जीवो जीवस्य…

आजकाल दसरा आला की पेपरात चांदीच्या वाटीत श्रीखंड त्यावर केशराच्या चार काड्या आणि काजूची पखरण असे फोटो येतात. हे फोटो बघून अशी आपली अशी समजूत होती की दसऱ्याला श्रीखंड खाणे हा जणू  आपल्या संस्कृतीचाच भाग आहे. पण खरं सांगायचं तर ही सगळी सध्या नव्याने निर्माण झालेल्या मुठभर अभिजनवर्गाची संस्कृती आहे. महाराष्ट्र कधीच दुधातुपानं भरून वहात नव्हता त्यामुळं दसऱ्याला घरोघरी श्रीखंड वगैरे काही केलं जायचं नाही. पुरणाची पोळी, काळा मसाला घालून केलेली कटाची झणझणीत आमटी आणि लहान मुलांसाठी गुळवणी असा साधा बेत असायचा. हे सुद्धा काही सार्वत्रिक नव्हतं अनेक गावात दसऱ्याला शिकार करायची प्रथा होती ती शिकार होऊन घरोघर तिचा ‘रवा’ पोचता झाल्याशिवाय चुलीवर भांडेही चढत नसे. याशिवाय खंडेनवमीला हत्यारं पुजल्यावरही त्याना बळी देण्याची प्रथा होती आणि आहे.

मांसभक्षण करणे हे काय आपल्या संस्कृतीला नवीन नाही आणि त्याचे वावडेही नाही. हां पण कुणी काय खावं याबद्दल आपल्याकडं एकेकाळी नीतिनियम होते, काही लोकांना कानांवर मांस वगैरे शब्द पडल्यानेही हातून पाप घडल्याची भावना होई. सुमारे शंभर वर्षांपूर्वी सगळा समाज असा नितीनियमांच्या विळख्यात अडकलेला असताना एका ब्राह्मण गृहस्थाने मांसभक्षण करणे ही काळाची गरज आहे असं सांगत ते त्याच्या पाककृतींचे पुस्तकच लिहून काढलं असेल यावर तुमचा विश्वास बसेल काय?  मुळीच बसणार नाही कारण माझाही बसला नव्हता. पण १९३० साली मुंबई मुक्कामी लक्ष्मण नारायण जोशी नामे एका गृहस्थाने ‘गृहिणी-शिक्षक’ नावाचे एक पुस्तक लिहून काढलं ज्याचा विषय ‘मांसाशनपाकसिद्धिप्रयोग’ हा होता आणि ज्यात ‘सव्वासहस्त्र पाकसिद्धी’ नोंदवलेल्या होत्या.

gruhini shikshak-1-1

मुखी घास घेता करावा विचार, कशासाठी हे अन्न मी सेवणार. घडो माझिया हातूनी देशसेवा, म्हणोनि मिळावी मला शक्ती देवा. असा एक श्लोक शाळेत आम्ही म्हणायचो. याच चालीवर विचार करत भारतावर राज्य करणाऱ्या ब्रिटिशांना ‘शस्त्राघाता शस्त्रची उत्तर’ देऊन जर हुसकावून लावायचे असेल तर आपण त्यांच्यासारखे बलशाली होणे गरजेचे आहे आणि त्यासाठी त्यांच्यासारखा मांसाहार आपण केला पाहिजे अशा उदात्त भावनेने हे पुस्तक लिहिले आहे. अर्थात कुठली हिंसा योग्य कुठली अयोग्य याचा निर्णय पुन्हा वाचकांवरच सोडलेला आहे. लेखकाने एवढया जहाल विषयाला हात घातल्यावर प्रकाशक थोडाच मागं राहील? त्यानंही समाजात धडाडी आणि क्षात्रवृत्ती कमी होण्याचं कारण हे नि:सत्व आहार हेच असल्याचं पटवून देत, समाजात आलेले शैथिल्य हे उत्तम आहार आणि व्यायाम यांच्या अभावाने आलेले आहे हे पटवून दिलेले आहे.

पुस्तकाची सुरुवात पुन्हा एकदा राष्ट्रसंरक्षक बनणाऱ्या नव्या पिढीला रक्तमासाच्या चिखलाची सवय ही असल्याशिवाय तो आपल्या राष्ट्राचे आणि धर्माचे रक्षण कसे करेल अशी चिंता व्यक्त करून स्वातंत्र्यप्राप्तीसाठी ब्रिटिशांशी ‘जशास तसे’ च वागले पाहिजे असे प्रतिपादन करून केलेली आहे. आता आपण ‘नमनाला घडाभर तेल’ थांबवून पुस्तकात काय आहे ते बघूया.

मांस आणि त्याचे चार प्रकार

१.जलचर

२.खेचर – पक्षी

३.भूचर

४.अंडी

हे झाल्यावर ‘मांसान्नपाक्या’ ला कोणताही पदार्थ करताना मांस,मसाले व इतर गोष्टी कशा निवडाव्यात यांबद्दल सूचना दिलेल्या आहेत. यांत तांदूळ,मसाले ते भांडी या सगळ्याचा अंतर्भाव होतो शिवाय ‘पाक्याने’ आनंदीवृत्तीने आणि वक्तशीरपणे ही सगळी पाकसिद्धी करावी अशी तंबीही त्याला दिलेली आहे.

“हिंदुस्थानातील मांसान्न तयार करण्याच्या आर्यपद्धतीपेक्षा किंवा पाश्चात्यांच्या युरोपीय मांसान्न तयार करण्याच्या पद्धतीपेक्षा मुसलमानी मोंगली कृतीचाच विशेष लौकिक असल्याने व तशी ती खरोखरीच उत्तम असल्याचे अनुभवांती ठरल्याने” तीच पद्धत पुस्तकात सर्वत्र अनुसरली आहे. हलालाचे मांस उत्तम असल्याने तेच मांस खावे असे लेखक सांगतो. एक वर्षाच्या आतील जनावराचे मांस खाण्यास सर्वात चांगले व नंतर हे मांस हळूहळू निबर लागू लागते असं लेखक सांगतो. बैठी मेहनत करणाऱ्या लोकांनी करडाचे मांस खावे अशी सूचनाही लेखक देतो.पुढं खाण्यासाठी जनावराचे काळीज, फुफ्फुस,तिली (?),दील, आंतडी, लब्बा (?), मेंदु, गुडदे,कपुरे,पायांच्या नळ्या व जीभ हे भाग वापरावेत असं सांगून लेखक ते धुवून कसे घ्यावेत आणि शिजवावेत कसे यांची सविस्तर माहिती देतो.

त्यानंतर पदार्थानुसार मांस कापून कसे घ्यावे म्हणजेच त्याचे रवे अथवा बोट्या कशा कराव्यात याबद्दल लेखक माहिती देतो. शिवाय दोप्याजे किंवा कोरगे वगैरे  रसेदार पदार्थ करताना जे रवे करतात त्याला ‘पार्चे’ म्हणतात, कागदासारखे पातळ सहा बोटे लांब आणि तीन बोटे रुंद असे जे मांसाचे तुकडे कापण्यात येतात त्यांना ‘परसंदे’ म्हणतात अशी वेगळी नावं समजतात. पक्षी कसे कापून घ्यावेत आणि स्वच्छ करावेत. मासे कसे स्वच्छ करून शिजवावेत याबद्दलही लेखकाने माहिती दिलेली आहे.माशाला लावायचा मसाला वगैरे वाटून कसा तयार करावा हे सुद्धा याच भागात सांगितलेलं आहे.

तुम्हाला कुणी जेवायला बोलावलं आणि जेवणाआधी तुम्ही थोडी यखनी घ्याल काय असं विचारलं तर तुम्ही काय उत्तर दयाल? ‘गैरसमज’करून घेऊ नका यखनी म्हणजे यावनी भाषेत सूप होय त्यालाच मराठीत ‘आंखणी’ असा शब्द आहे. हा शब्द आजवर मी तरी कधीही ऐकलेला नव्हता.यखनी अनेकदा ‘कलिया, कबाब,पुलावा’ इ पदार्थ करताना त्यातही वापरतात कारण त्यात मांसाचे सारे सत्व उतरलेले असते त्यामुळे यखनी घातलेले पदार्थ अतिशय चविष्ट होतात. ‘पाके लोक आपल्या मर्जीप्रमाणे पाणी कमी जास्त घालून हा पदार्थ बनवीत असतात.’ अशी टिपणी करून नंतर लेखकाने यखनी करताना मांस हाडे आणि पाणी कोणत्या प्रमाणात वापरावे, हाडे व मांस प्राण्याच्या कोणत्या भागाचे असावे इ माहिती दिलेली आहे व पदार्थानुरूप यखनी कशी असावी याची माहिती दिलेली आहे. यखनी करताना ती बुडाशी लागू नये म्हणून वारंवार ‘कबगीराने’ हलवीत जावे म्हणजे ती बुडाशी लागत नाही. एखादा पदार्थ तळाशी लागू न देणे याला ‘पेंदा पकडणे’ हा सुद्धा एक नवीन शब्द लेखक सांगतो.

2011EN6856_2500

लग्नकार्यात शाकाहारी जेवणाची एक रीत आहे म्हणजे पूर्वी होती असं म्हटलं पाहिजे, ‘पार्वतीपतये हरहर महादेव’ असा घोष करून पहिला पांढरा भात मग काळा उर्फ मसालेभात किंवा पुलाव मग मधला गोड पदार्थ मग शेवटी परत भात आणि मग भरल्या पोटावर वाटीभर मठ्ठा अशी एक ‘स्टॅंडर्ड ऑपरेटिंग प्रोसेस’ आहे. पण मांसाहारी जेवणात अशी काही स्टँडर्ड प्रोसेस नाही ‘जो जे वांच्छील तो ते खाओ’ या न्यायाने आपण कुठूनही जेवण सुरू करू शकतो. पण एकूणच मांसाहाराचा खरा कदरदान हा जेवण रोटीपासूनच सुरू करतो. आत्मा हा जसा ब्रह्म आणि माया दोन्हीतही मोडत नाही त्याप्रमाणेच रोटीसुद्धा पोळी किंवा भाकरी या दोन्हीत मोडत नाही. रोटीत ‘खमीर’ म्हणजे आंबवण मिसळून त्या केलेल्या असल्याने ती आठवडाभर टिकते ज्या रोटीत दूध मलई आणि मावा घातलेला असतो तिला ‘जिन्नसदार’ रोटी म्हणतात, काहीवेळा रोटीवर काजू,पिस्ते आणि बदाम यांचे बारीक तुकडे चिकटवले जातात त्याला ‘मेवेदार’ रोटी म्हणतात. काही रोट्यांत करतेवेळी केशर गुलाबपाणी किंवा केवडापाणी ही घालतात. जिल्हईदार रोटी हा एक अजून विलासी पदार्थ असून त्यात रोटी तेजदार दिसावी म्हणून भाजताच तिच्यावर अंड्यातला पिवळा बलक चोपडतात.

मोगली भाकरी हा अजून एक वेगळा प्रकार लेखक सांगतो. उडीद, मूग हरभरे अथवा गहू आणि बाजरी मिसळून ही करतात. मांसाहारात ही फार उत्तम समजली जाते.रोट्यांचा विचार करण्यापूर्वी त्या भाजण्याच्या तव्यांबद्दलही लेखक सांगतो. हे तवे मध्ये उंच आणि काठांकडे उतरते असे असतात. तनुरात (म्हणजे बहुदा तंदूर) माही ही रोमॅंटिक वाटणारी नावं तव्यांची आहेत हां ! रोट्या या चार प्रकारच्या असतात – रोटी,पराठे,पुरी आणि तुकडे. यांत परत रोटीचे तीन प्रकार आहेत खमीरी, फतीरी आणि हवाई रोटी. ताफदान आणि शीरमाल वैशिष्ट्यपूर्ण रोट्या या खमीरी प्रकारातच मोडतात. या रोट्या करताना त्यांना टोकदार वस्तूने कोचतात जेणेकरून त्यात तूप मुरते. ताफदान ही रोटी फिरणी नावाच्या खिरीबरोबर खातात. ही रोटी एक इंच जाड असते आणि तिचा व्यास सुमारे चार ते सहा इंच असतो. शीरमाल रोटी ही ‘गोपुच्छाकृती’ असते. तिची जाडी एक इंच आणि लांबी वीतभर असते. शीरमाल रोट्या शेराच्या दोनच करतात काहीवेळा भेट म्हणून पाठवताना अडीच शेराची एकच रोटी करून पाठवतात. शीरमाल रोटी कबाबाबरोबर खाल्ली जाते.

फत्तीरी रोटी – हिचे तुनकी,बाखरखाणी, चपाती, रोगणी रोटी आणि मांडा असे पाच प्रकार आहेत. ही एका शेराची एकच करतात. ही जाडीला एक इंच असते आणि तिचा परीघ एक फुटाचा असतो.

हवाई रोटी – खाली आणि वर जळते निखारे ठेऊन ही रोटी शेकली जाते. हिचे बदाम रोटी, खोबरे रोटी, नानजिलेबी, नानम शहरी, नानसुलताना व नाननरगिसी हे प्रकार आहेत.

वर सांगितलेले प्रकार सोडून रोटी,पराठे,पुरी आणि तुकडे यांचे सुमारे पन्नासभर प्रकार लेखकाने सांगितलेले आहेत. एवढे प्रकार फक्त वाचूनच माझं पोट भरल्यासारखं झालेलं होतं पण अजून तर मुख्य पदार्थाकडं आपण गेलेलोच नाही.

gruhini shikshak-1-9

आता आपण कालवणांच्याकडं वळूया. यांत मांसाचे  आणि माशाचे रस्से वगैरेबद्दल सांगून मग दालच्या,कोरमा, कलिया आणि सालन यांबद्दल सविस्तर माहिती सांगितलेली आहे. याचबरोबर संबंध बकऱ्याची रक्ती, रसदार बकऱ्याची मुंडी आणि दहिमांस अशा स्पेशल पदार्थांची कृती सांगितलेली आहे. आज आपल्याकडं गल्लोगल्ली जे चायनीज चौपाटी किंवा कॉर्नरवाले आहेत त्यांच्याकडचा फेमस आयटम म्हणजे तंदूर आणि कबाब.आपल्याला मात्र यासाठी पुस्तकात एक वेगळाच शब्द सापडतो आणि तो म्हणजे सुंठी. माशाची सुंठी, सागोती सुंठी अशा वेगवेगळ्या सुंठीच्या सविस्तर कृती लेखकाने दिलेल्या आहेत. कबाबांचे प्रकार सांगताना लेखक म्हणतो कबाब कधीही पाणी घालून शिजवत नाहीत ते करायच्या रीती खालीलप्रमाणे

१. पुष्कळ तुपात तळलेले – तलादी

२. थोड्या तुपात तळलेले – मुने हुए

३. निखाऱ्यावर भाजलेले – शेके हुए

४. भट्टीत भाजलेले – भुंजे हुए

५. लोखंडी सळीत मांस खोचून शेकलेले – शीग के कबाब असं म्हणतात

यातला एक वेगळा प्रकार म्हणजे पागस्तानिया कबाब हा करताना पुदिना, हिरव्या मिरच्या,कोथिंबीर,मिरे,वेलदोडे, दालचिनी आणि मीठ असा मसाला पक्ष्याला लावायचा आणि मग तो पक्षी मडक्यात भरून कणकेने त्याचे तोंड झाकून जमिनीत पुरायचा आणि त्यावर गोवऱ्या पेटवून मांस शिजवायचे. (तशी याची कृती फारच मोठी आहे). लेखकाने सुमारे पंचवीस एक कबाबांची माहिती दिलेली आहे आणि सामोसे आणि कोफ्तेही यांचाही समावेश यांतच केलेला आहे.

2011ET4058_2500

पुढच्या भागात लेखक पुलाव आणि बिर्याण्यांची माहिती आणि कृती सांगतो. यात त्याने पुलाव्याची साधने सांगितली आहेत. तांदूळ, यखनी,तय, बसावा आणि दम देणे या पाच गोष्टी म्हणजे जणू पुलाव्याचे पंचप्राणच आहेत असं लेखक सांगतो.पुलाव्यात ज्या कोणत्या वस्तूंचे मिश्रण केले जाते त्या वस्तूचे नाव पुलाव्याला देण्यात येते. हरबरे घातलेला नखूद पुलाव, मटार किंवा सोलाणा घातलेला बूट पुलाव, हरबऱ्याची डाळ घातलेला काबुली पुलाव, खेम्याचे वडे घातलेला लौज पुलाव, अंडी घातलेला बैदे पुलाव, हडकांच्या नळ्यातील मज्जा मिळवून केलेला गिदू पुलाव अशा वेगवेगळ्या नावाचे पुलाव यात आहेत.

पुलाव्याची चव वाढावी म्हणून तिच्यात यखनीचा उपयोग करावा. या यखनीचे प्रमाण शेरभर मांसात चार शेर पाणी घालून उकळून त्याचे एक शेर पाणी उरवावें. बकऱ्याच्या मांसाची आखणी सर्व पुलाव्याना उत्तम तऱ्हेने उपयोगी पडते. तय म्हणजे मसाला लावलेले मांस जे पुलाव्याला वापरायचे आहे. तय तयार झाल्यावर भात तयार करायचा असतो त्या कार्याला तांदूळ पसवून घेणे असे म्हणतात आणि भातासाठी जे पाणी चुलीवर आधण येण्यास ठेवतात त्याला पसावा म्हणतात. दम देणे आपल्याला माहीत आहेच पण काठा बांधणे आणि घुंगार देणे हे शब्द नवीन आहेत. पुलाव जमवला की त्याचे भांडे निखाऱ्यावर ठेवतात म्हणजे वाफ जिरून भात नरम होतो यावेळी कणिक लावून भांड्याचे तोंड बंद करणे याला ‘कांठा बांधणे’ असे म्हणतात. आजकाल कोणत्याही पदार्थाचे ‘चुलीवरचे’ व्हर्जन फार जोरात आहे कारण लाकडावर केल्यानं पदार्थाला येणारा ‘स्मोकी फ्लेवर’ (यू नो !) ,बिर्याणीला असा खरपूस वास यावा म्हणून करतेवेळी त्यात निखारा पेटवून ठेवला जाई याला ‘घुंगार देणे’ असं म्हणतात. पुलाव्याचा जडाव म्हणजे शृंगार हा एक अजून भारी प्रकार आहे. थोडक्यात सांगायचं तर हे पुलाव्याचं Garnishing आहे. पुलाव्याचा तांदूळ रंगीत करणे हा साधा जडाव झाला पण पुलाव्यावर खिम्याच्या मछल्या, खोबऱ्याची फुले,चिमण्या किंवा पोपट हा त्याचा विशेष जडाव होय. लेखकाने एकूण ४५ प्रकारचे पुलाव सांगितलेले आहेत.

gruhini shikshak-1-215

पुढच्या भागात पुन्हा वेगवेगळ्या प्रकारची कालवण, चटण्या, लोणची कटलेट्स,वड्या यांचे असंख्य प्रकार सांगितलेले आहेत.यांत पाळीव प्राणी/पक्षी आणि शिकार या दोन्ही प्रकारच्या मांसाचे पदार्थ आहेत. शिवाय माशांचेही अनेक प्रकार आहेत. हे पुस्तक वाचताना मी जसाजसा पानं उलटत होतो तसतशी प्रत्येक पानावर काहीतरी वेगळी अनोखी माहिती मिळत होती, नवीन शब्द सापडत होते. हा लेख फारच मोठा झालाय कारण मला सगळ्याच गोष्टी तुमच्यापर्यंत पोचवाव्यात असं वाटत होतं. पण आता त्याबद्दल न लिहिता थोडया वेगळ्या प्रकारेही या पुस्तकाकडं बघितलं पाहिजे.

gruhini shikshak-1-292

शंभर वर्षांपूर्वी आचारविचार, संस्कार याबाबतीत समाज मोकळा नसताना एखाद्या ब्राह्मण गृहस्थाने अशा विषयांवर पुस्तक लिहिणे ही थोडी फार तरी क्रांती म्हणायला हरकत नाही. या विषयाबद्दल लिहिताना त्याला पहिल्यापासून काही माहिती असायची शक्यता नाही, मग यांनी एवढी माहिती कुठून मिळवली असेल? काही संदर्भ ग्रंथांची यादीही त्यांनी दिलेली आहे त्यात गुजराती, संस्कृत आणि इंग्लिश तिन्ही भाषेतली पुस्तकं आहेत म्हणजे त्यांना बहुतेक तिन्ही भाषा येत असाव्यात. तीनशे पानं लिहायची तर हजारभर तरी पानं वाचायला लागतात परत यात कुणी दुसरा लेखक नाही म्हणजे संपूर्ण कामाचा उरक्या एकट्या जोशीबुवांनीच पाडला हे जवळपास नक्की. पदार्थांच्या कृती लिहिताना त्यासाठी त्यांनी बहुतेक कुणा स्वयंपाक्याची मदत घेतली असावी, पण एवढ्या कृती लिहायच्या म्हणजे त्या स्वयंपाक्यासमोर किती वेळ बसावं लागलं असेल ? या पुस्तकातून शिकलेले पदार्थ खाऊन तेंव्हाच्या तरुण पिढीनं पुढच्या सव्वा तपात स्वातंत्र्य मिळवलं आणि लेखकाचा हेतू सफल केला असं अर्थाअर्थी संबंध जोडून म्हणायला मात्र काही हरकत नाही. अशा प्रकारच्या पुस्तकातून तेंव्हा काही फारशी सामाजिक क्रांती झाली नसली तरी एखादा तरंग तरी उठला असेल अशी आपणच आपली समजूत करायला हरकत नसावी.

trainfood4

यशोधन जोशी

काही अपरिहार्य कारणास्तव हे पुस्तक तुम्हाला उपलब्ध करून देता येणार नाही त्याबद्दल क्षमस्व.

