  आणि कंगव्यासारखी दिसणारी  गुइरो पिक (Güiro Pick) वापरली जाते.

fa1167
गुइरो पिकने गुइरो वाजवणारा वादक

आपल्या हिंदी चित्रपट संगीतामधे अनेक संगीतकारांनी या वाद्याची भारतीय आवृत्ती ’रेसो रेसो’ हे वाद्य वापरलेले आहे. अनेक संगीतकारांनी आपल्या गाण्यांमधे हे वाद्य वापरले असले तरी याचा मोठ्या प्रमाणात उपयोग केला तो ओ. पी नय्यर, एस डी बर्मन आणि आर डी बर्मन यांनी. पडोसन चित्रपटातल्या ’मेरे सामनेवाले खिडकी मे’ या गाण्याच्या सुरुवातीला हे वाद्य वापरलं गेलं आहे. या वाद्याचा उपयोग केलेलं आणखी एक गाणं म्हणजे दो फुल मधलं ’मुथुकोडी कव्वाडी हडा’. या गाण्यांमधे prominently ऐकू येणारे हे वाद्य इतर अनेक गाण्यांमधे backgroundला ऐकू येतं. अभिमान चित्रपटातील ’रे मित ना मिला रे’ या गाण्याच्या सुरुवातीला हे वाद्य वाजवताना दाखवले आहे.  रेसो रेसो बनवण्यासाठी प्लॅस्टिक, फायबर आणि धातूंचा उपयोग करण्यात येतो.
(भांग पाडायच्या कंगव्यावर एखाद्या पट्टीने घासूनही असा आवाज मिळतो. बघा प्रयत्न करुन)

https://www.youtube.com/watch?v=bSItOIS0k5w
https://www.youtube.com/watch?v=MHPdtBwfaco

3067कबासा हे आणखी एक वाद्य percussion मध्ये वापरले जाते. या वाद्याचे मूळ अफ्रिकेमधे सापडते. हे अफ्रिकन कबासा भोपळ्यापासून बनवलेले असते. या अंडाकृती पोकळ भोपळ्यावर तारांमधे अडकवलेल्या मण्यांच्या माळा असतात. हे वाद्य खुळखुळ्याप्रमाणे दिसते. त्याला हातात धरण्यासाठी एक लाकडी हॅण्डल असते. एका हातात हे हॅण्डल धरुन दुसऱ्या हाताने या मण्यांचा त्या पोकळ भोपळ्यावर आघात करुन विशिष्ठ आवाज काढला जातो. आघात करतानाच हॅण्डलने आतला भोपळा फिरवून वेगवेगळ्या प्रकारचे तालबध्द आवाज काढले जातात. मार्टिन कोहेन या लॅटिन तालवाद्यांच्या तज्ञाने धातूपासून कबासा बनवले. या कबासाने एक वेगळाच मेटॅलीक आवाज मिळतो.

कबासा हे वाद्य अनेक हिंदी गाण्यामधे आजही वापरले जाते. आप की कसम या चित्रपटातलं ’जिंदगी के सफर मे’ या गाण्यात बॅकग्राउंडला कबासा वाजताना ऐकू येते. आराधना मधल्या ’मेरे सपनो की रानी’ मध्येही कबासा वापरलेलं आहे. तिसरी मंझिल मधल्या ’ओ मेरे सोना रे’ मधेही कबासा सापडते.

आणखी एक वाद्य आहे ते स्पॅनिश कॅस्टॅनेटस. हे वाद्य प्राचीन काळापासून युरोपमधे वाजवले जात असे. चेस्टनट्च्या लाकडाचे कपसारख्या आकाराचे दोन ठोकळे एकमेकांना दोरीने बांधलेले असतात. हे वाद्य हातात धरुन हे दोन ठोकळे बोटांच्या विशिष्ठ हालचालींनी एकमेकांवर आदळून त्यातून ध्वनी निर्माण केला जातो. या दोन हातातील जोडींच्या आवाजाचे pitch थोडे वेगळे असतात. कमी pitch असलेल्या ठोकळ्यांना माचो (male) असे म्हणले जाते व ते डाव्या हातात धरले जातात. जास्त pitch असलेल्या ठोकळ्यांना हेम्ब्रा (female) असे म्हणले जाते व ते उजव्या हातात धरले जातात (स्त्रियांच्या आवाजाचा pitch जास्त असतो का?) . या वाद्याचा आवाज ऐकायला जितका चांगला असतो तेवढेच हे वाद्य वाजवताना पहायलाही मजा येते. प्राचीन काळी ग्रीस आणि इजिप्तमधे लहान हाडे एकमेकांवर आदळून वाजवली जात. युरोपात इतर ठिकाणी अस्तंगत झालेले हे वाद्य स्पेनने मात्र सांभाळले. १७ व्या शतकातील सापडलेल्या एका चित्रामधे कोसेक जमातीतील काही स्त्रिया हातात लाकडी ठोकळे घेऊन वाजवताना दाखवल्या आहेत.