नाविका रे…

मी कोल्हापुरात जन्मलो आणि वाढलो, त्यामुळं समुद्राची संगत मला कधी फार मिळाली नाही. पण ‘आवडतो मज अफाट सागर अथांग पाणी निळे’ वगैरे नेहमीच माझ्या भावविश्वाचा भाग आहे आणि राहील. आपल्याकडं दर्यावर्दी किंवा समुद्रसफरी करणाऱ्या जुन्या लोकांच्या आठवणीही जवळपास आढळत नाहीत त्यामुळं मागच्या दोन-तीन शतकातलं भारतीयांचं समुद्रीजीवन वगैरेची माहितीही आपल्याकडं फारशी नाही. या लेखात मी ज्या विषयाला हात घातलाय त्याबद्दल मला माहिती योगायोगानंच मिळाली. मागच्या वर्षी दिवाळीत मी ‘विस्मयनगरीचा राजकुमार’ हा लेख धांडोळ्यावर लिहिलेला होता त्यात सुरुवातीलाच इंग्लंडमध्ये भारतातून गेलेल्या ज्या लोकांचा मी उल्लेख केलेला होता त्यात फारसी शिकवणारे मुन्शी, आया आणि लष्करी गडी हे होते. यातले लष्करी गडी म्हणजे शिपाई वगैरे असावेत असा माझा समज होता.

Lascar हा शब्द खरं तर लष्कर या फारसी शब्दाचं युरोपिअन रूप आहे. ब्रिटिश किंवा पोर्तुगीज यांच्या लेखी लष्कर म्हणजे तोफखान्यावर काम करणारे लोक. तसं बघायचं झालं तर लष्कर हा थोडा दुय्यम दर्जाचा शब्द आहे. पण एकूणच भारतातल्या लोकांना ब्रिटिश किंवा तत्कालीन युरोपिअन लोक दुय्यम दर्जाचे समजत. उदाहरण म्हणून सांगायचं झालं तर गोरा कामगार हा worker तर काळा कामगार coolie असायचा, गोरा सैनिक हा soldier तर काळा सैनिक sepoy असायचा याच धर्तीवर गोरे खलाशी हे seamen असायचे तर काळे खलाशी हे युरोपियनांच्या लेखी lascar असत.

१७८३ सालच्या मे महिन्यात भारताच्या पूर्व किनाऱ्यावर असणाऱ्या कोरींगा बंदरातून ‘The Lark’ नावाचं एक जहाज कडधान्यं आणि डाळी घेऊन मद्रासच्या दिशेनं निघालं. या जहाजाचा कप्तान होता डीन नावाचा एक इंग्रज मनुष्य. हा प्रवास अगदी सोपा आणि सुरक्षित होता त्यामुळं कप्तान साहेबांनी अगदी बिनघोरपणे आपलं जहाज हाकारलं. पण हे जहाज रस्त्यातच गायब झालं म्हणजे अगदी त्यावरच्या सर्व लोकांसहित गायब झालं. या प्रकरणाचा तपास करणाऱ्या समितीला आधी वाटलं की हे जहाज फ्रेंचांनी पळवलं असावं पण सखोल तपास केल्यावर सत्य बाहेर पडलं. जहाजाचे कप्तान डीनसाहेब हे मुलखाचे कडक आणि शिस्तीचे भोक्ते होते. जहाजावरच्या भारतीय खलाशांना शिस्तीच्या नावाखाली ते वेळोवेळी चाबकाने फोडून काढत. वारंवार घडणाऱ्या या गोष्टींनी हे खलाशी भडकले आणि एक दिवस त्यांनी जहाजाच्या कप्तानालाच समुद्रात फेकून दिले, जहाजाला आग लावली आणि आपण किनाऱ्यावर पळून गेले.

The Lark जहाजाची ही गोष्ट काहीतरी शोधताना अचानक मला सापडली त्यानंतर शोधता शोधता माहीतीचा खजिनाच सापडला आणि lascar म्हणजे या खलाशांबद्दल आपण लिहावं असं मी ठरवलं. (या पुढं त्यांना आपण lascar असं न म्हणता खलाशीच म्हणूया.)

विदेशी जहाजांवर खलाशी भरती करण्याची सुरुवात साधारणतः अठराव्या शतकाच्या आसपास झाली, भारतातल्या डच, पोर्तुगीज फ्रेंच आणि ब्रिटिश या सगळ्यांनीच मोठ्या प्रमाणावर खलाशी भरती करायला सुरुवात केली. याचं मुख्य कारण होतं युरोपमधून ही जहाजे निघत तेंव्हा त्यांवर गोरे खलाशी असत पण भारतात पोहोचेतो त्यातले अनेकजण रोगांनी किंवा अपघाताने मरत तर काहीवेळा भारतात/ आशियात आल्यावर पळून जात. मग या जहाजांना परतीच्यावेळी खलाशांची निकड लागे मग यावेळी या जहाजांचे कप्तान इथल्या खलाशांना भरती करत. पुढच्याकाळात व्यापारी जहाजांवर हे खलाशी अगदी सर्रास दिसू लागले. ईस्ट इंडिया कंपनीच्या काळात तर सुमारे दहा ते बारा हजार खलाशी ब्रिटिश जहाजांवर काम करत असत. हे खलाशी फक्त भारतीय नसत तर मलाय,चिनी, अरब अशा सर्व वंशांचे असत. म्हणजे साधारणपणे केप ऑफ गुड होपच्या पूर्वेकडच्या भागातल्या सर्व खलाशांना साधारणपणे लष्कर म्हणून ओळखले जाई.

ब्रिटिश जहाजांबरोबर इंग्लंडला पोचलेले भारतीय खलाशी इंग्लडमध्येही चर्चेचा विषय ठरलेले होते. ईस्ट इंडिया कंपनीने त्यांची राहण्याची सोय करून द्यावी आणि त्यांच्या एकूण चरितार्थाची नीट सोय लावून द्यावी ही चर्चा ब्रिटिश संसदेतही होऊन गेली होती. कारण बरेचदा पगार, भत्ते, इतर सुविधा आणि सगळ्यात महत्वाचे म्हणजे त्यांना मिळणारी वागणूक यांमुळे वादात सापडून ते नेहमी जहाज सोडून निघून जात आणि परदेशी आपल्या दैवावर हवाला ठेऊन दिवस कंठत. हे दिवस कंठताना ते अनेक खटाटोप करत आणि अनंत भानगडीतून जगण्याचा मार्ग शोधत. आपण सुरुवातीपासून या सगळ्या मंडळींचा जरी फक्त खलाशी म्हणून उल्लेख करत असलो तरी यांच्यातही वेगवेगळी पदे आणि दर्जा होता.

Lascar-Crew_Ballaarat_c1890

१. Sea-cunny – यालाच आपल्या देशी भाषेत सुखानी असं म्हणत. याचं काम सुकाणू सांभाळणे हे असे. जहाजांचे कप्तान हे शक्यतोवर या पदावर गोरा माणूसच नेमत. अनेकदा एखाद्या भारतीय खलाशाला सुखानी म्हणून भरती करून घेतले जाई पण याच कामासाठी एखादा फिरंगी माणूस मिळताच भारतीय माणसाला सामान्य खलाशाच्या दर्जाला आणून ठेवले जाई. यावरून अनेकदा हे खलाशी बंडही पुकारत.

२. सारंग – यालाच युरोपिअन Syrang म्हणत. हा जहाजावरचा सर्वात महत्वाचा खलाशी, सर्व खलाशांचा कप्तान. याचा सर्व खलाशांवर वचक असे. डोलकाठी, नांगर, दोर आणि जहाजाच्या डेकवरची व्यवस्था वगैरे कामं सारंग सांभाळत असे. सारंग हा कप्तानाला खलाशी भरती करायलाही मदत करत असे. ‘घाटसारंग’ या नावाने ओळखले जाणारे काही लोकही बंदरांवर आढळत हे कप्तानाला खलाशी पुरवत असत.

३.तांडेल :- यालाच Tyndal म्हणूनही ओळखलं जाई. तेंव्हा जहाजं लाकडी असत त्यामुळं त्यांची वेळोवेळी डागडुजी किंवा दुरुस्ती करावी लागे. ती जबाबदारी तांडेल सांभाळी. सारंग आणि तांडेल ही जोडी नेहमी जमलेली असे. मोठ्या जहाजांवर अनेक तांडेल असत अशा वेळी त्यापैकी सगळ्यात अनुभवी तांडेल हा ’बडा तांडेल’ म्हणून ओळखला जाई.

४. कसाब :- यालाच Kasib असंही म्हटलं जाई. याचं काम स्टोअर कीपर सारखं असे. प्राणी मारणे, अन्नधान्याचे वाटप त्याचबरोबर दिवाबत्तीची सोय करणे याच्या अखत्यारीत येई.

५. भंडारी : – Bhundaree. म्हणजे स्वैपाकी. अनेकदा अपंग खलाशीच पैशासाठी जहाजांवर भंडारी म्हणून भरती होत. हिंदू आणि मुस्लिमांचे भंडारी हे वेगवेगळे असत त्यामुळं जहाजांवर एकाहून जास्त भंडारीही असत.

६. खलाशी :- khalassies किंवा calaasees. म्हणजे सामान्य खलाशी. हे सर्व वरकड कामे करत.

७. टोपाज – Topaz किंवा Topus. हा जहाजावरचा सफाई कामगार दर्जाचा कामगार असे.

लांब पल्ल्यांच्या जहाजावर खलाशी आणि अधिकारी यांना महिनोनमहिने एकत्र काढावे लागत, संवादासाठी आधीच भाषेचा प्रश्न मोठा असे कारण खलाशांना इंग्लिशचा गंधही नसे. सारंग आणि तांडेल मोडकी-तोडकी इंग्रजी बोलत. भारतीय नावं हाक मारायला अवघड म्हणून खलाशी बरेचदा जॅक,अब्राहम,अंतानिओ,डेनिस,जॉर्ज,जेकब अशी युरोपिअन नावं घेत. युरोपिअन कप्तानांच्या सोयीसाठी Thomas Roebuck नावाच्या एका ब्रिटिश दर्यावर्दी गृहस्थाने १८८२ साली English and Hindoostanee Naval Dictionary तयार केली. यात आपल्याला समुद्रावर वापरले जाणारे असंख्य शब्द सापडतात. ज्यांचा या दर्यावर्दी आयुष्याशी काहीच संबंध नाही अशा आपल्यासारख्या लोकांनाही ती चाळून बघण्यासारखी आहे.

02

खलाशी आणि युरोपिअन अधिकारी यांच्यात अनेकदा वादाचे प्रसंग घडत आणि त्यातून बंडासारख्या घटनांना चालना मिळे. त्याला कारणेही अनेक असत. अनेकदा वैयक्तिक वादातूनही या घटना घडून येत. एखाद्या मोठ्या बंदरात पोचल्यावर जहाजे तिथं उतरवायचा माल उतरवत पुन्हा नवीन माल भरत याशिवाय पिण्याचे पाणी, अन्नधान्यही भरून घेतले जाई. यावेळी नांगरलेल्या जहाजांवर काही विशेष काम नसे तेंव्हा जहाजवरच्या सर्वानाच बंदरात जाऊन मौजमजा करायची असे. यातून समुद्रात एवढे दिवस काढलेल्या थकल्या जीवांना तेवढाच आनंद मिळत असे. अशावेळी कप्तान या खलाशांना बंदरातून फिरून येण्याची मुभा देई यातूनही अनेकदा वादविवाद होत. आजकाल जहाजांवर वेगवेगळ्या पाळ्यामध्ये काम चालते पण तेंव्हा अशी सोय नव्हती त्यामुळं या खलाशांना सतत काम करत रहावे लागे रात्री समुद्र शांत असेल त्याच दिवशी या खलाशांना शांतपणे झोपता येई. यावरूनही अनेकदा खलाशी भडकून उठत आणि बंडाचा पवित्रा घेत.

अधिकारीही काही वेळी कडक पवित्रा घेत ते खलाशांना लाथाबुक्क्यांनी तुडवून काढत. कामात झालेली चूक,उलट उत्तरं देणे अशी कारणं यासाठी पुरत. चाबकाचे फटके देणे, विस्तवाचे चटके देणे हे ही चालत असे. अनेकदा कनिष्ठ दर्जाच्या युरोपिअन अधिकाऱ्याकडून ही मारहाण करवली जाई, काही हुशार कप्तान हे काम सारंग किंवा तांडेलाकडून करून घेत. ही शिक्षा डेकवर सर्वांसमक्ष दिली जाई. काहीवेळा या हाणामारीत खलाशाचा मृत्यूही होई प्रवासात डायरी लिहिणाऱ्या अनेक प्रवाशांच्या हकीकतीतून अशा प्रसंगांचे वर्णन आढळते. अशावेळी खलाशी कुठल्याही बंदरात आपल्याविरुद्ध होत असलेल्या अशा प्रकारच्या अन्यायाविरुद्ध खलाशांसाठीच्या विशेष न्यायालयात दाद मागू शकत असे. काहीवेळा तिथं खटला चालून कप्तानाला शिक्षाही होई पण खलाशी पुरेसे पुरावे सादर न करू शकल्याने बरेचदा तो या खटल्यातून सहीसलामत सुटत असे.

काही कप्तान फारच क्रूर शिक्षा देत जसे मेलेले डुक्कर गळ्यात बांधून जहाजावर कवायत करत चालणे, नांगराबरोबर बांधून अर्धवट समुद्रात बुडालेल्या अवस्थेत दिवसभर ठेवणे, एखाद्या मुस्लिम खलाशाच्या तोंडात डुकराची आतडी किंवा शेपूट कोंबणे वगैरेही प्रकार चालत. जहाजांवर यथेच्छ शिवीगाळही चालत असे, वर उल्लेख केलेल्या Thomas Roebuck च्या शब्दकोशात शिव्याही नोंदवलेल्या आहेत. (अर्थात या शिव्या आळशी,कामचोर अशा किरकोळ स्वरूपाच्या आहेत) काही कप्तान मात्र (काही प्रमाणात) सदहृदय असत, एकदा John Adolphus Pope नावाच्या एका साहसी आणि एकांड्या प्रवाशाने एका ब्रह्मदेशी खलाशाला ‘डुक्कर’ अशी शिवी दिल्याबद्दल वीस रुपये दंड ठोठावून ती रक्कम त्या खलाशाला देण्याचा आदेश दिला होता. पण दरवेळीच असे घडत नसे एका दुय्यम दर्जाच्या युरोपिअन अधिकाऱ्यावर एका खलाशाला मारहाण केल्याबद्दल खटला भरला गेला होता. या मारहाणीचे कारण त्या खलाशाने “मी मुस्लिम असताना तू मला डुक्कर का म्हणतो” असे विचारले हे होते.

काहीवेळा असे वाद खलाशाने कप्तानाला ठार मारणे वगैरे या टोकाला पोहोचत, याची नोंद जहाजांच्या नोंदवहीत (लॉगबुक) बंड अर्थात mutiny अशी होत असली तरी याच्या मागचा हेतू आपल्या अपमानाचा बदला घेणे एवढाच असे. त्याकाळातली माध्यमे म्हणजे वर्तमानपत्रंही अशा प्रकरणांचा पाठपुरावा करून सत्यापर्यंत पोहोचण्याचा प्रयत्न करत. जीव गमावलेल्या कप्तानांच्या खुनाच्या खटल्यात नाविक न्यायालये या कप्तानाचीही पुरेपूर चौकशी करत. अशा खटल्यात साक्षीसाठी कप्तानाचे जुने सहकारी/मित्र यांनाही पाचारण केले जाई. अनेकदा आपल्या मृत्यूला कप्तान स्वतःच जबाबदार होता असेही सिद्ध होई.

खलाशात असंतोष पसरण्याची अजूनही बरीच कारणे होती. हे खलाशी भरती करण्याचे मुख्य कारणच ते स्वस्तात मिळतात हे असे. युरोपिअन खलाशांना भरती करताना त्यांच्यासाठी ज्या सुविधा पुरवाव्या लागत त्या या खलाशांना पुरवल्या जात नसत. युरोपिअन खलाशांना झोपण्यासाठी वेगळ्या खोल्या दिल्या जात, इतर खलाशी सगळ्या वातावरणात जहाजाच्या डेकवरच झोपत. त्यातही मध्येच रात्री-अपरात्री यांना उठवून कामाला जुंपले जाई. या खलाशांना पुरवले जाणारे अन्नही काही फार चांगल्या दर्जाचे नसे. सर्वसाधारणपणे डाळ,भात,तूप आणि शक्य झाल्यास खारवलेले मासे एवढाच त्यांचा आहार असे. हा शिधा जहाजांवर प्रवासाआधी भरला जाई आणि तो कमी पडला तर एखाद्या बंदरातून किंवा सफरीदरम्यान इतर जहाजांकडून उसनवार करून आणला जाई. वास्तविक बऱ्याच जहाज कंपन्यांनी या खलाशांना पुरवल्या जाणाऱ्या अन्नाच्या दर्जाबाबत सूचना दिलेल्या असत पण तरीही याबाबतीत मुद्दाम चालढकल केली जाई.

Investigator नावाच्या एका जहाजाचे काम इतर जहाजांची तपासणी करणे हे होते. त्याचा कप्तान असणार्‍या Crawford नावाचा एक ब्रिटिश गृहस्थाने १८१९ साली Discovery नावाच्या जहाजाच्या बाबतीत लिहून ठेवलेले आहे. थोड्या भाज्या आणि सकस आहार दिला तरी सुव्यवस्थेचा प्रश्न मोठ्या प्रमाणात कमी होईल, पण या जहाजाचा कप्तान Ross चे मत असे होते की या छानछोकीचा खर्च खलाशांनी आपल्या पैशातून करावा. या जहाजावरचे अनेक खलाशी मागच्या सफरीत scurvy सारख्या रोगाने मरण पावले. जे खलाशी नियमबाह्य वर्तन करत त्यांना फक्त भात आणि पाणी दिले जाई तर काही वेळा दोन-तीन दिवस उपाशी रहाण्याची शिक्षाही दिली जाई. अर्थात या शिक्षेदरम्यान कामातून कोणतीही सूट मिळत नसे. खलाशांना मदिरेचेही मोठ्या प्रमाणात व्यसन असे काही वेळा शिक्षा म्हणून ती पुरवणेही बंद केले जाई अर्थात ही शिक्षा बरीच सौम्य स्वरूपाची आहे असे मानायला हरकत नाही.

सारंगाच्या हातात तूप,कांदे अशा वस्तूंचे वाटप करणे सोपवलेले असे. तो जाती आणि धर्मनिहाय या गोष्टींचे वाटप करत असे. हे वाटप पंधरवड्यातून किंवा महिन्यातून एकदा केले जाई. या खलाशांना युरोपिअन खलाशांसारखी भोजनगृहे नसत ते डेकवरच गोलाकार बसून जेवत. अशावेळी जेवणाचे ताट मध्यभागी ठेवलेले असे ज्यात भात, तूप आणि माशाचे कालवण असे. अनेकदा जहाजावरचे अन्नधान्य खराब होई किंवा त्याचा तुटवडा पडे अशावेळी त्याचा सर्वात जास्त फटका या खलाशांना बसे. त्यांना दिवसातून एकदा किंवा दोनदाच खायला मिळे पण युरोपिअन खलाशी आणि अधिकारी मात्र नेहमीसारखे तीनदा जेवत. प्रवासादरम्यान नोंदी ठेवणाऱ्या किंवा दैनंदिनी लिहिणाऱ्या अनेक प्रवाशांनी असे दुय्यम दर्जाचे अन्न किंवा अतिशय कमी अन्न खाऊन युरोपिअन खलाशांना काम करणे शक्यच होणार नाही असे नोंदवून ठेवलेले आहे. या खलाशांच्या सोशिकतेची आणि असाह्यतेची कल्पना असल्याने त्यांना तुटपुंज्या अन्नात प्रचंड राबवून घेतले जाई.

जहाजांवर तेंव्हा पिण्याच्या पाण्याचाही साठा करून ठेवला जाई अर्थात हे पाणी साठवण्यावरही मर्यादा असत त्यामुळं हे पाणी बरेचदा संपत असे याचाही फटका या खलाशांनाच बसत असे. त्यांना पुरेसे पाणीही दिले जात नसे. १८१३ साली Asia नावाच्या एका जहाजावरच्या खलाशांनी त्यांच्या कप्तानाला समुद्रात फेकून दिले होते कारण कप्तान त्यांना पुरेसे पाणी देत नसे, केवळ तहानेपोटी त्यांनी हे कृत्य केले होते शिवाय यावेळी जहाजावर पाण्याचा तुटवडाही नव्हता हे विशेष. आपण तुटपुंज्या अन्नावर जगत असताना जहाजावरचे इतर लोक भरपेट खात आहेत हे या खलाशांना दिसत असे त्यामुळं खवळून जाऊन त्यांच्या अन्नात विष कालवण्याच्या घटनाही घडत. १८५१ साली Herald नावाच्या एका जहाजावरचे खलाशी Lawson नावाच्या त्यांच्या कप्तानाकडे अनेकदा त्यांना पुरेसे अन्नधान्य पुरवावे ही विनंती घेऊन गेले पण त्यांना या कप्तानाने दाद दिली नाही म्हणून शेवटी कप्तान व त्याची बायको कॉफी पिताना जी साखर घालत त्यात खलाशांनी विष मिळवले.

आशियाई खलाशांनाही मदिरेचे व्यसन असले तरी ते माफक प्रमाणात असे, मद्यपानानंतर खलाशी उन्मादी होणे हे फारवेळा होत नसे. पण बंडाच्यावेळी धीर यावा म्हणून अनेकदा खलाशांना मद्य पाजले जाई, काहीवेळा जहाजांचे कप्तान थंडीच्या दिवसात खलाशांना उबदार ठेवण्यासाठी माफक प्रमाणात मद्य पाजत. अफूचे व्यसन मात्र या खलाशात सर्रास आढळत असे, अफू हे खलाशी प्रवासाला सुरुवात करताना सोबत घेऊनच निघत शिवाय अनेक बंदरांतूनही हे खलाशी अफू पैदा करत. अफू तंबाखूबरोबर ओढली जाई पण अनेक कप्तान याच्यावर बंदी घालत कारण यामुळे खलाशात एक प्रकारचा थंडपणा येई आणि अफूच्या सेवनाने हळूहळू शारीरिक क्षमता कमी होत जाई.