हिन्दी चित्रपट संगीतात कॅस्टॅनेटसचा वापर केला गेला आहे. जुन्या चित्रपटांमधे क्लब मधे गाणं गाताना हातात कॅस्टॅनेटस घेतलेली गायिका दाखवलेली असते. मिलाप नावाच्या चित्रपाटातील ’हमसे भी कर लो कभी कभी’ या गाण्यात गीता बाली हातात कॅस्टॅनेटस घेऊन वाजवताना दाखवलेली आहे. तसेच ये रात फिर ना आयेगी या चित्रपटातल्या ’हुजुरेवाला’ या गाण्यातही हेलन कॅस्टॅनेटस वाजवताना दाखवली आहे. छोटे नबाब या चित्रपटातील ’मतवाली ऑंखोंवाले’ या गाण्यातही कॅस्टॅनेटस वाजवताना दाखवलेले आहे.

https://www.youtube.com/watch?v=oyJ5IT-Pjpk

चायनीज वुडन ब्लॉक्स नावाचे एक लाकडी वाद्य आहे. त्याचा आवाज बराचसा कॅस्टॅनेटस सारखाच असतो. त्यामुळे कधी कधी गाण्यात कॅस्टॅनेटस वाजवलय का चायनीज ब्लॉक्स वाजवलय ते कळत नाही. ओ. पी. नय्यर यांच्या गाण्यामधे चायनीज ब्लॉक्सचा वापर बराच केला गेला आहे.

1024px-Dos_bloques

या वाद्यांमुळे गाण्यांमधे एक वेगळीच मजा येते. आता शोधा तुम्हाला कुठल्या गाण्यांमधे ही वाद्ये वाजवलेली सापडतात आणि आम्हालाही कळवा.

कौस्तुभ मुद्‌गल

(टिप : धांडोळ्यावरील लेख छापील पुस्तक स्वरुपात वाचायला तुम्हाला आवडेल का? कृपया comment मधे तुमच्या प्रतिक्रीया द्या.)

कुत्र्याचा लळा लागला त्याची गोष्ट

काही दिवसांपूर्वी Eight below नावाचा एक सुंदर चित्रपट बघण्यात आला,त्या चित्रपटातील माणूस आणि कुत्र्यांचे एकमेकांशी निर्माण झालेले नाते पाहून कुत्रा पाळण्याची माझी इतके दिवस दबून राहीलेली माझी उर्मी पुन्हा एकवार उफाळून आली.त्याचवेळी डोक्यात चक्र सुरु झाले कि माणूस आणि कुत्रा हे कधीपासून एकत्र आले असतील आणि कुत्रा तर लांडग्याच्याच कुळातला प्राणी मग माणसाने त्याला कसे माणसाळवले असेल? मग माझ्या अनुजा बोस नावाच्या archaeologist मैत्रिणीशी या विषयावर चर्चा केली. तिने या विषयावरची बरीच माहिती पुरवली आणि माझा उत्साह वाढीला लागून मी या विषयावरची अधिक माहिती गोळा करायला सुरुवात केली.

माणसाळलेल्या कुत्र्याचे सर्वात जुने अवशेष बेल्जियममधील Goyet गुहेत सापडले आहेत, या गुहेत सापडलेली कुत्र्याची कवटी साधारणता २६००० ते ३६००० हजार वर्षे जुनी आहे. पूर्व पुराश्मयुगातील (Upper Paleolithic period) युरोपमधील Aurignacian मानवाने हा कुत्रा पाळला असावा. मानवाने त्याआधी कधीतरी लांडग्याची (Canis lupus) शिकार करून त्याची पिल्ले पाळली असावीत आणि काही पिढयांनंतर त्यातूनच आजचे कुत्रे (Canis lupus familaris) निर्माण झाले असावेत असा काही संशोधकांचा अंदाज आहे अर्थातच त्याला छेद देणारे सिद्धांतही मांडले गेलेले आहेत.

पाळीव कुत्र्यांच्या अस्तित्वाचा अजून एक पुरावा मिळतो तो फ्रान्समधील Chauvet गुहेत. या गुहेत आदिमानवाने चितारलेली अत्यंत सुरेख चित्रे आहेत त्याशिवाय या गुहेत साधारणत: ८ वर्षाचा मुलगा आणि त्याच्यासोबत चालणारा कुत्रा यांच्या पायाचे ठसे सापडले आहेत. हे ठसे सुमारे २६००० वर्षापूर्वीचे आहेत.

Human-and-canine-prints
भारतीय उपखंडातील कुत्र्यांचा विचार केला असता हे कुत्रे येथेच उपजले असून सुमारे १५००० वर्षांपासून ते भारतीय उपखंडात वास्तव्य करत आहेत,जगातील सर्वात जुन्या कुत्र्यात भारतीय कुत्र्यांचा समावेश होतो.ऑस्ट्रेलियात आढळणारे Dingo (Canis lupus dingo) हा सुद्धा साधारणपणे भारतीय कुत्र्यांसारखाच आहे.भारतातील कुत्र्यांचा सर्वात पहिला पुरावा मध्याश्मयुगातील (Mesolothic period) भीमबेटका गुहात काढल्या गेलेल्या चित्रात आढळतो. सुमारे १०,००० वर्षांपूर्वी काढल्या गेलेल्या या चित्रात एक कुत्रा माणसाच्या मागोमाग चालताना दिसतो. त्याच्या गळ्यात बांधलेली दोरी माणसाच्या हातात आहे यावरून तो कुत्रा पाळीव आहे हे निश्चित.काश्मीरमधील बुर्झोम येथील उत्खननात माणसाबरोबर दफन केलेले पाच कुत्रे आढळले आहेत यावरून ३००० वर्षांपूर्वी कुत्रा हा मानवाच्या जीवनातील अविभाज्य भाग बनल्याचे दिसून येते.
7192ac30
भीमबेटकामधील कुत्र्याचे चित्र
Dogs1
बुर्झोममधील शिलाचित्र
71926c9f
बुर्झोम येथील दफन केलेला कुत्रा
ताम्रपाषाण युगात (Chalcolithic age) म्हणजेच सिंधू संस्कृतीतील महत्वाच्या स्थळांपैकी लोथल,मोहन्जोदारो व हडप्पा या ठिकाणी झालेल्या उत्खननात काही मातीच्या (Terracota) खापरांवर कुत्र्याचे चित्रण केलेले आढळले आहे. हा कुत्रा गळ्यात दोरी बांधून एका खांबाला बांधलेला आहे यावरून राखण करण्यासाठी किंवा संरक्षणासाठी कुत्र्यांचा वापर केला जात असावा. तोंडात ससा पकडलेल्या कुत्र्याचे मातीचे (Terracota) एक खेळणेही हडप्पा येथे सापडले आहे यावरून कुत्र्यांचा शिकारीसाठीही उपयोग केला जात असावा असा अंदाज बांधता येतो. याशिवाय गेंड्याचे शरीर व कुत्र्याचे तोंड असलेल्या काही मातीच्या मूर्ती आढळल्या आहेत यावरून त्यांचा काही धार्मिक कार्यासाठी/विधीसाठी वापर होत असेल का अशीही शंका मनात येते. हरियाणा येथील राखीगढी येथे उत्खननात एक छोटीशी कुत्र्याची मूर्ती सापडली आहे तिच्या गळ्यात पट्टाही दिसतो यावरून सिंधू संस्कृतीत कुत्रा हा पूर्णता पाळीव झालेला होता असा अंदाज बांधता येतो.

 