लांबच्या प्रवासात सततच्या बदलत्या हवामानात तब्बेत बिघडणे हे नित्याचेच असे पण जहाजावर सर्जन किंवा डॉक्टर असणे हे काही सक्तीचे नव्हते त्यामुळं कंपनीच्या जहाजांवर असले तरी इतर जहाजांवर डॉक्टर नसतंच. मोठ्या जहाजांवर थोडासा भाग आजारी लोकांसाठी राखून ठेवलेला असे. पण छोट्या जहाजांवर शक्य तेवढ्या जागेत ठासून माल भरल्याने मुळातच फारशी जागा शिल्लक नसे त्यामुळे आजारी खलाशांना जागा मिळेल तिथं झोपवले जाई. तिथं त्यांची काळजी घेण्यासाठीही पूर्णवेळ कोणीही नसे आणि जिथं डॉक्टर नाहीत तिथं खलाशांना आपली औषधं स्वतःबरोबर घेऊनच प्रवासाला निघायला लागत असे.

काही कप्तान मात्र आपल्या खलाशांच्या आरोग्याच्या बाबतीत अतिशय जागरूक असत. खलाशांना स्कर्वी किंवा बेरीबेरी होऊ नये म्हणून ते आवश्यक ती औषधे,हिरव्या पालेभाज्या व लिंबाचा रस वगैरे घेऊन निघत. आजारी लोकांसाठी वेगळी व्यवस्थाही केलेली असे. William Hunter नावाच्या एका डॉक्टरने लांब पल्ल्याच्या प्रवासात खलाशांना होणारे आजार यांवर १८०४ मध्ये डॉक्टर आणि जहाजांचे कप्तान यांना उपयोगी पडावे म्हणून An essay on the diseases incident to Indian seamen, or Lascars, on long voyages नावाचे एक पुस्तक लिहिले. William Hunter सारखे सदहृदय डॉक्टर खलाशांना व्यवस्थित राहण्याची सोय, बिछाने आणि हिवाळी कपडे वगैरे पुरवून त्यांचे आरोग्य नीट राखण्याचा प्रयत्न करत. पण फारच थोड्या सुदैवी खलाशांना या सुविधा मिळत. काही युरोपिअन डॉक्टर खलाशी हे प्रयोगासाठी उत्तम म्हणून म्हणूनही अशा लांब पल्ल्याच्या जहाजांवरून प्रवास करत. बरेचदा खलाशांचा युरोपिअन डॉक्टरांनी दिलेल्या औषधापेक्षा देवदेवस्की आणि मंत्रतंत्रावर जास्त विश्वास असे. हे सगळे कार्यक्रम उघडयावरच चालत असल्याने युरोपिअन लोकांना याची भीती वाटे. युरोपिअन डॉक्टरकडून उपचार करून घेणे खलाशी टाळत कारण त्यांच्या औषधाने आपला धर्मभ्रष्ट होईल असा संशय त्यांना वाटत असे.

Untitled-1

जहाजावरची धोकादायक कामं नेहमीच खलाशांकडे सोपवलेली असत कारण यांत अनेकदा त्यांचा मृत्यू झाला तरी त्यांना फारशी नुकसानभरपाई द्यावी लागत नसे. इतर खलाशीही आपल्या एखाद्या साथीदाराच्या मृत्यूचे फारसे दुःख करत नसत. १८२२ साली Margaritta नावाच्या जहाजावरून प्रवास करणाऱ्या एका प्रवाशाच्या दैनंदिनीतील नोंदीनुसार एका खलाशाच्या मृत्यूनंतर कोणतेही अंत्यसंस्कार न करता गडबडीने त्याला समुद्रात टाकून देण्यात आले आणि इतर खलाशी पुढच्या क्षणापासून काही झालेच नाही अशा अविर्भावात आपल्या कामाला लागले. काहीवेळा अपघाताने खलाशी समुद्रात पडत पण त्यांना वाचवण्याचे कोणतेही प्रयत्न केले जात नसत कारण त्यासाठी जहाज थांबवावे लागे, छोटी होडी समुद्रात उतरवून खलाशाला बाहेर काढणे यात बराच वेळ जाई. १८३९ साली Tartar नावाच्या एका जहाजावरून एक खलाशी समुद्रात पडला तेंव्हा एका Diarist ने कप्तानाला त्याला वाचवण्याबद्दल विचारले असता त्याने उत्तर दिले की तो तसाही कामाचा नव्हता !

खलाशी भरती करताना त्यांना करताना जो पगार ठरवला जाई तो एकदम दिला जात नसे तर तो प्रवासात टप्प्याटप्प्याने तो दिला जाई म्हणजे मधल्या बंदरांवर जिथं जिथं जहाज थांबे तिथं थोडे थोडे पैसे दिले जात. अनेकदा हे पैसे द्यायला कप्तान टाळाटाळ करत मग खलाशी एकतर बंड करत किंवा कामबंद आंदोलन करत. १८३६ साली Zoroaster नावाच्या जहाजावरचे सगळे खलाशी जहाज सुमात्राला पोहोचल्यावर उतरून चालते झाले कारण कप्तानाने त्यांना ठरलेल्या पगारापैकी एक दमडाही दिला नव्हता. काही वेळा या गोष्टीला हिंसक वळणही लागत असे, १८१३ साली Arabella जहाजावरचे खलाशी पगार न मिळाल्याने भडकले आणि त्यांनी कप्तानाचा खून केला.

मध्ययुगात धर्म हा जीवनातील एक महत्वाचा घटक होता, लोकांच्या रहाणीमानातून, सवयीतून आणि खाण्यापिण्याच्या पद्धतीतून सतत जाणवत असे आणि समुद्रीजीवन ही त्याला अपवाद नव्हते. भारतात हिंदू आणि मुस्लिम एकूणच जहाज आणि समुद्रप्रवास या बाबतीत काही प्रमाणात अतिश्रद्धाळू होते. या दोन्ही धर्मात समुद्रीप्रवास सुखकर व्हावा म्हणून मदत करणारे काही संत असत. (आणि अजूनही आहेत) काही खलाशी त्यांच्या देवतांची चित्रं किंवा छोट्या मूर्तीही सोबत ठेवत तर काही खलाशी जादूटोण्यापासून बचाव करण्याचे मंत्र असलेली पुस्तकंही सोबत बाळगून असत. मजेची गोष्ट अशी की अनेक खलाशी फक्त जहाजावर मुस्लिमधर्माचे पालन करत कारण त्यांच्या दृष्टीने तो आचरणात आणायला सगळ्यात सोपा असे. जहाजांवर धर्मांतराचे प्रकारही चालत १८५१ साली Fawn नावाच्या एका जहाजावर तीन मुस्लिम खलाशांना फाशीची शिक्षा सुनावली गेली कारण धर्मांतराला विरोध करताना त्यांच्या हातून एका युरोपिअन अधिकाऱ्याचा मृत्यू झाला. धर्मांतर फक्त जहाजावरच होत नसे तर बंदरांवरही होत असे. फक्त मध्यपूर्वेतल्या आणि आफ्रिकेतल्या मागास भागातच नाही तर लंडनमध्येही तिथं उतरलेल्या खलाशांवर धर्मांतराचे प्रयोग होत.

हिंदू आणि मुस्लिम (आणि भारतीय ख्रिश्चनही) खलाशांचा जादूटोणा, करणी अशा गोष्टींवर प्रचंड विश्वास असे. जहाजावर होणारे अपघात, बदलते किंवा बिघडणारे समुद्रातील वातावरण याचा त्यांच्यापद्धतीने अर्थ काढून ते त्याप्रमाणे वेगवेगळे उपाय करत म्हणजे एखादया ठराविक दिवशी समुद्रात किंवा जहाजाला बळी देणे, जहाजावर ठिकठिकाणी नाणी ठोकणे असे प्रकार चालत आणि कप्तानही अशा गोष्टींना फार विरोध करत नसत. काहीवेळा खलाशांत भुताच्या अफवाही पसरत त्यांच्या एखाद्या नुकत्याच मरण पावलेल्या सहकाऱ्याचा आत्मा जहाजावर असल्याचा साक्षात्कार काहीना होई तर काहीवेळा समुद्रातल्या दुष्ट शक्ती जहाजाचा ताबा घेत. काहीवेळा या भुताच्या अफवांमुळे जहाजावरचे काम ठप्प होई त्यामुळे कप्तान चिडून जाऊन ज्यांनी भुताला प्रत्यक्ष (!) पाहिलेल्या खलाशांना चाबकाने फोडून काढत असे. Leyden नावाच्या एका प्रवाशाने १८०५ साली त्याच्या सफरीचे अनुभव नोंदवताना काही खलाशांनी जहाजवरच्या एका युरोपिअन अधिकाऱ्यामुळे जहाजावर दुर्दैवी घटना घडत असल्याचा समज करून घेतला होता आणि त्याच्या आज्ञा पाळणे नाकारले अशी आठवण सांगितली आहे.

खलाशांच्या धार्मिक भावना शक्यतोवर न दुखावण्याचा कप्तानांचा प्रयत्न असे पण जहाजाच्या डेकवर दिवसातून पाचवेळा नमाज पढणे हे इतर प्रवासी किंवा खलाशांनाही त्रासाचे होत असे. रमजानच्या महिन्यातला उपास आणि त्यामुळं खलाशांच्या कामावर होणारा परिणाम याबद्दलही कप्तान नाखूष असत पण याला विरोध केला तर विनाकारण असंतोषाची ठिणगी पडेल याचीही त्यांना जाणीव असे. असंतोषाचे दुसरे कारण म्हणजे धर्मांतराची भीती त्यामुळं अनेक कप्तान मिशनरी लोकांना आपल्या जहाजावरून घेऊन जाण्यास नाखूष असत किंवा बंदरात जहाज थांबले असताना त्यांना जहाजात चढूही देत नसत. १८१० साली Henry Martin नावाच्या मिशनरी गृहस्थाला एका जहाजाच्या कप्तानाने कलकत्त्याहून मुंबईला घेऊन जाण्यास नकार दिला कारण कप्तानाला तो प्रवासात खलाशांना ख्रिस्ती धर्मात आणण्याचा प्रयत्न करेल आणि विनाकारण खलाशात असंतोष पसरेल अशी भीती होती. Henry Martin ने कप्तानाला बराच वेळ पटवून देण्याचा प्रयत्न केला पण शेवटपर्यंत तो बधला नाही.

धर्मांतर होण्याचे अजून एक प्रमुख कारण म्हणजे दुसऱ्या धर्माच्या माणसाने शिजवलेले अन्न खाणे किंवा पाणी पिणे. याच्या भीतीने खलाशी आपल्या धर्मातल्या (आणि नंतर अपरिहार्यपणे जातीतल्या) लोकांबरोबरच जेवायला बसत. पण खलाशांच्या धर्माच्या हिशोबाने अन्नधान्य आणि पाणी साठवावे अशीही काहीवेळा या खलाशांची मागणी असे जी पूर्ण करणे जहाजावरच्या उपलब्ध जागेच्या हिशोबाने अवघड होई. अनेकदा जहाजावरचे अन्नधान्य संपून जाई अशावेळी समुद्रातून मासे आणि जलचर पकडून खाल्ले जात अशावेळीही खलाशी काही प्राणी खाण्यास नकार देत उदा. कितीही उपासमार झाली तरी मुस्लिम कासव खात नसत. पण जहाजांच्या कप्तानांची रास्त अपेक्षा असे की जीव धोक्यात असताना खलाशांनी धर्म बाजूला ठेवावा आणि जे उपलब्ध असेल ते खावे, काही वेळा याची सक्ती केली जाई आणि मग पुन्हा असंतोष किंवा बंड उफाळून येई.

बंडाच्या, त्यातून उदभवलेल्या रक्तपाताच्या आणि त्यात बळी पडलेल्या असंख्य निष्पाप लोकांच्या कहाण्या हे सगळे समुद्र आपल्या पोटात दडवून बसले आहेत. या हकीकती सांगायच्या तर त्यासाठी अनेक प्रसंग सांगावे लागतील अनेक घटनांची उजळणी करायला लागेल त्यामुळं आपण आपला नांगर इथंच टाकूया आणि हा प्रवास संपवूया.

ता.क.या लेखाच्या निमित्ताने मला त्याकाळातल्या जहाजांचे वेगवेगळे प्रकार समजले त्यांची नावे आणि इंटरनेटवरून शोधलेली चित्रे खाली दिलेली आहेत. जहाजं हा काही माझ्या अभ्यासाचा विषय नाही त्यामुळे तुमच्याकडे या विषयावर अधिक माहिती असेल तर ती जरूर कमेंटमधे लिहा.

ketch

Ketch

snow
Snow

(c) British Library; Supplied by The Public Catalogue Foundation
Grab

brig
Brigsloop-of-war
Sloopschooner

Schooner

barque
Barque

Lebreton_engraving-10

Cutter

यशोधन जोशी

जगण्याचा स्वाद दुणा…

प्रत्येक क्षेत्रातले मानबिंदू वेगवेगळे असतात, हे एकदा मान्य झाले की, मिरवेलींनी मसाल्याच्या पदार्थांच्या साम्राज्याचे राज्ञीपद भूषविले तर काय बिघडले? पोर्तुगीजांचे पाय गोव्याला लागण्यापूर्वी तिखट मिरीच भारतीयांच्या जिभेचे चोचले पुरवीत होती. मिरीचे संस्कृतोद्भव नाव मरीची’. आताची आपली परिचित मिरची इथं आली आणि कानामागून येऊन तिखट झाली.

मलबारच्या किनार्‍यावरील उष्ण, दमट जंगले हे मिरीचे माहेर. मिरीचे अगदी गणगोत म्हणजे पिंपळी, विड्याच्या पानांचे वेल आणि विड्यावर लावतात ते लवंगेसारखे फळ कंकोळ. भारतात केरळ आणि आसामात मिरीची लागवड भरपूरच, पण भारताबाहेर इंडोनेशिया आणि मलेशिया हे दोन देशही सध्या मिरीच्या लागवडीत आणि उत्पादनात अग्रेसर आहेत.

मिरीची निर्यात हा इ.. पहिल्या शतकापासूनच भारतीय व्यापारातील मोठा भाग होता. प्राचीन इजिप्तच्या राज्यकर्त्यांनी मिरीच्या आणि इतर मसाल्याच्या पदार्थांवर जबरदस्त कर बसविला होता. भाडे, दंडाची रक्कम, हुंडा म्हणूनही मिरी स्वीकारली जात असे. एक किलो मिरी ही फारच दुर्मिळ भेट समजली जाई. जातिवंत घोडे, किंमती जवाहीर, बहुमोल गालिचांचीही किंमत मिरीच्यारूपात मोजली जाई. .. ४०४ मध्ये रोम जिंकल्यावर अ‍ॅलेरिक नावाच्या राजाने जी खंडणी मागितली, त्यात ५ हजार पौंड सोने आणि ३ हजार पौंड चांदीची मागणी केली होती त्याचबरोबर ३ हजार पौंड मिरीही मागितली होती. हे समजले की मिरीचे सामाजिक स्थान काय होते, याची कल्पना येते. थोडक्यात म्हणजे, ’एकातपत्रं जगत: प्रभुत्वम‍’ हे कालिदासाने केलेले दिलीपराजाचे वर्णन मिरीला लावण्यास काहीच हरकत नाही. टिचभर आकाराच्या, काळ्या रंगाच्या आणि सुरकुतलेल्या अंगाच्या मिरीने हे स्थान तिच्या अंगभूत गुणांमुळे मिळवले आहे.

pjimage-3-1-700x385

उत्तर केरळमधील अलेप्पी आणि तेलिचेरी हे दोन जिल्हे मिरीच्या लागवडीत अग्रगण्य आहेत. याखेरीज कर्नाटक, तमिळनाडू आणि आसामातही मिरी पिकते. आपण म्हणताना नेहेमी ’लवंगलता’ असे म्हणत असलो तरी लवंगेच्या वेली नसतात, तर छोटी झुडपेच असतात. मिरीच्या मात्र वेली असतात. पांगारा, शेवगा, नारळ फार काय सुपारीसारख्या सरळ वाढणार्‍या वृक्षांचे सहचर्य मिरीला फारच भावते. पण तिची वाढ मात्र थोडी सावकाशच होते. अर्थातच कालांतराने ती सहचर वृक्षाला सर्व बाजूंनी बिलगत जाते व आकाशाकडे झेपावते. तिचे सहचरही हा हिरवा साज मानाने मिरवत असतात. मिरीची पाने काहीशी मळकट, फिक्या हिरव्या रंगाची, जाडसर आणि काहीशी विड्याच्या पानाच्या आकाराचीच असतात. प्रत्येक पेरापासून अनेक बारीक मुळ्या फुटतात आणि त्यांच्याच सहाय्याने मिरी वर झेपावते.

पानांच्या बेचक्यातून वर येणार्‍या पुष्पमंजिर्‍या लोंबत्या असतात. जूनजुलैमध्ये तिला फुले येतात, तर डिसेंबरजानेवारीपर्यंत बारीक बारीक, हिरवी, गोल गोल फळे तयार होतात. फुले दोन प्रकारची असतात. स्त्रीपुष्पे आणि नरपुष्पे. मिरीचे घोस पानाआड दडलेले असतात. पिकायला लागल्यावर त्यांचा रंग लालभडक होऊ लागतो. प्रत्येक फळात एकच बी असते.

Piper_nigrum_drawing_1832

आपल्याला दोन प्रकारच्या मिर्‍यांची ओळख आहे. काळी मिरी आणि पांढरी मिरी. काळी मिरी मिळवण्यासाठी घोसातील फळे अर्धी पिकू द्यायची. नंतर फळे सुटी करून पातळ फडक्यात गुंडाळून ती पुरचुंडी उकळत्या पाण्यात ४५ मिनिटे धरायची. नंतर पुरचुंडी बाहेर काढून, फळे व्यवस्थित पसरून त्यांना सुमारे आठवडाभर उन्हात सुकवायचे. या सर्व प्रक्रियेत फळॆ काळी होतात, त्यांची त्वचा सुरकुतते, पण त्याचबरोबर त्यांना त्यांचा खास स्वाद आणि गंध प्राप्त होतो.

पांढरी मिरी करण्यासाठी पिकलेली फळे पाण्यात भिजत घालायची. ५ दिवसात त्यांची साल सुटून येते. मग ही फळे उन्हात वाळविली की पांढरी होतात. मिरीचा अस्सल स्वाद आणि तिखटपणा हा वरच्या सालीत असतो. त्यामुळे काळी मिरी पांढर्‍या मिरीपेक्षा जास्त झणझणीत असते.

Dried_Peppercorns

पाण्याचा चांगला निचरा होणारी लाल माती मिरीच्या लागवडीसाठी उत्तम. पण आता पुण्यात आणि आसपासही मिरी छान वाढते. मलयगिरीवर मिरी इतकी होते की, तिच्या फुलांच्या गंधाने पक्षीदेखील भांबावतात, असा उल्लेख कालिदासाने केला आहे. मिर्‍यांचा वास त्यातील एका अर्कामुळे, तर तिखटपणा पायपरिन आणि पायपरिडिनसारख्या अल्कलाईन पदार्थांमुळे तयार होतो.

कोणत्याही मसाल्यात मिरी हवीच. ती जंतुनाशक आहे, हे आधुनिक शास्त्रही मानते. पाचक रसाचे स्त्राव निर्माण करण्यास ती आवश्यक आहे, तसेच ती पोटदुखीही थांबवते. ती शीतकारक पेयांमधे आणि मद्यातही वापरतात. आयुर्वेदात मिरीला मानाचे स्थान आहे ते तिच्या कफनाशक आणि वातनाशक गुणधर्मामुळे. चरक संहिता आणि बृहत्संहिता हे ग्रंथ कॉलरा आणि टायफाईड म्हणजे विसुइका आणि विषमज्वरात मिरी वापरण्यास सांगतात. कृमीनाशक म्हणूनही ती माहित आहे. त्रिकूट म्हणजे तीन तिखट पदार्थ मिरी, पिंपळी आणि सुंठ हे पाचकरस निर्मितीस कारणीभूत ठरतात. मिरी कफ आणि वातनाशक आहे, पण ती पित्तकारकही आहे.

Le_livre_des_merveilles_de_Marco_Polo-pepper (1)

प्राचीन काळी मिरी महत्वाची का होती? ज्या काळात शीतपेट्या उपलब्ध नव्हत्या, त्याकाळी मांस कसे टिकवायचे हा एक मोठा प्रश्न होता. मांस मिरपूडीत घोळले की ते दिर्घकाळ टिकत असे शिवाय ते अधिक रूचकरही होत असे. मद्य अधिक उत्तेजक आणि सुगंधी करण्यासाठी रोमन साम्राज्यात मिरीला प्रचंड मागणी होती. आजही भारताला परकीय चलन मिळवून देणार्‍या पदार्थात मिरीच क्रम बहुधा खूप वरचा असेल.

युरोपात मिरची सहज उपलब्ध असूनही तेथे मिरीची असलेली मागणी पूर्ण करण्यासाठीच अनेक खलाशी आणि प्रवाशांनी आपली जहाजे पूर्वेकडे हाकारली आणि यातूनच पुढील काळात जगाच्या इतिहासात भर पडली.

vascodegama

डॉ. हेमा साने

तुझा गंध येता – भाग २

मुळच्या अरबस्तानातल्या कॉफीनं  जग कसं पादाक्रांत केलं याबद्दल आपण मागच्या भागात बघितलं पण समाजमान्यता मिळवण्यासाठी अजून कॉफीची अग्निपरीक्षा होणं बाकी होतं.  त्याची गोष्ट आपण या भागात ऐकूया.

मक्केत लोकांना कॉफीची आवड लागली. धार्मिक कार्यक्रमातून प्यायली जाणारी कॉफी नंतर सहज प्यायली जाऊ लागली. कॉफीची दुकानं उघडली गेली त्यांना Kaveh Kanes असं संबोधलं जाई. कॉफी पिता-पिता लोक बुद्धिबळ आणि इतर बैठे खेळ खेळू लागले. कॉफीच्या सोबतीने गप्पा-गोष्टी रंगू लागल्या, नाना विषयांवर खमंग चर्चा करू लागले. कॉफीच्या जोडीला नाचगाणेही सुरू झाले. इथंवर आपण येऊन पोचलेलो होतो.

२
१५११ मध्ये Kair Bey नावाच्या एका आसामीची इजिप्तच्या सुलतानाने मक्केच्या

कोतवालपदी केली. नवीन   कोतवालसाहेब भलतेच शिस्तप्रिय आणि धार्मिक होते. एकदा आपला संध्याकाळचा नमाज संपवून शहराचा फेरफटका मारायला ते निघाले. एके ठिकाणी रस्त्यात त्यांना काही लोक एकत्र बसून कॉफीचे घोट घेत बसलेले दिसले. वास्तविक ते लोक रात्रभर जागून प्रार्थना करायची तयारी करत होते. त्यांच्या हातातले पेय मदिरा असावी असा कोतवालसाहेबांचा पहिल्यांदा समज झाला पण त्यांचा हा समज त्यांच्याबरोबरच्या लोकांनी दूर केला व हे लोक कॉफी पीत असल्याचे त्यांना सांगितले. शिवाय शहरभर हे असे लोक पसरलेले आहेत जे दिवसभर काही कामधंदा न करता कॉफी पीत बसलेले असतात, यात फक्त पुरुष नाही तर त्यांच्या जोडीला स्त्रियाही असतात अशीही पुस्ती त्याला जोडून दिली. हे ऐकल्यावर कोतवालसाहेबांना त्यांच्या अखत्यारीत येणाऱ्या शहरातील पुरुष आणि स्त्रियांच्या चारित्र्याची आणि नैतिकतेची भयंकर काळजी वाटू लागली. त्यांनी तडक कॉफी पिणाऱ्या लोकांना मशिदीत येण्यास मज्जाव केला व  दुसऱ्या दिवशी आपले सर्व अधिकारी, काझी, वकील, धर्मगुरू आणि मक्केतील सर्व प्रतिष्ठित नागरिक यांची एक सभा बोलावली.

दुसऱ्या दिवशी सभा सुरू झाल्यावर कोतवालाने सर्वांना आदल्या दिवशी घडलेला किस्सा सांगितला आणि कॉफी हाऊसेसवर बंदी घालावी असा प्रस्ताव मांडला व त्यावर बाकीच्या लोकांना त्यांचे मत विचारले. लगेच तिथं जमलेल्या तमाम लोकांनी कोतवालाचा कॉफीविरोधी रोख बघून बंदीला दुजोरा द्यायला सुरुवात केली. Kaveh Kanes कसे स्त्रिया पुरुष भेटतात,  ( म्हणजे ही परंपरा किती जुनी आहे बघा !)  तिथं कशी डफ वगैरे वादयं वाजवून नाचगाणी चालतात, बुद्धिबळ आणि Mankala सारखे खेळ पैसे लावून खेळले जातात. शिवाय धर्माच्या विरुद्ध असणाऱ्या कितीतरी गोष्टी तिथं चालतात. तुमच्यासमोर या सगळ्या गोष्टी चालू होत्या कयामतच्या दिवशी तुम्हाला याचा जबाब द्यावा लागेल असं लोकांनी म्हटल्यावर तर कोतवालाने कॉफीवर बंदी घालायचा निर्धारच केला.

एका उच्चवर्गातल्या गृहस्थानं तर कॉफी ही मद्यासारखीच नशीली असल्याचं सांगितलं, यावर ताबडतोब बाकी लोकांनी तुला मद्याचा काय अनुभव असा प्रश्न विचारल्यावर हे गृहस्थ सारवासारवी करू लागले. कॉफीप्रेमी असणाऱ्या एका वकिलांनी कॉफीचा बचाव करण्याचा प्रयत्न सुरू केला. सामोपचाराचा प्रयत्न करत ते म्हणाले, हे सगळे मुद्दे बरोबरच आहेत. कॉफी हाऊसेसमध्ये हे उद्योग चालतातच, त्यांना शिस्त लागलीच पाहिजे. पण मुळात कॉफीची परीक्षा केली पाहिजे, ती शरीराला आणि मनाला घातक आहे का याचा निर्णय लागला पाहिजे फक्त दुकानं बंद करून काही होणार नाही. तर यावर हकीमांचं मत घ्यावं. त्यावर सभेतल्या एक प्रसिद्ध हकिम लगेच पुढं आला. या हकिमाने कॉफीविरोधी एक पुस्तकच लिहिलं होतं. त्याने कॉफी ही औषध म्हणून वापरणेही चुकीचं असून ते नैतिकता ढासळवणारं पेय असल्याचा निर्वाळा दिला.

 शेवटी या सभेनं बहुमतानं कॉफीवर बंदी घालण्याचा निर्णय घेतला. बंदीच्या ठरावावर सगळ्यांच्या सह्या घेऊन तो ठराव इजिप्तला बादशहाकडे पाठवून देण्यात आला. कॉफीवरच्या बंदीची त्वरित अंमलबजावणी करण्यात आली. कॉफीहाऊसना टाळं ठोकण्यात आलं आणि गोदामातली कॉफी जाळून टाकण्यात आली. कॉफीहाऊस बंद झाली पण लोक चोरून कॉफी पिऊ लागले. या बंदीवर काहींनी टीकाही केली पण सर्वमान्य निर्णय असल्यानं त्याचं पालन करण्याशिवाय काही पर्याय उरला नाही. दरम्यान काही लोक चोरून कॉफी पिताना सापडले तेंव्हा त्यांची गाढवावरून धिंड काढण्यात आली. कॉफीवर बंदी आणल्याचा आनन्दही काही लोकांनी साजरा केला पण तो काही फार काळ टिकला नाही.

कॉफीवरच्या बंदीचा ठराव इजिप्तला बादशहाकडे जाऊन पोचला, तो ठराव बघताच बादशहा भडकला आणि म्हणाला ज्या गोष्टीवर राजधानीत बंदी नाही त्यावर बंदी घालण्याचा अधिकार कोतवालाला कुणी दिला ? मक्केच्या हकिमांना माझ्या दरबारी हकिमांच्यापेक्षा जास्त अक्कल आहे? ठराव तर बादशहाने रद्द केलाच शिवाय कोतवालाचे कडक शब्दात कान उपटले.या निर्णयामुळे मक्केत आनंदी आनंद झाला. कोतवालाला सगळ्यांनी यथेच्छ शिव्याशाप दिले पण हे प्रकरण एवढ्यावरच आटपलं नाही. खुद्द कोतवालाच्या भावाने कोतवालाला ठार मारले, कारण कोतवालाच्या या कामगिरीमुळे त्यांच्या खानदानालाच बट्टा लागला असं त्याचं म्हणणं होतं. कॉफीला विरोध करणारा हकिमही मारला गेला.

मक्केतले कॉफीप्रेमी आता पुन्हा सुखाने कॉफीचे घोट घेत सुखात आयुष्य जगू लागले. १५२४ ला पुन्हा मक्केच्या काझीने कॉफीहाऊस बंद करवली पण त्याची लोकांनी घरात कॉफी पिण्याला हरकत नव्हती. ही बंदीही फार काळ टिकली नाही, लौकरच नवा कॉफीप्रेमी काझी आला आणि त्याने ही बंदी उठवली.

ऑटोमन साम्राज्य आणि कॉफी

 

ऑटोमन सुलतान Selim I ने इजिप्त ऑटोमन साम्राज्याला जोडले आणि त्याच्या सैन्याबरोबर कॉफीने इस्तंबुल गाठले. ऑटोमन साम्राज्यातही कॉफी लोकप्रिय झाली. दमास्कस  आणि अलेप्पोमध्ये उत्तमोत्तम कॉफी हाऊस उभारली गेली. कॉफीच्या औषधी गुणांमुळे आपला धंदा बसेल या भीतीने एका हकीमसाहेबांनी बाकीच्या हकिमांना एकत्र करून त्यांना सवाल केला – कॉफी नावाच्या मद्याविषयी तुमचं मत काय? लोक एकत्र बसून कॉफी पितात, ती त्यांना चढते व तब्बेतीचे नुकसान होते. कॉफीला औषधीशास्त्रात मान्यता आहे की बंदी ? या हकिमाचे स्वतःचे मत कॉफी ही बंदीयोग्य आहे असेच होते. पण त्याच्या या कळकळीचा इतर इतर हकिमांवर फारसा परिणाम झाला नाही आणि त्यांचे कॉफीवरचे प्रेम अबधितच राहिले.

कैरोमध्ये कॉफी हाऊस ही प्रार्थनास्थळापेक्षा जास्त लोकप्रिय असल्याचे लोक गंमतीने म्हणत. यामुळे काहीवेळा धार्मिक लोकांच्या आणि धर्मगुरूंच्या भावना दुखावू लागल्या. एकदा प्रार्थनेनंतरच्या भाषणात एका मुल्लाने कॉफी ही धर्माला मान्य नाही आणि कॉफी पिणारे हे खरे मुसलमान नाहीत असे सांगितले. यांवर काही धार्मिक लोक भडकले आणि त्यांनी बाहेर पडल्यावर सापडतील ती कॉफीहाऊस जाळून टाकली. कैरोत यामुळं भयंकर संघर्ष भडकला. कॉफीप्रेमी आणि कॉफीविरोधी गट आमनेसामने आले.

कैरोच्या मुख्य काझीने यावर उपाय म्हणून शहरातले प्रमुख हकीम आणि काझी यांना एकत्र चर्चेला बोलावले. काझीने प्रथम हकिमांचे मत विचारले. हकिमांनी  एकमुखाने सांगितले की कॉफीला त्यांच्या शास्त्रात मान्यताच आहे पण तरीही तिचा अतिरेक टाळला पाहिजे. शिवाय मुल्लांनी या बाबतीत भडकाऊ भाषणे देऊ नयेत व कॉफीविरोधकांनी सहिष्णुता बाळगावी अशी पुस्तीही जोडली. यांवर त्या सभेतच वादावादीचा प्रसंग ओढवला. पण मुख्य काझी हा एक हुशार गृहस्थ होता, त्याने दोन्ही बाजूना शांत करून, एकत्रित बसवून उत्तम कॉफी पाजली आणि स्वतःही प्याला. यामुळे दोन्ही पक्षात सामंजस्य निर्माण झाले व कॉफीला पहिल्याहून अधिक सन्मान आणि समाजमान्यता मिळत गेली. पुढच्या काळात ऑटोमन साम्राज्यात एका धर्मगुरुने दमास्कसमध्ये आणि हकिमाने अलेप्पोमध्ये कॉफीहाऊस उघडले. ही कॉफीहाऊस अतिशय सुंदर होती, उत्तमोत्तम बैठका, तलम पडदे आणि देखणे गालिचे यांनी ती सजवलेली होती. त्यांना Taktacalah असं नाव देण्यात आलेलं होतं. इथं सर्वांना मुक्तप्रवेश होता. चर्चा, वादविवाद इथं बसून करता येत. कॉफीसोबत इतरही मनोरंजनाच्या गोष्टी इथं असत. देशोदेशीचे प्रवासी लोक तिथं येत. काझी, वकील, धर्मगुरू असे अनेक उच्चभ्रू लोक तिथं येत. कॉफी आता उच्च दर्जाचे पेय म्हणून समाजमान्य झालेली होती. खुद्द सुलतानाच्या राजवाड्यात त्याला कॉफी तयार करून देण्यासाठी एक स्वतंत्र अधिकारी नेमला जाऊ लागला.त्याला Kavehjibachi म्हणून ओळखले जाई.

120318-17-History-Coffee-Coffeehouse
पर्शिया आणि कॉफी

पर्शियातसुद्धा कॉफी लोकप्रिय होती पण पर्शियातले राज्यकर्ते कॉफी आणि धार्मिक वादविवाद हाताळण्यात जास्त वाकबगार होते. त्यामुळं तिथं कॉफीवर बंदी आणण्याची वेळ आली नाही. उदाहरणार्थ पर्शियातल्या इस्पहान या शहरातही अनेक विद्वान,लेखक वगैरे एकत्र जमून धर्म, राजकारण इ विषयांवर चर्चा करत. हे पाहून तिथल्या कोतवालाने कॉफीहाऊस मध्येच एक मुल्ला नेमला. या मुल्लाने आपल्या मनमिळाऊ आणि आदबशीर स्वभावाने सर्वांना आपलेसे केले. त्याच्यामुळे चर्चेचे विषय हे इतिहास, कविता व धर्म एवढ्यापुरतेच मर्यादित राहीले. अर्थात हा मुल्ला कोतवालानेच नेमला आहे हे गुपितच ठेवण्यात आलेले होते. या सर्वांतून राजकीय गोंधळ काही प्रमाणात का होईना कमी झाला.

Adam Olearius  हा एक जर्मन सरकारचा प्रतिनिधी होता. तो  सतराव्या शतकात पर्शियामध्ये काही काळ नेमणुकीवर होता. त्याने पर्शियामधून बराच प्रवासही केला होता. त्याने त्याच्या डायरीत कॉफीहाऊसेसविषयी बरीच माहिती नोंदवून ठेवली आहे. तो म्हणतो, इथल्या कॉफीहाऊसेसची ओळखच तिथं येणाऱ्या कवी, लेखक आणि इतिहासकारांमुळे आहे. ते या ठिकाणी बसून आपल्या आपल्या मित्रांना लहान-लहान गोष्टी सांगतात. काही विषयांवर भाषण देतात. पुन्हा कॉफीचे घोट घेत आपल्या मित्रांबरोबर हितगुज करतात.

Meddah_story_teller
मध्यपूर्वेतले कॉफीचे शिष्टाचार आणि कॉफीचे स्थान

Karstens Niebuhr नावाचा एक प्रवासी १८ व्या शतकात अरेबिया, सीरिया आणि ईजिप्तमध्ये येऊन गेला. त्याने कॉफीचे शिष्टाचार आणि कॉफीहाऊसची संस्कृती यांविषयी सविस्तर लिहिलेले आहे.

उत्तमोत्तम लेखक कॉफीहाऊसमध्ये रसिकांसमोर कथावाचन करत, काही वेळा एखादी गोष्ट सुरू करून लोकांकडून उस्फुर्तपणे ती पूर्ण करून घेत. काही कॉफीहाऊसमध्ये अरेबियनसारख्या सुरस आणि चमत्कारिक गोष्टींची मैफल जमलेली असे तर कुठं उत्तम नाचगाणी चालू असत. लेखक आणि कवी दिवसभर कॉफीहाऊसमध्ये बसून प्रतिभासाधना करत.

इस्तंबुलमध्ये गरीब असो वा श्रीमंत. तुर्क, ग्रीक, ज्यू आणि आर्मेनियन अशा सर्वच घरात दिवसातून दोनदा तरी कॉफीपान होईच. घरी आलेल्या प्रत्येकाला कॉफी पाजणे हा अलिखित नियम होता. कॉफी नाकारणे हे शिष्टाचाराच्याविरुद्ध वर्तन किंवा हा यजमानाचा अपमान मानला जाई. काही लोक दिवसातून वीसवेळा तरी कॉफी पीत. पॅरिसला जेवढा खर्च प्रत्येक घरामागे वारुणीवर होई त्याहून अधिक खर्च इस्तंबुलमध्ये कॉफीवर होई. रस्त्यातले भिकारी अन्नासाठी नाही तर कॉफी पिण्यासाठी हात पसरत. इतकेच नव्हे तर लग्नासाठी प्रियतमेला मागणी घालताना मी तुला कधीच कॉफी कमी पडू देणार नाही असं वचन प्रेमिक देत. एकनिष्ठतेच्या वचनापेक्षा हे वचन मोठे मानले जाई. लग्नानंतर पत्नीला कॉफी नाकारणे हे कारण काडीमोडासाठी पुरेसे असे.

970ca621-b87d-45ce-8c9f-2bca94bd9da7
उच्चवर्गातल्या लोकांच्या घरी कॉफीसाठी खास नोकर असत, त्यांना मोठा मान दिला जाई. त्यांच्यासाठी घरातच खास दालन करून रहाण्याची सोय केली जाई. यांना Kavveghi म्हटले जाई, त्याच्या हाताखाली Baltagis नावाचे त्यांचे सहाय्यक असत. Baltagis च आपले कॉफीकौशल्य सिद्ध करून नंतर Kavveghi होत. यांना रोख पगार तर मिळेच शिवाय कधी धनी फारच खुश झाला तर जमीन वगैरेही इनाम म्हणून मिळे.
WhatsApp Image 2019-03-30 at 14.43.13

कॉफी ज्या ट्रेमधून आणली जाई तो चांदीचा असे, कॉफी कपातून प्यायली न जाता चिनी मातीच्या नक्षीदार बशीतून प्यायली जाई. या बशीला पकडण्यासाठी खालती एक व बाजूला दोन असे कान असत. तुर्क कॉफीचे घोट घेत घेत हुक्कापान करत, तंबाखूचा हुक्का धर्मात निषिद्ध असला तरी तुर्क हुक्कापान करत. पुरुषांबरोबरच स्त्रियाही चोरून हुक्का पीत. कॉफीमुळे नपुंसकत्व येते अशी सर्वसाधारण समजूत त्याकाळी होती तरीही कॉफी हे उच्चभ्रू वर्गाचे पेय असण्याची कल्पना असल्याने कॉफी सर्वांच्या आयुष्यातील महत्वाचा घटक होती. शिवाय कॉफीपानामुळे येणाऱ्या नपुंसकत्वाची काळजी तंबाखूच्या धुंदीने दूर होई म्हणून जोडीला तंबाखूही असेच.

WhatsApp Image 2019-03-30 at 14.43.13 (4)

क्रमश:

यशोधन जोशी

तुझा गंध येता – भाग १

लोक गोळा करून गप्पा छाटत बसणं हा माझा आणि माझ्या मित्रमंडळींचा आवडता छंद आहे. हां आता काही लोक याला ‘पुड्या सोडणे’ असंही म्हणतात पण आपण अशा लोकांना आपण मुळीच किंमत द्यायची गरज नाही.  तर सांगायचा मुद्दा असा की पुण्यात किंवा कुठल्याही मोठ्या शहरात आता गप्पा मारायला शांत जागा पाहिजे तर त्यासाठीही पैसे टिचवायला लागतात. शे-दोनशे रुपयाला मिळणारी, स्पेलिंग आणि उच्चार वेगवेगळी असणारी पेयं किंवा पदार्थ मागवून झाल्यावर मगच या कॅफेमध्ये बसायला परवानगी मिळती. आता अशा ठिकाणी आपली नेहमी उठबस असल्यास आपला सामाजिक/बौद्धिक दर्जा उच्च असल्याचा लोकांचा समज होतो हा त्यातला एक फायदा आहेच. तर  हे महागडं कॅफे कल्चर आपल्याकडं कसं बळावत चाललेलं आहे यावर चिंतन करत मी घरापासच्या एका कॅफेत बसलो होतो.कोऱ्या कॉफीचे घोट घेता घेता अचानक माझ्या मनात विचार आला की ही  कॉफी हाऊसची संस्कृती जी भारतात नव्यानं रुजत चाललेली आहे तिची सुरुवात कुठून झाली असावी ? याचं मूळ कुठलं ? याचा शोध घेता घेता एकदम मी कॉफीच्याच मुळाशी पोचलो.

कॉफी हा शब्द मुळात युरोपिअन भाषांतून आपल्याकडं रूढ झाला, पण कॉफीचं अरबी भाषेतलं नाव आहे Qahwah, तर मूळ तुर्की नाव आहे Kaveh. अर्थात हे नाव पेयाचं आहे.पण  आंब्याच्या झाडालाच आंबे लागतात हा न्याय इथं लागू होत नाही,कारण Kaveh ज्याच्या बियांपासून तयार केली जाते त्या झाडाला तुर्क Bunn म्हणत. आपल्याला जवळचा वाटणारा कॉफी हा शब्द मात्र अ‍ॅबसीनियातील Kaffa या शहराच्या नावावरून आला तर Qahwah हा अरबी शब्द एका वाईनसाठीही वापरला जाई. कॉफीचे मूळ शोधायचं झालं तर ते अ‍ॅबसीनिया (आजचा इथिओपिया) आणि अरबस्तान या प्रदेशात कुठंतरी सापडेल. कॉफीचे झाड मूळचे या भागातलेच. काही संशोधकांच्या मते अ‍ॅबसीनियन्सच कॉफीच्या बिया घेऊन अरबस्तानात आले आणि मग तिथं कॉफी रुजली. तर काहींच्या मते येमेन हे कॉफीचं जन्मस्थान. ते जे असेल ते असो पण कॉफी जगभर प्रचलित करण्याचं श्रेय हे निःसंशय अरबांचंच.

कॉफी ही या भागात उगवत असली तरी कॉफी मानवाला माहीत होण्याच्याही काही मजेदार गोष्टी सांगितल्या जातात. यातली एक अशी आहे की Kaldi  नावाचा एक मुलगा रोज आपल्या मेंढ्या चारायला जंगलात जात असे एकदा त्याच्या हे लक्षात आलं की एका विशिष्ट झाडाची फळं खाल्ल्यावर मेंढ्या नाचू लागतात, Kaldi ने कुतुहलाने स्वतःही त्या झाडाची फळं खाऊन बघितली, तर तो स्वतःही सर्व दुःख विसरून नाचू लागला. मग हा रोजचाच पायंडा पडून गेला, एके दिवशी Kaldi आपल्याच धुंदीत असताना तेथून जाणाऱ्या एका मुल्लाने त्याला पाहिले, त्याने Kaldi ला त्याच्या आनंदाचे कारण विचारले असता Kaldi ने कॉफीच्या बिया त्यालाही खायला दिल्या. या बिया खाल्ल्याने रात्रीच्या प्रार्थनेच्यावेळी मुल्लाला झोप येणे बंद झाले आणि मग त्याच्याकडून कॉफीचा प्रसार सर्वदूर झाला.