 सिंधू संस्कृती इतकाच पुरातन असा एक पुरावा महाराष्ट्रातही आढळला आहे,१९७४ साली नगर जिल्ह्यात दायमाबाद येथे तांब्यांच्या वस्तूंचा एक संच (Copper hoard) उत्खननात सापडला.यात चाके असणारे हत्ती,म्हैस व गेंडा हे प्राणी असून दोन बैलासोबत असणारी एक बैलगाडीही सापडली आहे. यातील बैलगाडीवर गाडीवानासोबत एक कुत्राही उभा आहे. यावरून त्याकाळात मानवासोबतचे त्याचे नाते अगदी घट्ट झालेले दिसते.
daimabad2
इतिहासपूर्व काळातील कुत्रा आणि मानवाच्या संबंधांचा आढावा घेतल्यानंतर आता आपण भारतीय कला,साहित्य आणि संस्कृतीमध्ये कुत्रा कुठे कुठे दिसतो याचा आढावा घेऊया.
ऋग्वेदातील १० व्या मंडलात इंद्राला मदत करण्यासाठी ‘पणि’ म्हणजेच असुरांनी चोरून नेलेल्या गाईंचा माग काढण्यासाठी गेलेल्या देवांची कुत्री ‘सरमा’ हिची कथा आहे. पृथ्वीवरील कुत्रे हे या सरमाचे वंशज म्हणून त्यांना ‘सारमेय’ असे संस्कृतमध्ये संबोधले जाते.
बौद्ध साहित्य म्हणजे जातक कथा यात बुद्धाच्या म्हणजेच बोधीसत्वाच्या अनेक कथा येतात. जातक कथात वेळोवेळी कथांची भर पडत गेली.यातीलच एक कथा आहे “कुक्कुर जातक”.यामध्ये बोधिसत्व हा कुत्र्याच्या रुपात जन्म घेऊन वाराणसीच्या राजाला उपदेश करतो असा कथाभाग येतो.ही कथा अगदी सुरुवातीच्या काळात म्हणजेच इसपू ५ व्या शतकाच्या आसपास रचली गेली असावी असा अंदाज आहे. या कथेत राजाने आपल्या राजवाड्यात कुत्रे पाळलेले होते असाही संदर्भ येतो.
Dogs6
पाणिनीच्या अष्टाधायी या इसपू ४थ्या शतकातल्या ग्रंथात पाणिनी पाळीव कुत्र्यांचा उल्लेख ‘श्वा’ असा करतो आणि राजाने पाळलेल्या/पैदास करवलेल्या कुत्र्यांना ‘कौलेयक’ असे संबोधतो. ‘श्वा-गणिक’ म्हणजे पाळीव शिकारी कुत्र्यांची टोळी (Pack of hounds) असाही उल्लेख पाणिनीने केलेला आहे.
इसपू ३ऱ्या शतकात कौटिल्याने लिहिलेल्या अर्थशास्त्र या ग्रंथात त्याने राजाने सरकारी कुरणे म्हणजेच जिथे जनावरे चरायला सोडली जातात तिथे हिंस्त्र प्राणी येऊन त्यांनी या पाळीव जनावरांना इजा पोहोचवू नये म्हणून ‘स्व-गणिन’ म्हणजे शिकारी कुत्रे (Pack of hounds) पाळून पाळीव प्राण्यांचे रक्षण करावे असा उपदेश केलेला आहे.
सांचीच्या स्तूपाच्या तोरणावर काही बौद्ध कथा आणि जातके कोरली आहेत.यातील एका कथेत सर्व प्राणी बोधीवृक्षाकडे भक्तिभावाने पाहत आहेत असे एक शिल्प आहे त्यात दोन कुत्रेही दर्शवले आहेत. हे दर्शवताना त्यांचे तोंड कुत्र्याचे व शरीर सिंहाचे असे दर्शवले आहे. या शिल्पाचा काळ संशोधकांनी इसपू २ रे शतक असा निश्चित केलेला आहे.
Dog at Bahrut
इसपू २ ऱ्या/ १ ल्या शतकात म्हणजेच मौर्य किंवा शुंग काळातील एक मृण्मुद्रा (Terracota plaque)  पश्चिम बंगालमध्ये चन्द्रकेतूगड येथे सापडली आहे. यावर एका उंच आसनावर बसलेले दंपती दाखवले असून त्यांच्या पायाशी एक लहान मुलगाही दिसतो. हा लहान मुलगा गळ्यात दोरी बांधलेल्या एका कुत्र्याशी खेळताना दिसतो. शिवाय तिथेच बदकासारखा दिसणारा पक्षीही दिसतो. यावरून कुत्रा ज्याच्याशी लहान मुलांनीही खेळावे असा पूर्णतः पाळीव झालेला दिसतो. याशिवाय पाळीव पक्ष्यांची शिकार करायची नाही हे शिक्षणही त्याला मिळालेले दिसते.
436e729069b3988baba6bec4271618ac.jpg