WhatsApp Image 2019-03-24 at 10.44.29 AM

तर दुसरी गोष्ट आहे मुस्लिम धर्मगुरु शेख ओमरची. शेख ओमर अरबस्तानातील एका शहरात रहायचा एकदा काही कारणानं त्याला तिथल्या कोतवालाने थोड्या दिवसांपुरते हद्दपार केले. भुकेने व्याकुळ झालेला ओमर वाळवंटातून हिंडत असताना त्याला एका झाडाची फळे पक्षी खाताना दिसले. त्यानेही ती फळे खाल्ली. तिथंच पडलेल्या फळांच्या बियाही त्याने खायचा प्रयत्न केला पण त्या फार टणक असल्याने त्याला ते जमले नाही. मग त्याने या बिया उकडून खाण्याचा प्रयत्न केला पण तरीही त्या काही मऊ झाल्या नव्हत्या. शेवटी त्याने बिया उकडण्यासाठी वापरलेले पाणीच पिऊन टाकले आणि आश्चर्य म्हणजे त्याला अतिशय ताजेतवाने आणि उत्साही वाटू लागले. त्याने या बिया गोळा करून आपल्यासोबत  आपल्या शहरात नेल्या आणि तिथेही या बिया उकळून ते पेय तो पीत असे. लौकरच हे पेय अतिशय प्रसिद्ध झाले आणि त्याला त्या शहराचेच नाव देण्यात आले. हे पेय आपण आजही पितो आणि त्याचं नाव आहे Mocha.

timthumb

खुद्द कुराणात आणि बायबलमध्ये कॉफीचा उल्लेख असल्याचा दावा काही संशोधक करतात. डेव्हिड ची बायको Abigail ने डेव्हिडचा राग शांत व्हावा म्हणून त्याला जे पेय दिले ते कॉफीच होते तर कुराणात Gabriel नावाच्या देवदूताने जे पेय प्रेषिताला दिले ते कॉफी होते असा या अभ्यासकांचा दावा आहे. होमरचे महाकाव्य इलियाडमध्ये Troyच्या युद्धाआधी हेलनने ईजिप्तमधून Nepenthe नावाचे दुःख विसरणारे औषध आणले ते म्हणजे कॉफीच होती तर काही म्हणतात ग्रीक योद्धे तरतरी येण्यासाठी Black Broth नावाचे जे सूप पीत ते म्हणजेच कॉफी.

अर्थात हे सगळे झाले सांगोवांगीचे संदर्भ पण कॉफीविषयीचा पहिला लिखित संदर्भ आहे तो नवव्या शतकातला. अबू बाकर नावाच्या एका हकीमाने आपल्या Al-Haiwi अर्थात सर्व रोगांचा इलाज नावाच्या पुस्तकात कॉफीचा उल्लेख Bunchum असा केलेला आहे. अबू बाकर म्हणतो कॉफीबाबत म्हणतो, Bunchum ही पोटासाठी फारच उत्तम आहे.  अबू बाकर त्याकाळातला उत्तम हकीम होता शिवाय तो बगदादच्या दवाखान्याचा प्रमुख होता. त्याला तत्वज्ञान आणि खगोलशास्त्राचंही उत्तम ज्ञान होतं. इब्न सिना नावाच्या एका हकिमानेही कॉफीचा उल्लेख Bunnchum असाच  केलेला आहे. पण या दोन वैद्यराजांनी उल्लेखलेला Bunchum म्हणजेच कॉफी या विषयी अभ्यासकांचे सर्वसाधारणपणे एकमत नाही. (गंमतीचा भाग असा की आज ज्या गोष्टी आजचे डॉक्टर वर्ज्य म्हणून सांगतात त्यातल्या साखर, चहा, कॉफी आणि कोको उर्फ चॉकलेट यांचा वापर प्रथम डॉक्टरांनीच चालू केला.)

कॉफीचा पहिला खात्रीपूर्ण उल्लेख आहे तो १४५४ सालातला. शेख जमालउद्दीन अबू महंमद नावाचा एक इमाम होता जो Aden (सध्याच्या येमेनची राजधानी) चा रहिवासी होता. काही कामानिमित्त तो अ‍ॅबसीनियाला गेला होता आणि मग काही वर्षं तो तिथेच राहिला. Aden ला परत आल्यावर त्याची तब्बेत बिघडली, काही उपायाने त्याच्या जीवाला गोड वाटेनासे झाले. शेवटी त्याने आपले काही लोक पाठवून अ‍ॅबसिनियातून कॉफी आणवली, त्यानंतर त्याची तब्बेत सुधारली,उत्साह वाढला व तो आनंदी राहू लागला. जमालउद्दीन हा इमाम असल्याने त्याच्याकरवी कॉफीचा प्रसार वेगाने झाला. नट व रात्री करमणूकीचे खेळ करणारे, ईश्वरचिंतन करणारे आणि दिवसाच्या उन्हाचा त्रास टाळण्यासाठी रात्री प्रवास करणारे प्रवासी इ. लोक कॉफी पिऊ लागले. दरवेश, (सुफी पंथातील धर्मोपासक) मौलवी आणि प्रवासी यांकडून कॉफीची माहिती येमेन, मक्का-मदिना, पर्शिया व इजिप्तपावेतो पोचली.

दरवेश लोकांचे जे जलसे रात्र रात्र चालत तेंव्हा दरवेश लोक कॉफी पिऊन रात्र जागवत. मग जे प्रेक्षक या जलशांना जमलेले असत त्यांनाही कॉफीची गोडी लागली. होता होता मक्केत लोकांना कॉफीची अतिशय आवड लागली. धार्मिक कार्यक्रमातून प्यायली जाणारी कॉफी नंतर सहज प्यायली जाऊ लागली. कॉफीची दुकानं उघडली गेली त्यांना Kaveh Kanes असं संबोधलं जाई. कॉफी पिता-पिता लोक बुद्धिबळ आणि इतर बैठे खेळ खेळू लागले. कॉफीच्या सोबतीने गप्पागोष्टी रंगू लागल्या, नाना विषयांवर खमंग चर्चा करू लागले. कॉफीच्या जोडीला नाचगाणेही सुरू झाले.

WhatsApp Image 2019-03-24 at 11.00.25 AM

अरब या पेयाच्या इतके प्रेमात पडले की अनेक वर्ष त्यांनी कॉफी दुसऱ्या देशात रुजू दिली नाही. म्हणजे कॉफीच्या बिया दुसऱ्या देशात घेऊन जाण्यास त्यांचा मज्जावच होता किंवा बिया घेऊन जाण्यापूर्वी ते या बिया कडक शेकून अथवा उकळत्या पाण्यातून काढून मगच देत जेणेकरून या बिया पुन्हा रुजू नयेत. मक्का-मदिना अशा ठिकाणी आलेल्या देशोदेशीच्या प्रवाशांवर लक्ष ठेवणे तसं अवघडच. सतराव्या शतकात मक्केला आलेल्या बाबा बुदान नावाच्या एका सुफी अवलीयाने आपल्या दाढीत लपवून कॉफीच्या सात बिया भारतात आणल्या आणि कर्नाटकात चिकमंगळूरजवळ पेरल्या आणि रुजवल्या. यातूनच तयार झालेली प्रजा पुढं कुर्ग आणि म्हैसूरमध्ये वाढीला लागली आणि १८४० नंतर ब्रिटिशांनी भारतात मोठ्या प्रमाणावर कॉफीची लागवड सुरू केली.

Rauwolf हा जर्मन डॉक्टर कॉफीविषयी लिहिणारा पहिला युरोपिअन होता. १५७३ मध्ये त्याने नोंदवून ठेवलेल्या माहितीप्रमाणे तुर्क लोक कॉफीला Bunchum किंवा Bunea असं म्हणत. तर १६५९ मधे Edward Pocoke हा डॉक्टर कॉफीविषयी तुर्कांच्या समजुती आपल्याला सांगतो. तुर्कांच्या मते कॉफी उन्हाळ्यात आपल्याला थंड ठेवते. कॉफी पिल्याने मूत्रमार्ग मोकळा रहातो. कांजिण्या व गोवर होत नाही. तुर्क उत्साही राहण्यासाठी कॉफी पित. कॉफीसोबत ते गोडपदार्थ, पिस्ते आणि लोणी खात. काही लोक दूध घातलेली कॉफीही पीत पण त्याने कुष्ठरोग होतो अशी तुर्कांची समजूत होती.

कॉफीचा जगभर प्रसार

Levent region म्हणजे आजचे सायप्रस, इस्त्रायल, जॉर्डन, लेबनॉन, पॅलेस्टाईन, सीरिया, तुर्की, इजिप्त, ग्रीस आणि इराकचा प्रदेश अर्थात Eastern Mediterranean. १७ व्या शतकाच्या उत्तरार्धात जर्मन, इटालियन आणि डच प्रवासी आणि वनस्पतीशास्त्र अभ्यासकांनी या भागातून कॉफीचे झाड आणि पेय यांविषयी भरपूर माहिती गोळा केली. १६१६ मध्ये डचांनी काहीतरी खटाटोप करून कॉफीचे एक झाड Mocha या येमेनमधल्या शहरातून हॉलंडला आणले पण हे झाड युरोपमध्ये रुजलं नाही. फ्रेंचांनीही १६७० मध्ये Dijon मध्ये कॉफीच्या लागवडीचा एक अयशस्वी प्रयत्न केला.

डचांनी प्रयत्न न सोडता पुन्हा कॉफीची झाडे मिळवून त्यांची लागवड १६५८ मध्ये श्रीलंकेत सुरू केली. १६९६ मध्ये डचांनीच कॉफीची झाडे जावामध्ये नेऊन त्यांची लागवड केली त्यातून थोडंफार उत्पादन सुरू होते न होते तोच जावातल्या भूकंपात ही सगळी झाडं मोडून पडली. तरीही हिंमत न सोडता त्यांनी १६९९ साली पुन्हा भारतातून झाडं नेऊन जावामध्ये रुजवली आणि यावेळी मात्र या झाडांनी जीव धरला आणि कॉफीचे मोठ्या प्रमाणावर उत्पादन सुरू करण्यात त्यांना यश आलं. या अनुभवाच्या जोरावर त्यांनी जावातून पुन्हा कॉफीची झाडे नेऊन युरोपमध्ये रुजवण्याचा निश्चय केला. १७०६ साली  जावातून कॉफी आणि कॉफीची झाडं नेऊन आणि युरोपमधल्या अनेक बोटॅनिकल गार्डन व संवर्धन केंद्रांना देण्यात आली.

WhatsApp Image 2019-03-24 at 10.40.56 AM
युरोपमधील वेगवेगळ्या देशातील कॉफीची नावे

अशा रीतीने कॉफी युरोपमध्ये पोचली पण कॉफीप्रेमी फ्रेंचांच्या देशात मात्र कॉफी काही केल्या कॉफी रुजत नव्हती. अ‍ॅमस्टरडॅममधून झाडं नेऊन ती रुजवण्याचा प्रयत्न अनेकांनी करून पाहिला पण त्यांना यश आले नाही. शेवटी खुद्द फ्रान्सच्या  राजाच्या पुढाकाराने फ्रेंच सरकार आणि अ‍ॅमस्टरडॅमची महानगरपालिका यांच्यात वाटाघाटी होऊन अ‍ॅमस्टरडॅमच्या महापौरांनी फ्रान्सचा राजा १४वा लुई याला एक कॉफीचं झाड भेट म्हणून पाठवलं. या झाडाचं फ्रान्सतर्फे शाही इतमामात स्वागत करण्यात आलं व ते पॅरिसमध्ये रुजवलं गेलं आणि इथून फ्रेंच कॉफीचा प्रवास सुरु झाला. आता फ्रेंचांनाही त्यांच्या वसाहतीत कॉफीचे उत्पादन सुरू करायचे होते. त्यासाठी त्यांनी सगळ्यात पहिल्यांदा कॅरेबियन समुद्रातल्या Martineque बेटाची निवड केली. आता तिथपर्यंत कॉफीचे झाड घेऊन पोचणे व ते रुजवणे हे फार जिकिरीचे आणि कष्टाचे काम होते. पण या बेटावरच्या सैन्याचा कप्तान Gabriel de Clieu नं हे काम आपल्या शिरावर घेतलं. १४व्या लुईला भेट मिळालेल्या झाडापासून तयार केलं गेलेलं सुमारे पाच फूट उंचीचं एक झाड घेऊन कप्तान साहेब निघाले खरे पण वाटेत त्यांच्यावर अनेक संकटं कोसळली. कप्तानसाहेबांच्या वाईटावर टपलेला एक सहप्रवासी त्यांना कॉफीच्या लागवडीचे श्रेय मिळू नये म्हणून धडपडत होता. त्याने या झाडाला काही इजा करू नये म्हणून Gabriel काचेच्या पेटीत ठेवलेल्या झाडाला जीवापाड जपत होता. वाटेत ट्युनिशिअन चाचांनी जहाजावर हल्ला केला तो कसाबसा परतवण्यात आला. नंतर अचानक वारा वाहायचा बंद झाल्याने जहाज एकाच जागी अडकून पडले, जहाजावरचे अन्नधान्य आणि पाणी संपत आले. तेंव्हा आपल्या वाट्याचे पाणी या झाडाला पाजून Gabriel ने झाड जगवले. अशा सर्व संकटांना तोंड देत एकदाचा Gabriel १७२३ साली Martineque वर जाऊन पोचला. त्याने ते झाड रुजवले आणि १७२६ पासून तिथं कॉफीचे उत्पादन सुरू झाले. या झाडाचा वंश पुढे इतका वाढला की १७७७ च्या सुमारास तिथं जवळपास दोन कोटी कॉफीची झाडे होती.

स्पॅनिश मिशनऱ्यांनी कॉफी अमेरिका खंडात फिलिपाईन्स आणि क्युबामध्ये पोचवली. आपल्या आवडत्या ब्राझिलियन कॉफीचे श्रेय पोर्तुगीजांना जाते. १७६० साली Joao Alberto Castello Branca ने गोव्यातून कॉफी ब्राझीलला नेली. ब्राझीलच्या उष्ण आणि दमट वातावरणात कॉफी चांगलीच रुजली. आता शेवटी शेवटी कॉफीच्या अजून एका प्रकाराच्या उगमाची गोष्ट सांगतो आणि मग थांबतो. Molke नावाच्या एका बेल्जियन धर्मगुरूने १७७४ साली रिओ-दि-जानिरोमधल्या एका चर्चला कॉफीच्या काही बिया भेट म्हणून पाठवल्या. या बियांपासून रुजलेल्या झाडाची कॉफी बरीच प्रसिद्ध झाली आणि अजूनही प्रसिद्ध आहे. ही कॉफी कुठली असा जर प्रश्न तुम्हाला पडला असेल तर त्याचं उत्तर आहे Cappuccino. कॉफीला हे नाव पडण्याचं कारण आहे पाद्रीबाबांनी ज्या चर्चला बिया पाठवल्या होत्या त्याचं नाव होतं Capuchin Monastery.

कॉफीचा प्रवास इथं संपलेला नाही, तिला समाजमान्यता आणि धर्ममान्यता मिळवायला अनेक अग्निदिव्यातून पार पडावं लागलं. त्याविषयी आणि कॉफीच्या उच्चभ्रूवर्गात सामील होण्याविषयी सविस्तर  माहिती पुढच्या लेखात.

क्रमश:

WhatsApp Image 2019-03-24 at 10.40.11 AM

यशोधन जोशी

रंगल्या गोष्टी अशा……

एक गुनी ने यह गुन कीना, हरियल पिंजरे में दे दीना।
देखा जादूगर का हाल, डाले हरा निकाले लाल।

या ओळी अमीर खुस्रो याने लिहिलेल्या आहेत. वरच्या पहेलीचं उत्तर आहे खायचे पान. त्याने अशा अनेक ’पहेलिया’ लिहिलेल्या आहेत.

पानाचा इतिहास हे एक मला पडलेले कोडेच होते. शोध घ्यायला लागल्यावर फारच गंमतीदार संदर्भ हाताशी लागले. मला पडलेले कोडे ते संदर्भ वाचल्यावर काही प्रमाणात उलगडले. तेच वापरून आम्ही हे पान रंगवलं.

पान खाण्याची प्रथा ही भारतात फार प्राचीन काळापासून चालत आलेली आहे. तरीही पान हे काही भारतीय नाही, ते भारतात आले बाहेरून. आपण भारतीय लोक एका बाबतीत जबरदस्त आहोत. ते म्हणजे बाहेरुन आलेल्या कुठल्याही गोष्टीचे आपण एकदम ‘देशी’करण करुन टाकतो आणि मग ती गोष्ट मुळची भारतातलीच असावी असा संभ्रम निर्माण होतो. याचं अगदी आपल्या माहितीतलं उदाहरण द्यायच झालं तर आपल्याकडं मिळणारं मसालेदार चायनीज जे चीनमध्येही मिळत नाही. आता पानाबद्दल बोलायचं झाल तर पान जरी बाहेरुन आलेलं असलं तरी भारतात पानावर जेवढे ’व्यक्तीसापेक्ष’ प्रयोग झाले तेवढे प्रयोग कुठेही झाले नसावेत.

या लेखासाठी मी अनेक संदर्भ वाचले (आणि काही पान बांधून घेता घेता गोळा केले). त्यात पहिलं नाव घ्याव लागेल ते डॉ. प. कृ. गोड्यांचं. गोड्यांनी पानाबरोबरच, चुना ठेवायची चुनाळी, तस्त किंवा पिकदाणी, अडकित्ता अशा वेगवेगळ्या पानाशी संबधीत असलेल्या गोष्टींवरही संशोधन केले आहे. मी अनेकांचे संशोधन लेख वाचले. प्रत्येक लेखात लेखकाने गोड्यांचा संदर्भ दिलेला आहेच. सकाळ या वर्तमानपत्रात अरुण टिकेकरांचे इति-आदि या नावाने लेखमाला येत असे. त्यात पानावर दोन सुंदर लेख आहेत. त्यांच्या लेखात मिळालेला एक संदर्भ फारच मजेशीर आहे. एका इंग्रज अधिकार्‍याने टिपू सुलतानाच्या एका स्वारीचं वर्णन करणारं एक पुस्तक लिहिलेलं आहे. त्या पुस्तकात स्वारीविषयीच्या माहीती बरोबरच त्याने त्याला दिसलेल्या सामाजिक परिस्थितीवरही प्रकाश टाकलेला आहे. पान या विषयावर त्याने पुस्तकातली ६-७ पानं खर्ची घातलेली आहेत. याचबरोबर अनेक संशोधन लेखही सापडले. हा लेख म्हणजे या सगळ्या लेखांचा एकत्रित घेतलेला आढावा आहे. चला तर मग आपण या ताम्बुलाख्यानाला सुरुवात करूया!

भारतात पान आलं कुठून? पान मुळचे कुठले हे शोधायला गेल्यास पूर्व आफ्रिका, पूर्व आणि दक्षिण आशियातील देश, चीन या सगळ्याच देशांमधे ताम्बुलाविषयीचे उल्लेख सापडतात. पान खाण्याविषयीचा जगातील पहिला उल्लेख सापडतो तो ‘The Life Story of Tan and Lang’ या व्हिएतनामी पुस्तकात. पूर्व आशियातील देशांमधूनच दक्षिण भारतात पान पोचले. पानात सुपारी घालून, थोडा चुना व कात लावून खाण्याची पध्दत दक्षिण भारतातून उत्तरेकडे गेली. अनेक बौध्द जातक कथांमधे पान खाण्याचा उल्लेख आलेला आहे. पण गोड्यांच्या मते भारतातला पहिला लिखित उल्लेख मात्र आहे इ.स. ४७३ सालातला. मंदसोर येथील एका विणकराच्या या शिलालेखात ’आपल्या प्रियकराला भेटायला जाण्याआधी स्त्रिया दागदागिने तसेच फुलांच्या माळा घालून व पान खाऊन जातात’ असा उल्लेख आहे. स्त्रिया आपले ओठ लाल करण्यासाठी पान खात असत. गुप्त साम्राज्याच्या या कालखंडानंतर अनेक ग्रंथांमधे ताम्बुलाचे उल्लेख आलेले आहेत. वराहमिहिराच्या बॄहत्संहितेत, तसेच चरक, सुश्रुत व काश्यप यांच्या ग्रंथातही ताम्बुलाचे उल्लेख सापडतात. पण भारतरत्न डॉ. पां. वा. काणे यांनी लिहिलेल्या History of Dharmashastra’ या ग्रंथाच्या दुसर्‍या खंडात ताम्बुलाची प्रथा ही इसवी सनाच्या थोडी अगोदर दक्षिण भारतात चालू झाली असावी.

चालुक्य राजा सोमेश्वराच्या इ. स. ११३० साली लिहिलेल्या मानसोल्लास या ग्रंथात ताम्बुलभोगाविषयी लिहिले आहे. राजाला ताम्बुल उपलब्ध करुन देण्यासाठी एका वेगळ्या अधिकार्‍याची नेमणूक करावी असे त्यात सांगितले आहे. ताम्बुलात घालायची सुपारी ही या अधिकार्‍याने बनारसच्या भागातून मागवावी. ताम्बुलासाठी देठ काढलेली पिवळसर पाने आणावीत. सुपारीबरोबरच समुद्री शिंपले वापरून तयार केलेला चुना, कापुर, कस्तुरी तसेच इतर सुवासिक पदार्थही घालावेत असा उल्लेख आहे. श्रीधर नावाच्या कवीने बाराव्या शतकात लिहिलेला स्मिरितार्थशास्त्र या ग्रंथात वेदविद्या शिकाणार्‍या विद्यार्थ्यांनी ताम्बुल खाऊ नये. शयनविधीविषयी लिहिताना तो म्हणतो की शयनासाठी जाण्याआधी घरातील यजमानाने सुगंधित द्रव्ये घातलेला ताम्बुल खावा. एकादशीचा उपवास केल्यास ताम्बुल खाणे टाळावे असे सूचना वजा नियमही सांगीतले आहेत.

ताम्बुल खाण्याला समाजात एक वेगळी प्रतिष्ठा होती. आल्यागेल्याचे स्वागत हे ताम्बुल देऊन केले जात असे. दिलेले पान नाकारणे हा यजमानांचा उपमर्द समजला जाई. पानसुपारीला आपल्या धर्मातही वेगळे स्थान आहे. प्रत्येक धर्मकार्यासाठी पानसुपारी आवश्यक असते. त्याचबरोबर लग्नाचे आमंत्रण देताना पान-सुपारी देण्याची पध्दत आजही आपल्याला सापडते. एखाद्या समारंभाचे आमंत्रण देताना पानसुपारीस यावे असे म्हणण्याची पध्दत आहे. राजदरबारातील खास सरदारांनाही मानाचे विडे दिले जात. तसेच ’पैजेचा विडा’ उचलण्याचीही पध्दत होती.