अजिंठा येथील जगप्रसिद्ध बौद्ध गुहातील चित्रात तत्कालीन समाजजीवनाचे चित्रण दिसून येते. गुहा क्र. १७ मध्ये  सुतसोम जातक ही कथा चित्रित करण्यात आलेली आहे. वाराणसीचा राजा सुदास हा वनात शिकारीसाठी जाताना दिसतो. यावेळी त्याच्या बरोबर अनेक लोक तसेच हत्ती घोडेही दिसतात. पण याचबरोबर काही सेवक शिकारी कुत्र्यांना (Hounds) बांधलेल्या दोऱ्या खेचून त्यांना आवरताना दिसतात. बारकाईने निरीक्षण केले असता यातील कुत्रे वेगवेगळ्या जातींचे आहेत हे सुद्धा दिसून येते. हे चित्र वाकाटकांचा मांडलिक असणाऱ्या उपेन्द्र्गुप्त याने दान केलेल्या गुहेतील आहे व याचा निर्मितीचा काळ इस ५ वे शतक आहे.
17_10_sutasoma
भारतीय दैवतानाही आपण वेगवेगळ्या प्राण्यांशी जोडलेले आहे जसे कि वृषभ म्हणजे शिव, मोर म्हणजे कार्तिकेय शिवाय याच प्राण्यांना आपण त्या त्या दैवताचे वाहनही मानलेले आहे. काही ठिकाणी दैवताच्या मूर्तीसोबत काही प्राण्यांचे अंकन करण्याची पद्धत ही दिसून येते. जसे की शिवाच्या अनेक प्रकारच्या मूर्ती आढळतात जसे व्याखानमूर्ती, सोमास्कंद इ. याशिवाय शिवाची भिक्षाटन मुर्तीही अतिशय प्रसिद्ध आहे. यात भिक्षा मागणारा शिव दाखवलेला असतो व त्याच्यासोबत एक कुत्राही नेहमी दाखवलेला असतो.
bhikshatana-form-shiva.jpg
शिवाचेच रूप असणारा भैरव हा देखील नेहमीच कुत्र्यासोबत दाखवला जातो. बरेचदा भैरवाच्या हातातील मानवी मस्तकातून ठिबकणारे रक्त खाणारा कुत्राही दाखवला जातो.वाराणसी येथील भैरवाच्या मंदिरातील मूर्तीच्या दोन्ही बाजूस त्याचे रक्षक म्हणून बसलेले कुत्रे आहेत. भैरवाच्या पाठीमागे उभा असणारा व संतापाने गुरगुरणारा कुत्राही अनेक शिल्पात दाखवला आहे.
bhairav.jpg
इस ७व्या/८व्या शतकाच्या आसपास रचून पूर्ण झालेल्या आजच्या महाभारतातील महाप्रास्थानिक पर्वात ज्यावेळी पांडव व द्रौपदी  जेंव्हा  स्वर्गाकडे  जाण्यास निघतात त्यावेळी कुत्र्याच्या रूपाने यमधर्मही त्यांच्यासोबत असतो.स्वर्गाच्या दारावर जेंव्हा रक्षक युधिष्ठिराला कुत्र्याला बाहेरच सोडून  स्वर्गात प्रवेश करायला सांगतात त्यावेळी कुत्र्याला सोडून  युधिष्ठिर  स्वर्गात प्रवेश करण्यास नकार देतो असा एक कथाभाग महाभारतात येतो .
ओरिसामधील हिरापूर येथे इस ९व्या शतकातील ६४ योगिनींचे एक मंदिर आहे. हे मंदिर तंत्रमार्गी साधनेसाठी बांधण्यात आलेले असावे. या मंदिरात योगिनींच्या ६४ मूर्ती स्थापित केलेल्या आहेत.यापैकीच एक मूर्ती ‘विक्राळी’ या योगिनीची आहे जी कुत्र्यावर आरूढ आहे. यातून तंत्रमार्गी साधनेतही कुत्र्याने स्थान मिळवले होते हे स्पष्ट होते.
Yogini Vikrali.jpg
महाराष्ट्राचे कुलदैवत असणाऱ्या खंडोबाच्या अश्वारूढ मूर्तीच्या पायाशीसुद्धा कुत्रा दाखवलेला असतो. खंडोबा हा शिवाशी साधर्म्य असणारा देव असल्याने किंवा शिवापासूनच उत्पन्न झालेला असल्याने त्याच्यासोबतही भैरवाप्रमाणे कुत्रा दर्शवण्यात आला असावा.
Khandoba.jpg
महाराष्ट्रातीलच सर्वात नवीन संप्रदाय म्हणून उदयास आलेल्या दत्तासोबतही कुत्रा दाखवलेला असतो.
भटका आदीमानव,गुरे पाळणारा व शेती करणारा आदीमानव ते नगरे वसवून  त्यात वास्तव्य करणारा आधुनिक मानव या सर्व स्थित्यंतराचा साक्षीदार ,त्याला शिकारीत मदत करणाऱ्या, त्याच्या घराचे कुटुंबाचे रक्षण करणाऱ्या या इमानी साथीदाराच्या माणसासोबतच्या वाटचालीचे स्मरण ठेवण्यासाठी हा लेखन प्रपंच

यशोधन जोशी

दोन घडीचा डाव

मारतो राजास एक्का, नहिल्यास दहीला मारतो
कल्पनेचे खेळ सारे, कोणी कुणा ना मारतो
पाहता कोणात काही नाही कुठेही वेगळे
सारेच तुकडे कागदाचे, छाप नुसते वेगळे

असा भाऊसाहेब पाटणकरांचा एक शेर आहे. पत्त्यांपासून चालू करून भाऊसाहेब शेवटी वाचकाला वेदांताकडे घेऊन जातात.पण वेदांत वगैरे गोष्टींशी माझा अर्थाअर्थी काही संबंध नसल्यामुळे मी पत्त्यातच गुंतून राहिलो.सँडविचचा लेख लिहितानाच पत्त्यांविषयी काही माहिती मिळेल काय असा किडा माझ्या डोक्यात वळवळला आणि मग मी नेहमीच्या पद्धतीप्रमाणे पुस्तकं पिसायला सुरुवात केली.त्यातूनच ही सगळी माहिती पत्त्यांच्या पानांसारखी पिसारा फुलवून हाताशी लागली.

माझ्या सगळ्या लेखात चीनचा संदर्भ कुठं ना कुठं येतच असतो त्यामुळं इथंही चीन आलेला आहेच.छपाईची सुरुवात जशी चीनमध्ये झाली तशीच पत्ते खेळण्याची सुरुवातही चीनमध्येच झाली.९व्या शतकात चीनमध्ये Tang राजांची राजवट होती,त्यांच्याच काळात block printing तंत्रज्ञानाने पत्ते तयार होऊ लागलेले होते.यावरून त्याआधी एखाद दुसरे शतक आधीपासून तरी तिथं पत्ते खेळले जात असावेत असा अंदाज बांधायला काही हरकत नाही.त्याआधीचे पत्ते हाताने चितारलेले आणि रंगवलेले असत.अर्थात त्यांचे पत्ते आज आपण खेळतो त्यापेक्षा नक्कीच वेगळे होते पण ते पत्त्यांचे खेळ खेळत याचे संदर्भ उपलब्ध आहेत. ते पत्त्यांना Leaf game म्हणत असत.(हे कुठंतरी आपल्या मराठीतल्या “पानां”च्या आसपास जाणारं आहे ना?)या पत्त्यात तीस पाने असत.याच प्रकारचे पत्ते वापरून चीनमध्ये एक जुगारही खेळला जाई.

160px-Ming_Dynasty_playing_card,_c._1400
१५ व्या शतकातील चीनमधील छापील पत्त्याचे पान

अरब व्यापारी जगभर प्रवास करत असत त्यांच्याबरोबर पत्ते पर्शिया आणि अरबस्तानात पोचले.अरब या पत्त्यांना ‘कंजीफा’ म्हणत यावरूनच आपल्याकडचा गंजिफा हा शब्द तयार झालेला आहे.अरबांनी हा खेळता खेळता त्यात बरेच बदलही केले असावेत.अरबांकडून पत्ते मध्यपूर्वेत अनेक ठिकाणी पोचले.तेंव्हा इजिप्त आणि आसपासच्या भागात ‘मामलुक’सुलतांनाची सत्ता होती,११व्या शतकाच्या आसपास पत्ते इथेही येऊन पोचले आणि इथूनच आज आपण जे पत्ते बघतो (खरं तर खेळतो)त्यांचे प्राथमिक रूप तयार व्हायला सुरुवात झाली.मामलुकांच्या राज्यात पत्त्यांचा खेळ अतिशय लोकप्रिय झाला होता.यांच्या पत्त्यांच्या प्रत्येक deck मध्ये (ज्याला आपण पत्त्यांचा ‘क्याट’ म्हणतो) ५२ पाने असत.आपल्या इस्पिक (spades),बदाम (hearts),किलवर (clubs) आणि चौकट (diamonds) यांची सुरुवात मामलुकांनी polo sticks,coins,cups आणि swords अशी केली होती.यात प्रत्येक प्रकारची दहा पाने असत आणि मलिक (king), नायब मलिक (deputy king) आणि थनी मलिक (second deputy) अशी तीन court cards असत.