ताम्बुल करायची पध्दत अनेक प्राचीन ग्रंथांमधे आलेली आहे. ताम्बुलाचे मुख्य घटक म्हणजे खायचे पान, समुद्री शिंपल्यांपासून बनवलेला चुना, कात, सुपारी, दालचिनी, वेलची, लवंग, केशर, भीमसेनी कापुर तसेच सुंगधासाठी कस्तुरी, पानावर चांदी किंवा सोन्याचा वर्ख असा त्रयोदशगुणी विडा. चुना व कात पानामधे कधीपासून वापरला जाऊ लागला या विषयावर गोड्यांनी एक स्वतंत्र लेखच लिहिलेला आहे.

brass_rect_paan_daan3

ताम्बुल हा भूक वाढवणारा, पचनसंस्थेत पाचकरस स्त्रवणारा, मुखाची दुर्गंधी घालवणारा व दातांना घट्टपणा आणणारा असतो असे वर्णन १५ व्या शतकात अब्दुर रझाक याने त्याच्या विजयनगराच्या भेटीदरम्यान नोंदवले आहे. आईने-अकबरी लिहिणार्‍या अबुल फजल याने ही आपल्या ग्रंथात पानाबद्द्ल विस्तृत माहिती दिलेली आहे. तो म्हणतो चांगल्या प्रतीच्या पानांची लागवड आग्र्याजवळ होते. तसेच त्याने पानांच्या विविध जातींची नावे त्यांच्या गुणधर्मासहित दिलेली आहेत. त्याने सांगितलेली पानांची वर्णने अशी आहेत – बिहारी नावाचे पान हे पांढुरके व चकचकीत असते. हे पान खाल्ल्यावर जीभ चरबरीत होते. पण हे पान इतर सगळ्या पानांपेक्षा चांगले असते. काकर हे पानही पांढुरके असते व याच्या शिरा टणक असतात. ही पाने जास्त खाल्यावर जीभ चरबरीत होते.जैसवार हे पान कधीच पांढरट होत नाही. कपुरी नावच्या पानाच्या शिरा टणक असतात पण हे पान चवीला व वासाला उत्कृष्ट असते.कापुरकान्त हे पान पिवळट हिरवे असते. ते मिरीप्रमाणे उग्र व कापुराच्या वासाचे असते. हे पान फक्त बनारसच्या परिसरातच पिकते.बंगाली पान हे मोठे, कडक, उष्ण व उग्र चवीचे असते.

betelcutters2

१७ व्या शतकातील भोजनकुतुहलम् या ग्रंथात पान हे चवीला उग्र, कडवट, पित्तशामक, वायुनाशक, कृमीनाशक आणि दु:खनाशक आहे असे वर्णन आले आहे. असा हा त्रयोदशगुणी विडा स्वर्गातही मिळणार नाही असा श्र्लोक १८ व्या शतकातील योग-रत्नाकर या ग्रंथात आलेला आहे.

पानाबरोबरच पान ठेवण्यासाठीची पानदाणी, चुना ठेवण्यासाठी चुनाळी, कानडी भाषेत अडकी म्हणजे सुपारी व ती फोडण्यासाठीचा अडकित्ता तसेच पान थुंकण्यासाठी तस्त किंवा पिकदाणी अशा कितीतरी साधनांमधे विविधता आढळते. पान ठेवण्यासाठी किती वेगवेगळ्या पानदाण्या बनवल्या गेल्या. (मला आठवतयं लहानपणी एक जर्मन सिल्व्हरची मोटार असे. तिचं वरचं झाकण उघडल की आत चुना ठेवण्याची डबी असे व तो कप्पा उघडला की खाली सुपारी, वेलची, लवंगा, कात ठेवण्याच्या डब्या असत.) चुनाळ्यांमधेही विविधता आढळते. अडकित्तेही वेगवेगळ्या प्रकारचे आढळतात. खरेतर विडा खाल्ल्यानंतर तो थुंकला जात नाही. पण दिवसभरात असे अनेक विडे खाल्ल्यावर तो थुंकण्याची गरज भासत असावी त्यामुळे पिकदाणी आली असावी. गोड्यांनी या विषयावरही सविस्तर लिहिले आहे.
खाण्यासाठी पान लागतात तशीच धार्मिक कार्य, लग्नकार्य यासाठीही पानं मोठ्या प्रमाणात लागत असत. मोठ्या प्रमाणात पानांची मागणी असल्याने त्यांची लागवडही मोठ्या प्रमाणात करावी लागे. गावांमधे वेगवेगळ्या कामांची जबाबदारी असलेले बलुतेदार असत. बलुतेदारांपाशी प्रत्येक गावकर्‍यांचे काही ना काही काम पडे. तसेच गावात अलुतेदारही असत. तेली, तांबोळी, धनगर, शिंपी, माळी, गोंधळी, वाजंत्री, गोसावी, भोई अशा लोकांना अलुतेदार म्हणत. गावातल्या लोकांना यांची गरज भासेच पण वरचेवर या लोकांकडे त्यांचे काम पडत नसे. या अलुतेदारांपैकी तांबोळ्याचे काम असे ते गावाला पानं पुरवण्याचं. गावातील प्रतिष्ठित पाटील किंवा कुलकर्ण्यांच्या घरी खाण्यासाठी पानं पुरवण्याबरोबरच गावातील धार्मिक कार्यासाठी पानं पुरवणं ही जबाबदारी तांबोळ्यांची असे. गावातल्या वाण्यांना पाने विकण्यास बंदी असे. हिंदू आणि मुसलमान अशा दोन्ही धर्माचे तांबोळी असत. या तांबोळ्यांना वतन दिल्याचेही उल्लेख सापडतात. १७७० सालातला एका कागदात सासवडजवळच्य गराडे गावातल्या आबाजी तांबोळ्याने आपल्याला मिळालेल्या वतनाविषयी सरकारात तक्रार केल्याचा एक उल्लेख आहे. १७८३ मधील एका कागदात कासिम बाजी तांबोळ्याने १५ रुपयांना जमिन खरेदी केली. त्याबदल्यात त्याने पाटलाला दर महिन्याला ५० पाने पुरवली पाहिजेत व दरवर्षी रु. दोन याप्रमाणे शेतसारा भरला पाहिजे असा उल्लेख आहे.

टिकेकरांच्या लेखात आलेला संदर्भ म्हणजे ‘A Narrative of Operations of Captain Little’s Detachment and of the Marhatta Army Commanded by Parsurambhu During The Late Confederacy in India Against The Nawab Tipu Sultan Bahaddur’ या लांबलचक नावाचे पुस्तक. हे लिहिले आहे लेफ्टनंट एडवर्ड मूरनं. ह्या जवळजवळ साडेपाचशे पानी पुस्तकात त्याने खायच्या पानावर सहा पानी टिप लिहून काढलेली आहे. तो म्हणतो ’अत्तर आणि विडा हे पहिल्यांदा दरबारातील खाशास्वार्‍यांना दिले जात’ विडा खाण्याची सवय’ ही संपूर्ण भारतभर किंबहुना संपूर्ण आशिया खंडात अगदी राजेरजवाडे ते अत्यंत गरीब माणसांमधेही आढळते असा उल्लेख त्याने केला आहे. यात त्याने विड्याचा उल्लेख ’विडी’ असा केलेला आहे. विड्याला विडी असा उल्लेख अनेक ग्रंथांमधे सापडतो. पानाचे दोन तीन भाग करुन त्यात वेलची, थोडासा चुना घालून त्याची त्रिकोणी घडी करुन त्याला वरुन लवंग लावली जाते असे तो म्हणतो. त्याच्या या निरिक्षणात सुपारी बद्दल तो म्हणतो “ अबे रायनाल याच्यामते नुसती सुपारी खाल्ल्यास रक्तक्षय व काविळ होते त्यामुळे सुपारी ही पानाबरोबरच खाल्ली जाते”. घरी आलेल्या पाहुण्यांना निरोप देताना विडा देण्याची पध्दत असल्याची नोंद त्याने घेतली आहे. चीनी लोक नशेसाठी पानामधे अफू घालून खातात असाही उल्लेख त्याच्या या लेखात येतो. युरोपातून आलेल्या प्रवाश्यांना ही विडा खाण्याची पध्दत किळसवाणी वाटत असे पण आता ते या प्रथेला चांगलेच परिचीत झाले आहेत असेही त्याने म्हणले आहे. हा संपूर्ण लेखच अतिशय मनोरंजक आहे.

या बरोबरच अनेक परदेशी प्रवाशांनीही पानाविषयीच्या नोंदी केलेल्या आहेत. ७ व्या शतकात भारतात आलेला चीनी प्रवासी इत्सिंग याने दक्षिणेकडील दहा बेटांवर सुपारीची लागवड होते तसेच ती खाल्ली जाते असा उल्लेख केलेला आहे. १३ व्या शतकात आलेल्या मार्को पोलो याने भारतात तोंडात ताम्बुल ठेवण्याच्या प्रथेबद्दलचा उल्लेख केलला आहे. वास्को दा गामाने पान खाण्याबद्दलचा उल्लेख केलेला आहे. त्याने ताम्बुलाला आताम्बोर (अल्‌-ताम्बुल या फ़ारसी शब्दाचा अपभ्रंश) असे म्हणले आहे. १७ व्या शतकात इटलीहून आलेला प्रवासी मनुची यानेही अनेक नोंदी केलेल्या आहेत. भारतीय लोक जेवणानंतर रक्त थुंकतात असा उल्लेख केलेला आहे. त्याला वाटले की त्यांच्या दातांच्या तक्रारीमुळे तोंडातून हे रक्त पडत असावे. एका इंग्रज बाईने त्याला पानाबद्दल माहिती दिली.

दुपारच्या जेवणानंतर अंमळ वामकुक्षी घेण्याअगोदर पानाचा डबा उघडावा. एक हिरवट पिवळे पान घ्यावे, त्याच्या शिरा व देठ काढावा. नखाने थोडा चुना लावावा, काताचे दोन तुकडे, कातरलेली सुपारी, वेलची टाकावी आणि असा विडा खाल्ल्यावर निद्रादेवीच्या आधिन व्हावे यापेक्षा स्वर्गसुख वेगळे ते काय असते ? हे प्रसंग घरोघरी घडत असले पाहिजेत. मग एवढ्या प्रतिष्ठित पानाला आता अप्रतिष्ठा का प्राप्त व्हावी? पान खाऊन कुठल्याही समारंभाला जाणे हे अप्रतिष्ठेचे लक्षण का व्हावे? याचे उत्तर टिकेकरांनी त्यांच्या दुसर्‍या लेखात दिले आहे.

टिकेकर म्हणतात ’रेडिमेड पानपट्टी सहजासहजी रस्त्यांच्या कोपर्‍या कोपर्‍यावर मिळू लागली. मग पानासाठी कशाला एवढा जामानिमा? घरगुती ताम्बुलाची पानपट्टी झाली, ती कोपर्‍या-कोपर्‍यावरच्या दुकानात मिळू लागली, तेव्हापासून या समारंभातला ’रोमान्स’ संपला’ त्यात १७ व्या शतकात पोर्तुगीजांनी तंबाखू भारतात आणली. पानामधे तंबाखू घालून खाण्याच्या सवयीने पानाचा दर्जा घसरवला. पुढे या सवयीचे व्यसनात रुपांतर झाले, आणि अती तिथे माती या उक्तीप्रमाणे रंगाचा बेरंग झाला. टिकेकरांचे हे दोन्ही लेख अत्यंत वाचनीय आहेत.

चौकाचौकात जशा पानपट्ट्या आल्या तसे पानांमधेही अनेक प्रकार आले. वेगवेगळ्या नंबराचा सुवासिक जर्दा घातलेली अनेक प्रकारची पान मिळू लागली. मग अशी पानं खाणार्‍यांची पानांची permutation आणि combinations ही वाढली. जसे जर्दा पानांचे अनेक प्रकार मिळायला लागले तसे मसालापट्टीतही प्रचंड व्हरायटी आली. (कुणाला कुतुहल असेल तर औरंगाबादच्या ’तारा पान’ मधे जाऊन त्यांची पानांच्या प्रकारांची यादी वाचावी). पानांमधे एवढे वेगवेगळे प्रकार येऊनही पानाची आणि पान खाणार्‍याची प्रतिष्ठा ढळली ती ढळलीच. ( धांडोळाकार मात्र लौकीक प्रतिष्ठा आणि अप्रतिष्ठा यांच्यापलिकडे पोचलेले असल्याने त्यांनी जागोजागीच्या आणि गावोगावीच्या पानवाल्यांच्या कलेची कदर करत वेळोवेळी आपल्या जिभा लाल करून त्यांना उदार आश्रय दिलेला आहे)

कळीदार कपुरी पान, कोवळं छान, केशरी चुना
रंगला कात केवडा, वर्खाचा विडा घ्या हो मनरमणा
घ्या हो मनरमणा

राजा बढेंनी असे ’रसभरीत’ वर्णन केलेल्या या विड्याला पुन्हा प्रतिष्ठा प्राप्त करुन द्यायची असेल तर आपल्याला पुन्हा प्राचीन ताम्बुलपुराणाकडे वळावे लागेल हे नक्की.

beeda.jpg

कौस्तुभ मुद्‌गल

केल्याने देशाटन

केल्याने देशाटन पंडित मैत्री सभेत संचार. शाळेत असताना अनेक वेळा कानवर पडलेल्या या पंक्ती. देशाटन केल्याने खरोखरच आपण जास्त ‘सोशल’ (सोशल मीडिया सॅव्ही नव्हे हं !) व्हायला लागतो.

एखाद्या नवीन गावाला आपल्याला भेट द्यायची असल्यास आपण काय करतो? प्रथमत: त्या गावाला पोहोचण्यासाठी वाहतुकीची कुठली साधने उपलब्ध आहेत हे आपण तपासतो. मग त्या गावात राहाण्यायोग्य हॉटेल कुठले आहे, गावात फिरण्यासाठी काय वाहतुक व्यवस्था आहे, जेवणासाठी कुठले पर्याय उपलब्ध आहेत, गावात बघण्यासाठी कुठली प्रेक्षणीय स्थळे आहेत इ. गोष्टींची आपण माहिती काढतो. आजच्या काळात इंटरनेटमुळे हे काम अतिशय सोपे झालेले आहे. काही सेकंदात ही माहिती तुमच्यासमोर येते.

पण सुमारे ९०-१०० वर्षांपूर्वी या माहितीसाठी कुठली साधन उपलब्ध होती हे बघायला गेले तर आपल्याला असे आढळते की ही माहिती त्या काळात मिळणे तसे कठीणच होते. एखाद्या नवीन गावी जायचे असल्यास तेथे कोणी आप्त/ओळखीचा राहतो का याचा पहिल्यांदा शोध घेतला जात असे. (म्हणजे आऊचा काऊ तो माझा भाऊ असं काहीतरी नातं शोधून काढलं जाई) असा कोणी असल्यास रहाण्या-खाण्याची सोय होऊन जात असे. पण तसा आप्त नसेल तर मात्र हे काम कठीण असे. त्यातही जर परभाषिक प्रातांत गेल्यास भाषेचाही प्रश्न निर्माण होत असे. हे सगळे निरुपण करण्याचे कारण म्हणजे नुकतेच १ जानेवारी १९२५ म्हणजे ९४ वर्षांपूर्वी लिहिलेले एक पुस्तक वाचनात आले.

मुंबईचा मित्र-7

मुंबई ही आज भारताची आर्थिक राजधानी आहे. जेव्हा हे बेट ब्रिटिशांच्या ताब्यात आले तेव्हापासून या शहराची भरभराट व्हायला लागली. मुंबईत काम मिळण्याची मोठी संधी असल्याने त्या काळात मोठ्या प्रमाणात स्थलांतरण झाले. याचबरोबर वेगवेगळ्या कारणांनी बाहेरील अनेक लोक मुंबईला भेट द्यायला येत असत. रेल्वे सुरु झाल्याने मुंबईला पोहोचणे त्यामानाने सोपे होते मात्र मुंबईत फिरण्यासाठी असलेली वाहतुक व्यवस्था, रहाण्यासाठी जागा, प्रेक्षणीय ठिकाणे या विषयांवरील फारशी माहिती त्या काळात लोकांना सहज उपलब्ध नव्हती. या काळात मुंबईत १२ वर्ष वास्तव्य केलेल्या एका माणसास मुंबईत नव्याने येणार्‍या लोकांची ही अडचण दूर व्हावी म्हणून एक मार्गदर्शक पुस्तक लिहावे असे वाटले आणि १ जानेवारी १९२५ रोजी ’मुंबईचा मार्गदर्शक अर्थात मुंबईचा मित्र’ हे पुस्तक जयराम रामचंद्र चौधरी या लेखकाने प्रकाशित केले.

जयराम रामचंद्र चौधरी हे मुळचे पिंपरुड या गावचे राहणारे. पिंपरुड हे छोटेसे गाव नकाशात सहज सापडणार नाही, भुसावळच्या पुढे फैजपूरजवळचे हे एक छोटेसे गाव आहे. त्यांनी दिलेल्या पत्त्यात पिंपरुड गावाच्या पुढे जिल्हा पूर्वखानदेश असा लिहिलेला आहे. पुस्तकाच्या मुखपृष्ठावर लेखकाच्या नावाखाली जोडाक्षर शिक्षण पाठकर्ते असे लिहिलेले आहे. कामानिमित्त सुमारे १२ वर्षे त्यांचा मुक्काम मुंबई शहरात होता. प्रस्तावनेत ते लिहितात ’नवीन उतारू लोक गाडीतून किंवा बोटीतून उतरल्यावर रस्त्यावर असलेली भयंकर रहदारी व गगनचुंबित (त्या काळातल्या हिशोबाने !) इमारती वगैरे पाहून अगदीच गांगरुन जातात; व त्यांना कोठे जावे? कोठे उतरावे? काय काय पहावे? ह्याविषयी मोठाच विचार होऊन काही एक सुचेनासे होते’ याचबरोबर त्यांनी १८८७ साली प्रकाशित झालेल्या बाळकृष्ण बापू आचार्य व मोरो विनायक शिंगणे यांच्या ’मुंबईचा वृत्तांत’ या पुस्तकाचा मला बराच उपयोग झाला व तज्ञांना माझ्या पुस्तकात काही चुका आढळल्यास त्या कळवाव्यात असे नम्रपणे म्हटले आहे.

पुस्तकात लेखकाने अनेक विषयांवर लिहिलेले आहे. मुंबई बेटाची प्राथमिक माहिती याचबरोबर रेल्वेची व आगबोटींची वेळापत्रके, त्यांच्या भाड्याचे दर, राहण्यासाठी असलेल्या सार्वजनिक धर्मशाळा, प्रेक्षणीय स्थळे, ट्राम वे बद्दलची माहिती असे अनेक विषय या पुस्तकात आलेले आहेत. यातील एक प्रकरण मात्र अतिशय रोचक आहे. ’मुंबईतील ठगबाजीचे काही प्रकार’ हे ते प्रकरण. मुंबईत नव्याने आलेल्या माणसाला कशा प्रकारे फसवले जाते या विषयी त्यांना एक प्रकरण लिहावे असे वाटले म्हणजे मुंबईत त्याकाळातही लोकांना फसवणारे लोक मोठ्या संख्येने होते हे नक्की.

पुस्तकातले पहिले प्रकरण मुंबईला येणार्‍या रेल्वे गाड्यांविषयी आहे. त्याकाळी मुंबईला येण्यासाठी दोन वेगवेगळ्या कंपन्यांच्या रेल्वे गाड्या होत्या. दि ग्रेट इंडियन पेनिनसुला रेल्वे (GIP सध्याची सेंट्रल) आणि बॉम्बे, बरोडा अ‍ॅण्ड सेंट्र्ल रेल्वे (BBCI सध्याची वेस्टर्न) या दोन कंपन्यांच्या रेल्वे गाड्या मुंबईस येत असत. या रेल्वेंचे मार्ग बोरीबंदरवरुन निघून कल्याण येथे जात तेथे या मार्गाला दोन फाटे फुटत (जे आजही तसेच आहेत) पहिला मार्ग थळघाटातून इगतपुरी, नाशिक, भुसावळ मार्गे दिल्लीकडे जात असे तर दुसरा बोरघाटातून पुणे, सोलापूरकडून रायचूरपर्यंत जात असे. येथे लेखकाने असा उल्लेख केलेला आहे की या दोन्ही घाटात दगड फोडून बोगदे केलेले आहेत. लोकांना हे बोगदे पाहून फारच नवल वाटते.

मुंबईचा मित्र-22

याच प्रकरणात रेल्वेच्या ऑफिसांचे पत्ते, तिकिटे मिळण्याची ठिकाणे तसेच लोकल ट्रेन्स याबद्दल सविस्तर माहिती दिलेली आहे. या सगळ्यात एक उल्लेख म्हणजे रेल्वे पार्सल पाठवण्याचे दर. पार्सले ही वजनावर पाठवली जातात. दरपत्रकाच्या वर वजनाच्या मापनाबद्दलचा उल्लेख आलेला आहे तो बंगाली शेर असा. त्याकाळी बंगाल प्रेसिडन्सी, मद्रास प्रेसिडन्सी व बॉम्बे प्रसिडन्सी या तीनही विभागात वेगवेगळी मापनपध्दती वापरली जायची. तेंव्हा वजन किलोवर मोजण्याऐवजी शेरात मोजले जात असे. बंगाली शेर म्हणजेच बंगाल प्रेसिड्न्सीचा शेर हा साधारणत: ८४६.६९ ग्रॅमचा असे व रेल्वेने पार्सलांच्या वजनासाठी ही मापनपध्दती अवलंबली होती.

नंतरचे प्रकरण बोटींच्याबद्दल आहे आणि त्यातला ’बोटी सुटण्याच्या वेळा’ दिलेल्या असून खाली कंसात ’टाईम स्टॅण्डर्ड समजावा’ असे लिहिलेले आहे. धांडोळ्यावरच्या ‘अशा रीतीने आपण वेळ पाळू लागलो’ या लेखात स्टँडर्ड टाईमची सविस्तर माहिती आलेलीच आहे.