13759_106459582701694_100000129589211_165692_2292611_n
मामलुकांचे पत्ते

चौदाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात अरब आणि युरोपियन प्रवाशांसोबत पत्ते युरोपमध्ये येऊन पोचले.युरोपमध्ये पत्ते अतिशय लोकप्रिय झाले.पत्ते खेळता खेळता लोकांचा वेळ उत्तम प्रकारे जाऊ लागला,लोक देहभान विसरून पत्ते खेळायला लागले.समाजाच्या सर्वच स्तरातले लोक पत्ते खेळत असत पण हलक्या आणि उनाड लोकांनी फसवेगिरी,खोटेपणाने खेळायला सुरुवात केली.यांतून भांडणे,मारामाऱ्या वगैरे प्रकार नित्याचेच झाले शिवाय लोक कामधंदा सोडून पत्ते खेळत या सगळ्याचा परिणाम म्हणून त्याकाळात राजसत्तेवर वर्चस्व असणाऱ्या चर्चेसनी आपला दबाव वापरत पत्त्यांवर बंधने घालायला भाग पाडले.फ्रान्सचा राजा Charles V याने १३७७ मध्ये पॅरिसमध्ये रविवार सोडून इतर दिवशी पत्ते खेळण्यावर बंदी घातली.१३७९ मध्ये स्वित्झर्लंडमध्येही पत्ते खेळण्यावरच बंदी घालण्यात आली.अर्थातच ही बंदी फार काळ टिकली नाही.

playing-cards-meliadus-1

युरोपमध्ये आल्यावर पत्त्यांच्या रुपात आमुलाग्र बदल होत गेला. युरोपमधल्या समाजजीवनाची छाप त्यांच्यावर पडत गेली.मलिक, नायब मलिक आणि थनी मलिकऐवजी युरोपिअन पद्धतीने King, Queen, Knight आणि Knave म्हणजे गुलाम (याला आपल्याकडं गोटू का म्हणतात हे मात्र कळत नाही) अशी court cards तयार केली जाऊ लागली.म्हणजेच आता ५२ ऐवजी ५६ पत्ते तयार होऊ लागले. Polo sticks या चिन्हाऐवजी Baton हे चिन्ह वापरले जाऊ लागले,याचं कारण म्हणजे पोलोचा खेळ अरबांच्यात लोकप्रिय असला तरी युरोपात फारसा प्रचलित नव्हता.

पत्त्यांचा खेळ प्रसिद्ध झाला असला तरी पत्ते तयार करणे हे अजूनही खर्चिक आणि वेळखाऊ होते.हाताने तयार केले जाणारे आणि रंगवले जाणारे पत्ते हळूहळू स्टेन्सिल वापरून तयार केले जाऊ लागले.यामुळे ते स्वस्तही झाले आणि तयार करण्याचा वेळही कमी झाला.जर्मनी आणि फ्रान्समध्ये उत्तम प्रतीचे पत्ते तयार होत,पण फ्रेंचांनी स्टेन्सिल्स वापरून जलद उत्पादन सुरू केल्याने जवळपास संपूर्ण युरोपभर फ्रान्समध्ये तयार झालेले पत्ते प्रचलित झाले.आज आपण वापरतो ते पत्तेसुदधा फ्रेंच पद्धतीचेच आहेत.

पत्त्यांची उत्क्रांती मात्र अजूनही संपलेली नव्हती.पत्त्यांच्या deck मधले knaves काढून टाकून त्यांची संख्या ५६ वरून पुन्हा ५२वर आणली गेली.स्पॅनिश लोकांनी deck मधून राणी काढून टाकून त्याऐवजी घोड्यावर स्वार झालेला knight (सरदार) ची भरती केली. स्पेनपाठोपाठ जर्मन decks मधूनही राणी हद्दपार झाली.फ्रेंचांनी मात्र आपल्या decks मध्ये राणी कायम ठेवली.फ्रेंच decks चा प्रसार सर्वदूर झाला असल्याने सर्वत्र राणीच प्रचलित झाली.तरीही अजूनसुद्धा जर्मनीतल्या काही भागात राणी नसलेले decks वापरले जातातच. फ्रेंचांनीच Knight ऐवजी knave ला deck मध्ये परत आणलं.