यानंतरचे प्रकरण आहे ते बाहेरुन येणाऱ्या लोकांसाठीच्या सुचनांचे. बाहेरुन आलेल्या लोकांना कुठल्या समस्यांना तोंड द्यावे लागते याची इत्यंभूत माहिती लेखकाला असावी. या सुचना देताना अतिशय बारीक गोष्टींचा इथे विचार केलेला आहे. त्यात मग उतरावयाचे ठिकाण, उतरल्यानंतर मुक्कामी जाण्यासाठी उपलब्ध असणारी वाहनव्यवस्था, मुक्कामाची सोय होऊ शकतील अशा धर्मशाळांची नावे व त्यांचे ठिकाण या ढोबळ गोष्टींचा उहापोह केलेला आहे. त्याबरोबरच ‘ट्राममधून उतरताना ती ज्या दिशेने जात आहे त्या दिशेकडे तोंड करुन उतरावे व तसे न केल्यास जमिनीवर आपटण्याची भिती असते’ असा एक आपुलकीचा सल्लाही दिलेला आहे, शिवाय सोबत सामानाचा बोझा असेल तर एखादा ’हेलकरी’ (पाटीवाला) करावा, मुंबईस जातेवेळी पोषाख नीटनेटका असावा, वेडेवाकडे उपरणे किंवा पागोटे बघून हा माणूस परगावावरुन आला आहे हे कळल्यावर त्याची चेष्टामस्करी किंवा फसवणूक होण्याची शक्यता असते हे ही सांगितले आहे. वाहतूकीतून चालताना काय काळजी घ्यावी अशा अतिशय किरकोळ वाटणार्‍या गोष्टींविषयी सुचना दिलेल्या आहेत. याचबरोबर मुंबईतली काही प्रसिध्द ठिकाणे, त्यांना भेट देण्यासाठी वेळा, भेटीसाठी आकारले जाणारे शुल्क याचीही माहिती दिलेली आहे.

त्याकाळी मुंबईला बाहेरुन आलेल्या लोकांसाठी मुक्कामासाठी फारशी हॉटेल्स नव्हती. जी हॉटेल्स होती ती फक्त उच्चभ्रू लोकांसाठी होती. सुचनांच्या प्रकरणात मुक्कामासाठीच्या धर्मशाळांची यादी दिलेली असली तरी या धर्मशाळांबद्दलची सविस्तर माहिती देण्यासाठी एक प्रकरण खर्चले आहे. त्यात धर्मशाळेचे ठिकाण, तेथे उपलब्ध असलेल्या खोल्या, तिथे आकारले जाणारे शुल्क, तसेच तेथे स्वयंपाकास लागणारी भांडी, विजेची बत्ती, अंथरुण-पांघरुण या साठी पडणार्‍या शुल्काचाही उल्लेख केलेला आहे.

यानंतरच्या प्रकरणात मुंबईतली सरकारी व्यवस्था, मुंबईला पाणीपुरवठा करणार्‍या तलावांची माहिती आलेली आहे. लोकवस्ती बद्दल ’येथे बहुतेक पृथ्वींतील सर्व मानवजातींच्या मनुष्य़वर्गांचे जणु काय एक प्रदर्शनच दृष्टीस पडते’ असे लिहिले आहे. त्याचबरोबर मुंबईला कित्येक लोक ’बकाली शहर’ असे म्हणतात असाही उल्लेख केलेला आहे. याचबरोबर या प्रकरणात कुठल्या भागात कुठल्या जातीच्या लोकांचे प्राबल्य आहे, राहत्या इमारतींना ’चाळ’ असे म्हणतात आणि तेथे लोक कसे राहतात याची वर्णने, वेगवेगळ्या जातीधर्मांच्या चालीरीती तसेच मुंबईत फिरताना दृष्टिगोचर होणारे देखावे यांचाही उल्लेख आहे.

त्याकाळी मुंबईत फिरण्यासाठी ट्राम हे सगळ्यात सोईस्कर वाहन होते. ट्रामबद्दलची विस्तृत माहिती, त्यांची सोडण्याची ठिकाणे, ट्राम बनवण्याचे कारखाने, त्यांचे थांबे, तिकीटांचे दर याबरोबरच कुठल्या थांब्याजवळ बघण्यासाठी कुठली प्रेक्षणीय स्थळे आहेत याची बारीकसारीक माहिती दिलेली आहे.

TRAM- MUMBAI 1

मुंबईतील ठकबाजीचे प्रकार या प्रकरणात मुंबईत प्रथमच आलेल्या माणासाला कसे फसवले जाते यांची माहिती दिलेली आहे. रिंग ड्रापर्स (अंगठी फेकणारे) कसे फसवतात हे वाचून मला तेजाब चित्रपटात चंकी पांडे एका पारश्याला हॉटेलमधे कसे फसवतो या प्रसंगाची आठवण झाली. याचबरोबर भोंदू वैद्य व जुगारी ठग कसे फसवतात याची सविस्तर माहिती दिलेली आहे.

मुंबईचा मित्र-53

यानंतरची प्रकरणे आहेत ती प्रेक्षणीय स्थळाविषयींची. प्रसिध्द मंदिरांच्या विभागात मुंबईत असलेली पारसनाथ, स्वामी नारायण मंदिर, भुलेश्वर, पंचमुखी मारुती, काळबादेवी, बाबुलनाथ, वालुकेश्वर, महालक्ष्मी या मोठ्या मंदिरांबरोबरच काही लहान मंदिरांचाही उल्लेख आलेला आहे. मंदिरांचे स्थापना वर्ष, मंदिरांचे बांधकाम, मंदिराच्या आजुबाजूचा परिसर, मंदिर बांधण्यामागील काही आख्यायिका अशी अतिशय बारीकसारीक माहिती या प्रकरणात दिलेली आहे. केवळ हिंदू मंदिरांची माहिती न देता मुसलमान लोकांच्या मशिदींबद्दलची माहिती दिलेली आहे. यात हाजी अलीचा उल्लेख ’मामाहजानी’ केला असून त्यामागची कथाही सांगितली आहे.

बाबुलनाथ

प्रेक्षणीय स्थळे बघण्याबरोबरच पर्यटकांचे आणखी एक आकर्षण असते ते म्हणजे खरेदी. मुंबईतल्या अनेक ‘मार्कीटांची’ माहिती, तेथे मिळणार्‍या वस्तू, त्यांची बांधकाम संरचना याबद्दलची माहिती दिलेली आहे. मुंबईतल्या गोद्यांवरही एक प्रकरण आहे. मुंबईत असलेल्या प्रेक्षणीय पुतळे, प्रसिध्द हॉस्पिटले, प्रसिध्द इमारती याबद्दलची सविस्तर माहिती देणारी प्रकरणं या पुस्तकात आलेली आहेत.

हवा खावयाची ठिकाणे या प्रकरणात चौपाटीचा उल्लेख सापडतो. येथे कित्येक फेरीवाले मधूनमधून वाळवंटात ’चणा ल्योरे गरमगरम’ ’गंडेरी ल्योरे गंडेरी’ (गंडेरी म्हणजे उसाचे करवे), ’आईस्क्रीम’ ’सोडा वाटर’ असे मुखाने चमत्कारिक स्वर काढून फिरत असतात असा मजेशीर उल्लेख आलेला आहे. याच प्रकरणात हॅंगिंग गार्डन, अपोलो बंदर (सध्याचे गेट वे ऑफ इंडिया) यांची सविस्तर माहिती आलेली आहे. त्याकाळीही महालक्ष्मी येथे घोड्यांच्या शर्यती चालत. त्यावर चालणारे बेटिंग, घोडे पळवणारे जॉकी याबरोबरच या शर्यतींमुळे अनेक लोकांचे खिसे खाली होतात असाही उल्लेख केलेला आहे.

यानंतरच्या प्रकरणात मुंबईला भेट देणार्‍या व्यापार्‍यांसाठी उपयुक्त माहिती दिलेली आहे. ठोक भावाने विक्री होणारी व्यापारी मार्किटे, विविध वस्तूंच्या तोलण्याबाबतची कोष्टके याचबरोबर वेगवेगळ्या वस्तूंची विक्री करणार्‍या दुकानांची नावासकट यादी दिलेली आहे.

शेवटचे प्रकरण आहे मुंबईतल्या प्रेक्षणीय स्थळांना भेटी देण्यासाठी कार्यक्रम कसा असावा (Itinerary) दिलेला आहे. याच बरोबर मुंबईतली नाटकांची व सिनेमांचे थिएटर्स यांचीही माहिती दिलेली आहे.

यानंतर पुस्तकात काही जाहिरातीही दिलेल्या आहेत. पुस्तकाच्या सुरुवातीलाच एक सुचना दिलेली आहे. त्यात लेखक म्हणतो की पुस्तकातील जाहिरातीवरुन कुठलाही माल मागवायचा झाल्यास पुस्तकाच्या नावाचा उल्लेख करावा. जाहिरातींचा हा विभाग रंजक आहे. पहिलीच जाहिरात आहे ती पुरुषांमधील लैंगिक ताकद वाढवणार्‍या ’मदनमंजिरी’ नावाच्या गोळ्यांची. एक रुपयाच्या ४० गोळ्यात आपली ‘मर्दानी’ ताकत खात्रीने वाढविणाऱ्या राजवैद्य नारायण केशवजी यांची ही जाहिरात आहे . साडेचार रुपयाच्या घड्याळाबरोबर साखळी फुकट असा उल्लेख असलेली ‘घड्याळ्याची लूट’ ही जाहिरात गजकर्ण व खरजेवरचा रामबाण मलमाचीही माहिती देऊन जाते. इतर जाहिराती कृत्रिम रत्ने, फॅन्सी लेबले, लिहिण्यासाठी लागणारी विविधरंगी शाई, फॅन्सी कॅलेंडरे, टोप्या, स्वतंत्र धंदा चालू करण्यासाठी शिक्षण, बुध्दिवर्धक औषध, अल्युमिनियम भांडी, कृमीसंहारक तेल, जोडाक्षर शिक्षणपाठाचे पुस्तक, फोटोग्राफर्स वगैरेंच्या आहेत.

दोन जाहिराती या पुणेरी पगड्यांविषयीच्या आहेत. त्याकाळी पुणेरी पगडी ही पुण्याबाहेरही मोठ्या प्रमाणात वापरली जात असावी व लोकांना ‘पुणेरी पगडी’ विषयी फारसे वावडे किंवा आकस नसावा.

एखाद्या टुरिस्ट गाईडमधे त्या गावातील प्रेक्षणीय स्थळे, हॉटेल्स, वाहतुकीची साधने असा मजकूर असतो. मला या पुस्तकाविषयी लिहावे असे वाटले कारण लेखकाने अतिशय बारीकसारीक गोष्टींचा विचार करुन पुस्तकात त्याचा समावेश केलेला आहे. पहिल्यांदा जेव्हा मी या पुस्तकाचे नाव वाचले तेव्हा मला ही एखादी कादंबरी असावी असं वाटलं. पण वाचायला सुरुवात केली आणि त्याकाळातले संदर्भ मिळायला लागले. पहिल्यांदा पार्सलचे वजन यासाठी बंगाली शेर जेव्हा वाचला तेव्हा असे काही वजन करण्याचे माप त्यावेळी वापरले जात होते हे कळाले. तसाच एक संदर्भ असाही येतो तो परळ या भागाविषयीचा. लेखकाने म्हणले आहे की ’परळ भागात गिरण्या व मिठागरे पुष्कळ आहेत.’ कुठल्या प्रसिध्द ठिकाणांना भेट द्यावी याच्या यादीत लेखकाने ’धी व्हिक्टोरिया मेमोरिअल स्कूल ऑफ दी ब्लाईंड’ तसेच ’प्रो. दाते यांची मुक्यांची शाळा’ यांचाही समावेश केला आहे. तसेच प्रेक्षणीय स्थळे, पुतळे वगैरेविषयी माहिती देताना त्याच्या आजुबाजूच्या परिसराचेही वर्णन केलेले आहे. मला हे सामाजिक संदर्भ अतिशय महत्वाचे वाटतात. ’सुपशास्त्र’ या पुस्तकाविषयी लिहिताना यशोधनने त्यातील पदार्थ करुन आमच्यापर्यंत पोहोचवावेत या अटीवर पुस्तक उपलब्ध करुन दिले जाईल असे सांगितले होते पण मला अशी काही अट घालता येणार नाही. फार तर आम्हाला जिवाची मुंबई घडवा असे म्हणता येईल. पण ज्या जिज्ञासूंना हे पुस्तक पाहिजे असल्यास ते जरूर उपलब्ध करुन दिले जाईल.

कौस्तुभ मुदगल

आधी हाताला चटके….

मी आणि कौस्तुभ आमचे सामाजिक वजन वाढवण्याचे प्रयत्न गेली अनेक वर्षे करत आहोत. पण त्यात अजून फारसे यश न आल्याने आम्ही मग शारीरिक वजनाकडे मोर्चा वळवला आणि ‘जाऊ तिथं खाऊ’ हे ब्रीदवाक्य मनाशी धरून जागोजागचे प्रसिद्ध पदार्थ खाऊन बघितले. यातूनच प्रत्यक्ष खाण्याबरोबर खाण्याविषयी वाचणे आणि लिहिणे ही आवडही आमच्यात निर्माण झाली. यातूनच एक पुस्तक माझ्या हाती लागलं. आणि मग त्याविषयी तुम्हाला सांगायचं म्हणून हा लेखही बसल्याबसल्या सहज हातातून उतरला.

१८७५ साली राजमान्य राजश्री रामचंद्र सखाराम गुप्ते नावाच्या एक गृहस्थांनी ‘सुपशास्त्र’ अर्थात स्वयंपाकशास्त्र हा ग्रंथ लिहून सिद्ध केला. या पुस्तकात त्यांनी तत्कालीन मराठी पदार्थांची यादीच प्रसिद्ध केलेली आहे. अर्थात यातले सुमारे ८०% पदार्थ आपण आजही खात/करत असतो पण मला यातल्या पदार्थांबरोबरच त्या काळातली भाषा आणि लिहिण्याची पद्धत तितकीच आवडली.

विद्या प्रसारक मंडळ

यातली पदार्थांची यादी वाचून हे पुस्तक ब्राह्मणी अथवा उच्चवर्गाच्या आहारातील पदार्थांविषयीच आहे असा निष्कर्ष नक्कीच काढता येईल पण हे पदार्थ थोड्या फार फरकाने समाजातला एक मोठया भागाच्या रोजच्या आहारातले होते ही बाब लक्षात घेणं गरजेचं आहे.

लेखकाने आपल्या मनोगतात हे आधीच स्पष्ट केले आहे की – “हाल्ली नीत्यशाहा कुटुंबात स्त्रियाच स्वयंपाक करितात परंतु कधी खारट, कधी आंबट, कधी अळणी या मासल्याने पदार्थ होतात यामुळे भोजन करणारास फार त्रास होऊन त्याचें अंतःकरण स्वस्थ नसते तेंव्हा सुख कोठून मिळेल हे सहज ध्यानात येईल.” अशी काळजाला हात घालणारी सुरुवात करून प्रस्तुत लेखकाने लिहिलेले पुस्तक सर्वांनी संग्रह करून त्याचा उपयोग करावा अशी विधायक सूचना केलेली आहे. शिवाय मुलींच्या शाळेत स्वयंपाक करणे हा विषय सुरू करून तिथे हे पुस्तक मार्गदर्शक म्हणून लावण्यासाठीचे प्रयत्नही आपण वाचकांनीच करायचे आहेत.

स्वयंपाकाचा ओनामा करण्याआधी लेखकाने भोजनातले षड्‌रस कोणते हे उलगडून सांगितलेले आहे. यातले बहुतेक रस आपण आता सुप्स/स्टार्टस, मेनकोर्स आणि डेजर्टस यात गुंडाळून टाकलेले आहेत. पण हे रस आहेत

१. भक्ष्य – पोळ्या, दळ्या, बेसन, मोहनभोग वगैरे
२. भोज्य – भात, खिचडी वगैरे
३.लेह्य – मेतकुट, कायरस, पंचामृत वगैरे
४.पेय- कढी, सार, ऊसाचा रस वगैरे
५. चोष्य – लोणची, शेवग्याच्या शेंगा वगैरे
६. खाद्य – मोतीचूर, जिलब्या, घीवर,  बुंदी वगैरे

एवढं सांगून झाल्यावर सृष्टीचे मूळ ब्रह्म आहे या चालीवर लेखकाने भोजनात मुख्य पदार्थ वरण (पक्षी आमटी/सांबारे) हा आहे असे सांगितले आहे. (या वाक्यावर माझ्यासारखे शेकडा ऐंशी टक्के आमटीप्रेमी सहमत होतील.) यानंतर लेखकाने उत्तम वरण अथवा आमटी कशी करावी हे सांगितले आहे. ही पद्धत आपल्या ओळखीची आहे पण त्या काळातली मापे समजून घेणे सुद्धा थोडं मनोरंजक आहे.

या मापांविषयी लेखकानं माहिती दिली नसली तरी माझ्या आई-आजीकडून घरात धान्य मोजताना जे वजनी आणि मापी परिमाण मला समजलं आणि लक्षात राहिलं ते असं होतं

धान्यासाठी –

दोन नेळवी = एक कोळवे
दोन कोळवी = एक चिपटे
दोन चिपटी = एक मापटे
दोन मापटी = एक शेर
दोन शेर = एक अडशिरी
दोन अडशिर्‍या = एक पायली
सोळा पायल्या = एक मण
वीस मण = एक खंडी

वेलदोडा किंवा इतर छोटे पदार्थ मोजण्यासाठी

दोन गहू = एक गुंज
आठ गुंजा = एक मासा
बारा मासे = एक तोळा

लेखकाने मात्र पदार्थांचे माप/प्रमाण सांगताना भार संज्ञा असलेल्या ठिकाणी इंग्रजी रुपया भार (म्हणजे बहुदा एका इंग्रजी रुपया इतक्या वजनाचे) व शेर म्हटले आहे तिथे ऐंशी रुपये भार असे समजावे असे स्पष्ट केलेले आहे.

विद्या प्रसारक मंडळ

या नंतर भातापासून पाककृतींची सुरुवात होते आणि साधा भात, साखरभात वगैरेनी सुरुवात करून आंब्याच्या रसाचा भात, गव्हल्यांची खिचडी आणि तांदुळाची उसळ अशा आजपर्यंत कानावर न पडलेल्या भाताच्या नावांनी ही यादी संपते. मग सुमारे २५-३० पोळीचे प्रकार आलेले आहेत. यातले चवडे पोळी, मृदुवल्या आणि फुटाणे पोळी वगैरे पदार्थ आपल्याला बऱ्यापैकी माहीत नसलेले आहेत.

यानंतर गोडाचा प्रवेश होतो, यात लाडू, खीर (याला लेखक क्षीर म्हणतो), वड्या, मुरंबे आणि सगळ्यात शेवटी रस व शिकरणी यांची वर्णी लागते. यातली अकबऱ्या, आईते, याडणी, याल्लपी आणि गपचिप ही नावं ऐकायला सुद्धा मस्त वाटतात. यातल्या अनेक गोष्टी आपण अजूनही खात असलो तरी करवंदांचा मुरंबा, महाळुंगाचा मुरंबा आणि कोरफडीचा मुरंबा वगैरे अजून माझ्या तरी ऐकण्यात किंवा खाण्यात आलेले नाहीत. अजून एक वेगळी गोष्ट म्हणजे दुधीहलव्याला लेखक ‘दुधे भोपळ्याचा खरवस’ असं नाव देतो.

विद्या प्रसारक मंडळ

जेवणाचे ब्रह्म हे आमटी हे असली तरी जेवणाची भिस्त ही काही प्रमाणात भाजीवर आहेच म्हणून या पुस्तकात भाज्यांचे अनेक प्रकारही आलेले आहेत. आपल्या नेहमीच्या भाज्या आणि आता आपल्या आहारातून बहुतेक हद्दपार झालेल्या राजगिरा, चंदनबटवा अशा भाज्याही इथं दिसतात. यातही एक वेगळी गोष्ट मला आढळली ती म्हणजे त्याकाळात कोबी आपल्या स्वैपाकघरात येऊन पोहोचलेला होता आणि पुस्तकात लेखक त्याचा उल्लेख कोबीचा कांदा असा करतो.

विद्या प्रसारक मंडळ

या नंतर चटण्या, कोशिंबीरी, डांगर, अनेक प्रकारचे सार वगैरे पदार्थ यांचे मनोहारी चित्र आपल्या नजरेसमोर उभं करत पुस्तक शेवटाकडे जाते. शेवटच्या भागात शंभर लोकांच्या जेवणाला लागणारे साहित्य वगैरेची यादी वाचताना त्यात गुलाबाची फुले, अत्तर, गुलाबपाणी आणि उदबत्त्या वगैरे बघून आपण पूर्वी वेगवेगळ्या लग्नात/कार्यात उठलेल्या पंक्ती आणि त्यात जेवायचा थाट वगैरे आता फक्त आठवायचा.

यातल्या सगळ्या पदार्थांची नावं सांगून मला तुम्हाला अचंबित करायचं नाही पण सुमारे दीड शतकापूर्वी महाराष्ट्रातल्या किमान काही भागातल्या आणि काही वर्गाच्या खाद्यसंस्कृतीची ओळख आपल्याला या पुस्तकातून होईल एवढं नक्की.

ता.क. – हौशी लोकांना त्यांनी या पुस्तकात वाचून शिकलेल्या पदार्थांचा नमुना ते मला आणि कौस्तुभला पोचता करतील या वायद्यावर हे पुस्तक उपलब्ध करून दिले जाईल.

यशोधन जोशी

“Hold the corridor”

जर्मनी १९४५ – १९३९ साली सुरु झालेल्या महायुद्धात सुरुवातीला जर्मनीची सर्वत्र सरशी होत होती.ऑस्ट्रिया, पोलंड, फ्रान्स सारखे देश जिंकून हिटलरच्या स्वप्नातले ३ रे राईश (3rd Reich) जवळपास पूर्ण युरोपभर पसरले होते.इटली,जपान हे देशही या युद्धात भाग घेऊन जर्मनीला साथ देत होते.युरोपबरोबरच आफ्रिका आणि आशियाही युद्धाच्या खाईत लोटला गेला होता.जर्मनीचे हवाईदल (luftwaffe) आता थेट लंडनवर बॉम्ब्सचा वर्षाव करत होते.एका मागून एक विजय मिळवत जर्मन सैन्याची आगेकूच सुरु होती आणि २२ जून १९४१ ला हिटलरने रशियाशी केलेला अनाक्रमणाचा करार मोडून त्यांच्यावर आक्रमण केले.युद्धाच्या तयारीत नसणाऱ्या रशियाची प्रचंड वाताहत झाली, जर्मन सैन्याने रशियाचा बराचसा भूभाग जिंकला पण तेवढ्यात कुप्रसिद्ध असा रशियन हिवाळा सुरु झाला आणि जर्मन सैन्याला त्याचा प्रचंड तडाखा बसला. स्टालिनला आपल्या या ‘जनरल विंटर’वरती अतिशय भरोसा होता. रशियात खोलवर घुसलेल्या जर्मन सैन्याला पुरवठा करणे हे काम अतिशय दुरापास्त होऊन गेले आणि रशियन लालसेना (Red army) आणि नागरी संरक्षणदलांनी जर्मन सैन्याला घेरले.रशियन आघाडीवर लढणाऱ्या जर्मन सेनेतल्या वरिष्ठ अधिकाऱ्यांनी तात्पुरती माघार घेण्याची परवानगी हिटलरकडे मागितली पण हिटलरने त्यांना ‘विजय किंवा मरण’ अशा स्वरुपाची आज्ञा दिली. जर्मन सैन्याने लढण्याचे शर्थीचे प्रयत्न केले पण अन्नधान्य आणि इतर युद्धसाहित्याच्या टंचाईने शेवटी त्यांचे सर्व प्रयत्न निष्फळ ठरले. लाखो जर्मन सैनिक मृत्युमुखी पडले, हजारो कैद झाले आणि शेवटी हिटलरला रशियन आघाडी गुंडाळावी लागली. Operation Barbarossa सपशेल फसले. आता जर्मनीची पूर्व आघाडी (Eastern Front) हळूहळू माघार घेत होती आणि रशियाने आगेकूच सुरु केलेली होती आता रशियन सैन्याने जर्मनीला ठेचून बर्लिनवर रशियाचा लाल झेंडा फडकवण्याचा निर्धार केलेला होता.

battle-stalingrad-german-soldiers-killed-002

दुसऱ्या बाजूला पश्चिम आघाडीवर ब्रिटीश, अमेरिकन आणि फ्रेंच फौजांनी नॉर्मंडीच्या किनाऱ्यावर प्रचंड मोठी जोखीम पत्करून लाखो सैनिक उतरवले आणि त्या आघाडीवरही जर्मन सैन्याची पिछेहाट सुरु झाली.१९४४ संपता संपता जर्मनीच्या दोन्ही बाजूनी दोस्त राष्ट्रांच्या फौजांचा विळखा पडला आणि दुसरे महायुध्द शेवटच्या टप्प्यात पोचले. जर्मनीच्या भूमीवर झालेल्या या लढाईच्या शेवटच्या चरणातील काही महत्वाचे प्रसंग या लेखातून मांडण्याचा प्रयत्न केलेला आहे.

मार्च १९४५ Oderberg शहर –  जर्मन सैन्याचा Eastern Front (एकेकाळचा रशियन फ्रंट) आता जर्मनीच्या मधोमध पोचला होता, पूर्वेच्या दिशेने रशियन लाल सेना आणि पोलिश सैन्य आगेकूच करत होते. जर्मन रेडीओवरून अजूनही नाझींच्या सरशीच्या बातम्या सांगितल्या जात होत्या, १९४५ च्या जानेवारी पासूनच Oder नदी पार करण्याचा प्रयत्न रशियन लाल सेना करत असून जर्मन सैन्य त्यांचा यशस्वी प्रतिकार करत आहे अशा बातम्या प्रसारित केल्या जात होत्या. प्रत्यक्षात Oderberg पाशी युद्धाची भयंकर धुमश्चक्री सुरु होती, जर्मनीची 9th Army येथे तैनात होती आणि या लढाईत ३५००० हून अधिक जर्मन सैन्य कमी आलेले होते. जर्मन सैन्याची शक्ती आता घटत चाललेली होती, पाच वर्षाहून अधिक काळ सुरु असलेल्या युद्धानंतर आता जर्मनीला आता मनुष्यबळाचा तुटवडा जाणवत होता, या युद्ध आघाडीवर लढणारे बरेचसे सैनिक हे १६-१७ वर्षांचे कोवळे युवक होते आणि आता या अननुभवी सैन्याला आता रशियाच्या राक्षसी सैन्यबळाला तोंड द्यायचे होते.

Oder नदी ओलांडणे रशियन सैन्याला फारसे अवघड नव्हते, त्यांनी नदी ओलांडण्यासाठी तात्पुरते पण मजबूत पूल उभारले होते आणि नदी ओलांडून जर्मनीच्या पश्चिम भागावर हल्ला करण्याची त्यांची तयारी सुरु होती, इथून राजधानी बर्लिन फक्त ६० किमी लांब होते. सुमारे २५ लाख रशियन सैन्य या मोहिमेत सहभागी झालेले होते. या सैन्याची ३ भागात विभागणी केलेली होती आणि यातल्या एका दलाचे नेतृत्व प्रसिद्ध रशियन जनरल झुकॉव्हकडे होते. झुकॉव्हच्या नेतृत्वाखाली ९ लाख रशियन सैन्य होते आणि त्यांच्यासमोर १,३०,००० सैन्यबळ असणारी जर्मनीची 9th Army होती. जर्मन सैन्याचे नेतृत्व करत होता जनरल थिओडोर बुसा (Theodor Busse). कोणत्याही परिस्थितीत बर्लिनचे रक्षण करण्याचे आदेश हिटलरने बुसाला दिलेले होते. Oder नदीवर आणि Frankfurt ला संरक्षणाची अभेद्य भिंत उभारून बर्लिनचे रक्षण करण्याची बुसाने तयारी केली.

WhatsApp Image 2018-12-24 at 7.46.10 PM
जनरल बुसा

याप्रसंगी जर्मनसैन्याच्या मनोधैर्याचे कौतुक करावे तेवढे थोडेच, समोर रशियन सैन्याचा सागर दिसत असूनही ते योग्य संधीची शांतपणे वाट बघत होते. तर पलीकडच्या बाजूला झुकॉव्ह आपल्या सैन्य आणि सामुग्रीची जुळवाजुळव करण्यात मग्न होता. सिलो हाईट्स (Seelow Heights) हि एक उंचावर असणारी अत्यंत मोक्याची जागा हेरून तिथे झुकॉव्हने आपले Headquarter बनवले होते येथून बर्लिन फक्त ९० किमी होते आणि त्याचे पुढचे लक्ष होते बर्लिन. रशियन सैन्याच्या उच्च अधिकाऱ्यांच्यात जास्तीत जास्त प्रदेश जिंकण्याची स्पर्धा सुरु होती, आपण जास्त प्रदेश जिंकून स्टालिनच्याकडून होणाऱ्या सन्मानास पात्र व्हावे यासाठी त्यांची धडपड सुरु होती. स्टालिनची योजना एप्रिलच्या दुसऱ्या आठवड्यात बर्लिनच्या दिशेने आघाडी उघडून २ आठवड्यात बर्लिन हस्तगत करावे आणि १ मे बर्लिनमध्ये साजरा करावा अशी होती.

आता झुकॉव्हचे सैन्य सज्ज झालेले होते, त्याच्याकडे उत्तम प्रकारचा तोफखाना आणि ३००० रणगाडे होते ( आणि जर्मन सैन्याकडे फक्त ५०० रणगाडे होते). युद्धतयारी बरोबरच जर्मन सैन्याला मनोधैर्य खच्ची करून माघार घ्यायला लावण्यासाठीही झुकॉव्हने प्रयत्न सुरु केले. जर्मनीतून पळून जाऊन रशियात आश्रय घेणारे काही कम्युनिस्टही रशियन सैन्याबरोबर होते, त्यांच्याकडून लाऊडस्पीकरवरून जर्मन भाषेत संदेश पसरवले जात होते. या संदेशांचा आशय माघार घेऊन तुमचा जीव वाचवा असा होता पण याला जर्मन सैन्याने मुळीच दाद दिली नाही. याचबरोबर जर्मन सैन्यात अशीही एक अफवा पसरली होती कि रशियन आघाडीवर लढताना कैद झालेला जनरल झायलीच (Seydlitz) हा आपल्या जर्मन सैन्यासह रशियाकडून लढत आहे, पण रशियन सैन्याने झायलीचचा वापर जर्मन सैन्याला माघार घेण्याचे आवाहन करण्यासाठी केलेलाच होता.

WhatsApp Image 2018-12-24 at 7.46.00 PM

१६ एप्रिल १९४५ च्या मध्यरात्री रशियन सैन्याने प्रचंड बळ एकवटून हल्ला सुरु केला, ओडर नदीवरच्या जर्मन आघाडी पथकांच्या दिशेने तोफगोळे आणि अग्निबाणांचा पाऊस पडू लागला, धुळीचे लोळ उठले आणि समोरचे काही दिसेनासे झाले. जर्मन फौजांच्या आघाडीची ताकत या माऱ्यापुढे चालेनाशी झाली. बराच काळ चाललेल्या या सरबत्तीनंतर रशियन रणगाडे आणि चिलखती वाहने पुढे पुढे सरकू लागली आणि त्यांच्या पाठोपाठ रशियन पायदळाने कूच केले. जर्मन सैन्याला या प्रचंड रशियन सैन्याला थांबवणे शक्य होईना, जर्मन सैन्याचा मोठ्या प्रमाणात नाश होऊ लागला. आघाडीवरच्या तुकड्यांनी माघार घेऊन काही चौक्या रिकाम्या केल्या.माघार घेऊन मुख्य सैन्याबरोबर एकत्रितपणे या हल्ल्याचा मुकाबला करण्याचा त्यांचा प्रयत्न सुरु झाला. जर्मन सैन्याने सिलो हाईटसच्या प्रदेशात अनेक ठिकाणी खंदक उभारले होते,अडथळे उभारून ठेवलेले होते. त्यांच्या आडोशाने त्यांनी अटीतटीची झुंज द्यायला सुरुवात केली. जर्मनांचा प्रतिकार इतका कडवा होता कि रशियाच्या चढाईचा वेग अतिशय मंदावला.

तीन दिवसांच्या अथक लढाईनंतर आणि ३०,००० सैनिकांचा बळी दिल्यावर रशियाला जर्मन आघाडीला खिंडार पडणे शक्य झाले. युद्धभूमीवर जर्मन आणि रशियन सैनिकांच्या प्रेतांचा खच पडलेला होता. निकामी झालेले रणगाडे धूर ओकत होते, चिलखती गाड्या धूर ओकत होत्या. जर्मनीचेही १२,००० सैनिक मृत्युमुखी पडले. जर्मनीच्या बाजूने मनुष्य आणि साहित्याची हानी कमी झालेली असली तरी झालेली ही हानी भरून काढण्याची त्यांची क्षमता संपून गेलेली होती. २० एप्रिलला रशियन सैन्याने जर्मनीच्या सैन्याला सर्व बाजूनी वेढले आणि कोंडीत पकडले. कोंडीत सापडलेल्या या सैन्यावर रशियन तोफखाना आग ओकू लागला, डोक्यावरून भिरभिरत विमाने बॉम्बहल्ला करू लागली. तिथे असणाऱ्या हाल्बे जंगलातील दाट झाडीत लपून जर्मन सैन्यही तिखट प्रतिकार करू लागले. (या भागाला Halbe pocket असे नाव देण्यात आलेले होते) पण हा प्रतिकार नियोजनबद्ध नव्हता, रशियन सैन्याच्या विळख्यातून सुटून पश्चिमेकडे म्हणजे बर्लिनकडे जात जात प्रतिकार करण्याचा प्रयत्न सुरु झाला. तोफांच्या आणि बॉम्बच्या धुरामुळे वातावरण कुंद झालेले होते, प्रेतांचा खच पडलेला होता त्यावरून रशियन रणगाडे पुढे सरकत होते, जर्मन सैन्य मिळेल त्या वाहनाने रशियन सैन्याचा वेढा फोडून निसटायचा प्रयत्न करत होते आणि या वाहनांना रशियन विमाने आणि तोफखाना अचूक टिपत होता. जनरल बुसा जरी या सैन्याचे अजूनही नेतृत्व करत असला तरी त्याचे या सैन्याच्या हालचालीवर कोणतेही नियंत्रण राहिलेले नव्हते, शेवटी त्यानेही बर्लिनच्या दिशेने माघार घेण्याचा आदेश दिला पण त्याआधीच जर्मन सैन्याने ते प्रयत्न सुरु केलेले होते.

अग्निबाण आणि तोफांच्या माऱ्यातून वाट काढत जर्मन सैन्य रशियन सैन्याचा वेढा फोडायचा प्रयत्न करत होते, रशियन सैन्याकडून युद्धबंदी बनवले जाण्याची भीती या हालचालीला बळ देत होती. उरलेसुरले रणगाडे गोळा करून त्यांच्या आडोशाने जर्मन सैन्य पुढे सरकत सरकत शेवटी हाल्बे नावाच्या गावाजवळ जाऊन पोचले, पण यांची संख्या फक्त काही हजार होती, बाकीचे सैन्य त्यामानाने बरेच कमनशिबी होते जे अजून हाल्बेच्या जंगलातच अडकून पडले होते आणि तो त्यांच्यासाठी मृत्यूचा सापळा ठरला. दुसऱ्या बाजूला आता रशियन सैन्याच्या तुकड्या आता बर्लिनच्या उपनगरापर्यंत जाऊन पोचल्या होत्या.

Kampf um Berlin/sowjet.Panzer/Stadtgrenz - Soviet tanks / Berlin / 1945 - Combats ‡ Berlin/ Chars soviÈt. ‡ Berlin

“परिस्थिती अजूनही सुधारेल” अशी वल्गना हिटलरने २५ एप्रिलला केली, 9th Army (जी हाल्बेच्या जंगलात अडकून पडलेली होती) येऊन बर्लिनचे संरक्षण करेल अशी आशा त्याने जर्मन नागरिकांना दाखवली. इकडे हजारो जर्मन सैनिकांना रशियन सैन्याने युद्धबंदी बनवले होते आणि सैबेरियाला रवाना केले होते. त्यांचे पुढे काय झाले याचा कोणताही मागमूस उरला नाही. त्यातील काहींना १९५५-६०च्या दरम्यान रशियाने मुक्त केले. अनेक युद्धकैदी रशियाने सुडापोटी ठार केले.

रशियन फौजांचा वेढा आता बर्लीनभोवती पडला, हाल्बेच्या जंगलातून निसटलेले सैन्य जनरल विंकच्या (Walther Wenck) पश्चिम आघाडीवर ब्रिटीश आणि अमेरिकन सैन्याशी लढणाऱ्या 12th Army ला जाऊन मिळाले आणि आता 12th Army एकाचवेळी अमेरिकन आणि रशियन सैन्याशी लढू लागली. एल्ब (Elbe) नदीच्या आसपासच्या ही लढाई सुरु होती, जर्मन फ़िल्डमार्शल कायटेलने (Keitel) विंकला आज्ञा केली कि त्याने आता 12th Army सह बर्लिनचे रक्षण करावे आणि फ्युररला मुक्त करावे. सुरुवातीला विंकने ही आज्ञा पाळली पण रशियाने वेढलेले बर्लिन पुन्हा हस्तगत करणे हे अशक्यप्राय आहे हे लक्षात येऊन ते साहस करण्याचा विचार सोडून दिला. हिटलरने पुन्हा वल्गना केली कि “जनरल विंकची 12th Army येत आहे,ते आले कि परिस्थिती पालटेल.”

WhatsApp Image 2018-12-24 at 7.46.34 PM
जनरल विंक

हिटलर आता कोणत्या जगात वावरत होता तेच समजत नव्हते. बर्लीनवर अक्षरश: आगीचा वर्षाव होत होता, सर्व इमारती ढासळलेल्या होत्या, हिटलर अजूनही नवनवीन लष्करी आदेश काढत होता, ज्या सैन्याच्या नावे हे आदेश निघत होते ती सैन्यदले आता अस्तित्वातच नव्हती. हिटलर आणि कायटेलच्या आदेशांना झुगारून विंकने आपल्या सैन्याला अडकून पडलेल्या 9th Army ची सुटका करण्याचे आदेश दिले आणि २६ एप्रिल १९४५ ला जर्मन सैन्याने शेवटची चढाई सुरु केली, या हल्ल्याचा जोर इतका जबरदस्त होता कि रशियन सैन्याची बरीच पीछेहाट झाली. जर्मन सैन्याने अनेक गावे आणि शहरे पुन्हा हस्तगत केली. विंक आपल्या सैन्याला पुन्हा पुन्हा संदेश पाठवत होता “Hold the corridor”, 9th Army ला माघार घेण्यासाठी जिंकलेला हा टापू काही काळापुरता का होईना राखून ठेवणे अत्यंत महत्वाचे होते आणि विंकची 12th Army प्राणपणाने आपल्या जनरलच्या “Hold the corridor” या आज्ञेचे पालन करत होती.

WhatsApp Image 2018-12-29 at 10.42.22 AM

२७ एप्रिल १९४५ ला कायटेलने पुन्हा एकदा विंकला आदेश दिला कि, बर्लिनची लढाई आता शेवटच्या टप्प्यात आहे, बर्लिनचे संरक्षण कर. बर्लिनची आशा आता फक्त तुझ्यावर आहे. पण विंकने आता रशियाच्या कचाट्यात सापडलेल्या जर्मन सैन्याची मुक्तता करून अमेरिकन आणि ब्रिटीश सैन्यापुढे शरणागती पत्करण्याचे ठरवले होते. विंकने वेळोवेळी आपल्या सैन्याशी बातचीत करून त्यांचे धैर्य उंचावले, त्याने त्याच्या सैनिकांना आश्वासन दिले कि लौकरच अडकून पडलेल्या 9th Army तील उरलेले सैनिक आणि अडकून 12th Army यांसह तो अमेरिकन आणि ब्रिटीश सैन्यापुढे शरणागती पत्करेल. २९ एप्रिलच्या रात्री हिटलरने जोड्लमार्फत (Jodl) कायटेलला एक संदेश पाठवला आणि त्यात ५ प्रश्न विचारलेले होते,
1. Where are Wenck’s spearheads?
2. When will they attack again?
3. Where is the Ninth Army?
4. To where is it breaking through?
5. Where are Holste’s [XXXXI Panzer Corps] spearhead?

हिटलरला अजूनही चमत्काराची अपेक्षा होती, पण कायटेलने यावेळी खरे उत्तर देण्याचे धाडस दाखवून हिटलरला प्रत्यक्ष परिस्थितीची कल्पना दिली. कायटेलने हिटलरला खालील उत्तर पाठवून दिले.

To 1. Wenck’s point is stopped south of Schwielow Lake. Strong Soviet attacks on the whole east flank.
To 2. As a consequence Twelfth Army cannot continue the attack toward Berlin.
To 3 and 4. Ninth Army is encircled. A panzer group has broken out west. Location unknown.
To 5. Corps Holste is forced to the defensive from Brandenburg via Rathenow to Kremmen.

३० एप्रिल १९४५ ला विंकने 9th Army ला रेडीओवरून लौकरात लौकर 12th Army पर्यंत पोचण्याचा संदेश पाठवला. (Comrades, you’ve got to go in once more, “It’s not about Berlin any more, it’s not about the Reich anymore. The mission is not to win a military victory or commendations, it is to save lives.” हा त्याने पाठवलेल्या संदेशातील काही भाग आहे)

9th Army तील सैनिक आता रात्रंदिवस धावत होते, जागोजागी रशियन फौजेशी त्यांचा सामना होत होता, रशियन सैनिक त्यांचा पाठलाग करत होते, त्यांची लांडगेतोड करत होते. 12th Army चिवटपणे झुंजत, रशियन माऱ्याला तोंड देत त्यांच्यासाठी रस्ता मोकळा करत होती. १ मे १९४५ ला हे हजारो सैनिक विंकच्या सैन्याला येऊन मिळाले. हे सैनिक थकलेले होते, अनेकजण जखमी होते त्यांना त्यांच्या साथीदारांनी पाठीवरून आणलेले होते. काहीजण कुबड्या काठ्या घेऊन चालत होते. सैनिकांबरोबरच यात अनेक परिचारिका आणि रशियन सैन्याच्या भीतीने पळालेले नागरिकही होते.

Screen-Shot-2013-11-23-at-11.36.29-AM

रशियन सैन्याला पाडलेल्या खिंडारातून 9 आणि 12th Army तल्या सैनिकांनी पश्चिमेकडे सरकत पुन्हा एल्ब नदीचा किनारा गाठला. पाठीमागून रशियन सैन्य अजूनही हल्ला करत होते, उखळी तोफांनी गोळे डागले जात होते आणि एल्ब नदीच्या तुटलेल्या पुलावरून आणि नदीच्या प्रवाहात उभ्या केलेल्या नौकातून जीवावर उदार होऊन नदी पार करून लाखो जर्मन सैनिकांनी आणि नागरिकांनी अमेरिकन सैन्यापुढे शरणागती पत्करली. या दिवशी तारीख होती ६ मे १९४५.

WhatsApp Image 2018-12-29 at 10.48.04 AM

युद्धानंतरच्या घडामोडी

9th Army चा प्रमुख जनरल बुसी १९४५ ते ४८ युद्धकैदी होता. इतर जर्मन जनरल्स बरोबर त्याच्यावर देखील न्युरेम्बर्ग येथे खटला चालवण्यात आला (Nuremberg trials) पण त्यातून त्याची निर्दोष मुक्तता झाली. पुढे बुसी पश्चिम जर्मनीचा नागरीसुरक्षा समितीचा अध्यक्ष झाला, दुसऱ्या महायुद्धावर त्याने लिखाणही केले जे बरेच प्रसिध्द झाले. बुसी १९८६ साली मरण पावला.

12th Army चा प्रमुख जनरल विंक १९४७ पर्यंत युद्धकैदी होता, सुटकेनंतर तो औद्योगिक क्षेत्रात कार्यरत राहिला आणि १ मे १९८२ साली एका मोटार अपघातात तो मरण पावला.

दुसरे महायुद्ध संपून ७० वर्षे होऊन गेली, जनरल विंकच्या मृत्यूलाही आता ३५ वर्षे होऊन गेली. हे युद्ध लढलेलेही आता काळापल्याड जाऊन पोचले पण अजूनही दरवर्षी डिसेंबर आला की मला रशियातल्या भयावह हिवाळ्यात लढणारे जर्मन्स आठवल्याशिवाय रहात नाहीत.

यशोधन जोशी

 

Blog at WordPress.com.

Up ↑