13759_106459582701694_100000129589211_165692_2292611_n

Spades (इस्पिक),Hearts (बदाम) Diamonds (चौकट) Clubs/Clover (किलवर) ही चिन्हे फ्रेंच decks मध्ये वापरली जाऊ लागली.यांचा संबंध तत्कालीन समाजरचनेशीही जोडलेला होता.Spade म्हणजे भाल्याचा फाळ हे राजसत्तेचे प्रतीक,Hearts चर्चचे, Diamonds उच्चभ्रू वर्गाचे आणि Clubs शेतकरी आणि कामगार वर्गाचे प्रतीक ठरवले गेले. जर्मन या चिन्हांऐवजी त्यांच्या decks मध्ये Bells म्हणजे राजसत्ता (या bells छोट्या घुंगरासारख्या असत आणि ससाण्याच्या पायात बांधायला वापरल्या जात.जर्मन राजघराण्यात falconry चा खेळ प्रसिद्ध होता त्याच्याशी हा संबंध जोडलेला होता), Hearts म्हणजे चर्च, Leaves म्हणजे मध्यमवर्ग आणि Acorns म्हणजे शेतकरी आणि कामगार वर्ग ही चिन्हे वापरत.युरोपमधल्या इतरही काही देशात अशीच निरनिराळी चिन्हे वापरली जात.

96292-004-6887D906

खरी गंमत या नंतरच आहे,पत्त्यातले राजराणी हे खरेच असतात काय? ते कुठून आले? हे प्रश्न तुम्हाला एव्हाना पडले असतील तर त्यांचीही उत्तरं मी देणार आहे.सुरुवातीला पत्त्यात राजे म्हणून बायबलमध्ये उल्लेख आलेला जेरुसलेमचा राजा सॉलोमन, रोमन साम्राज्याचा पहिला सम्राट ऑगस्ट्स, फ्रान्सचा एक राजा क्लॉविस आणि रोमन सम्राट कॉन्स्टंटाईन हे चार राजे मानले गेले होते.पण पुढे सतराव्या शतकाच्या आसपास या राजांऐवजी रोमन सम्राट चार्लमेन Hearts, बायबलमध्ये उल्लेख आलेला जेरुसलेमचा राजा डेव्हिड Spades, रोमन सम्राट ज्युलिअस सीझर Diamonds आणि ग्रीसचा राजा अलेक्झांडर Clubs हे चौघे decksच्या राजसिंहासनावर स्थानापन्न झाले.

13759_106459582701694_100000129589211_165692_2292611_n.jpg
तर राणीवशात बायबलमधल्या कथेतली जुडीथ Hearts, Spades ची राणी पलास म्हणजेच युद्धदेवता अथेना,बायबलमधल्या कथेतील रॅचेल Diamonds समाविष्ट झाल्या.चौथी राणी Clubsची Argine हिची मात्र ओळख काही पटत नाही. अर्थात हे सगळे अंदाज आहेत आणि अर्थातच याला छेद देणारेही काही मतप्रवाह आहेत.

Knaves उर्फ Jack सुद्धा तत्कालीन समाजावर छाप असलेल्या व्यक्तिमत्वांपासून वेगळे राहिले नाहीत.त्यामुळे La Hire हा चौदाव्या शतकातला फ्रेंच योद्धा Hearts, Ogier हा अजून एक फ्रेंच सरदार Spades, Diamonds साठी Hector ( होय! तोच तो ट्रॉय सिनेमातला) आणि ब्रिटिश राजा आर्थरचा सरदार Lancelot हा Clubs चा knave बनला.

पण या सगळ्या राजे राण्या आणि त्यांच्या इमानी सरदारांच्या गर्दीत Joker कुठं आहे? तर Joker काही युरोपिअन decks मध्ये समाविष्ट नव्हता तो आणण्याचे श्रेय अमेरिकनांचे आहे. Joker सगळ्यात शेवटी म्हणजे १८६० च्या सुमारास Poker सारख्या एका खेळासाठी deck मध्ये समाविष्ट करण्यात आला.

आता डाव संपून पत्ते गोळा करण्याची वेळ झाली पण अजून आपले आवडते ते ‘लॅडीस’ ( उर्फ वख्खई), झब्बू, सात-आठ, पाच तीन दोन, बदाम सात वगैरे खेळ कुठून आले हे प्रश्न शिल्लक आहेतच.आता त्यासाठी तुम्हीच इंटरनेट पिसायला घ्या आणि तुम्हाला सापडलेली उत्तरं मला पण सांगा.

H4052-L116600659
पहिल्या महायुध्दाच्यावेळी दोस्त राष्ट्रांच्या सैनिकांसाठी तयार केले गेलेले पत्ते

यशोधन जोशी

 

Blog at WordPress.com.

Up ↑