कुछ ठंडा हो जाए !!!

जुने ऐतिहासिक इंग्रजी सिनेमे किंवा चित्रं बघताना आपल्याला त्यातले ग्रीक किंवा रोमन चषकातून काहीतरी पिताना दिसतात आणि आपण दरवेळी ती वारुणी असल्याचा समज करून घेतो. पण तसं मुळीच नाही. रोमन आणि ग्रीकांना बर्फ घातलेली विविध पेये फारच आवडत असत. रोम जळत असताना फीडल वाजवणारा म्हणून ज्याची आपल्याला ओळख आहे तो नीरो वाईन, मध आणि बर्फ घातलेली पेये सतत पीत असे. यासाठीचा बर्फ हा जवळपासच्या डोंगरांवरून बर्फ गोळा करून आणला जाई आणि जमिनीखालच्या कोठारात साठवून ठेवला जाई.

चीनमध्ये इसपू ११ व्या शतकातही बर्फ साठवून ठेवणे हे ज्ञात होते. अलेक्झांडर विजयामागून विजय मिळवत पेट्राला (जॉर्डन) पोचल्यावर त्यानं तिथल्या जमिनीखालच्या कोठारातून बर्फ मिळवून आपला जीव थंड केल्याचे उल्लेख ग्रीक इतिहासकारांनी नोंदवून ठेवलेले आहेत. इस ४थ्या शतकात होऊन गेलेला जपानचा सम्राट Nintoku हा एक भयंकर बर्फप्रेमी गृहस्थ होता. साकेमध्ये बर्फ घालून पिणे हा त्यांचा आवडीचा उद्योग. या राजेसाहेबांनी १ जून हा दिवस राष्ट्रीय बर्फदिन म्हणूनच जाहीर करून टाकला. बर्फ कसा टिकवला जाई याची माहिती याच राजेसाहेबांनी लिहवून ठेवलेली आहे. जमिनीखाली सुमारे १० फूट खड्डा करून आणि खालची जमीन सपाट करून त्यावर गवताचा जाड थर केला जाई. चारही बाजूच्या भिंती आणि छप्परही गवतानं आच्छादले जाई. हिवाळ्यात जमा करून या कोठारात साठवलेला बर्फ उन्हाळ्यातही टिकून राही.

सम्राट Nintoku

बर्फ आणि आईस्क्रीमच्या शोधात —

चीनमध्ये Tang राजवटीच्या काळात (इस ७ ते १० वे श) गोठवलेल्या दुधाचे काही पदार्थ असल्याच्या नोंदी आहेत. गाय किंवा बकरीचं दूध आंबवून, नंतर ते पीठ आणि कापूर घालून तापवलं जाई. काहीवेळा त्यात मांस (मुख्यतः पक्ष्यांचे डोळे) घालून हा जाडसर झालेला पदार्थ धातूच्या नळीत भरून ती नळी बर्फात ठेवून थंड केली जाई. म्हणजे हा पदार्थ काहीसा आपल्या कुल्फीसारखा असावा. यावरून बर्फ घातलेली पेये किंवा त्यायोगे थंड केलेले पदार्थ ज्ञात होते एवढं मानायला हरकत नाही.

युरोपात आईस्क्रीम आणण्याचे श्रेय अनेक वर्षे इटालिअन प्रवासी मार्को पोलोच्या नावावर नोंदवले गेल होते पण अनेक अभ्यासकांनी हा दावा खोडून काढलेला आहे. १२ व्या शतकात मध्य पूर्वेतून आणि रेशीममार्गावरून प्रवास करणाऱ्या मार्को पोलोने चीनमध्ये आईस्क्रीमसदृश्य पदार्थ खाल्ल्याची नोंद आहे. पण हा पदार्थ म्हणजे मंगोलियात घोडीच्या दुधापासून तयार होणारा kumiss असावा हे या अभ्यासकांचे मत आहे. अजून एक असाच समज म्हणजे Catherine de Medici या इटालियन उमराव घराण्यातल्या बाईसाहेब म्हणजे फ्रान्सच्या राजा दुसरा हेन्रीची राणी. हिने साधारणता १६व्या शतकात आपल्या सासरच्या मंडळींना बर्फाची ओळख करून दिली. असा एक सांस्कृतिक गैरसमज अनेक वर्षे युरोपात होता पण यालासुद्धा कोणताही आधार नाही.

मग या सगळ्याची सुरुवात कुठून झाली हे आपण आता बघूया. अरब आणि तुर्कांना सरबतांची ओळख साधारणपणे १०/११व्या शतकातच झालेली होती. डाळींब, चेरी वगैरे वापरून केलेली सरबतं ही विशेष प्रसिद्ध होती. अरब आणि मध्यपूर्वेतल्या व्यापाऱ्यांची युरोपमध्ये सदैव वर्दळ सुरू असे. या व्यापाऱ्यांनी आपल्यासोबत ही सरबतं युरोपात आणली, युरोपातल्या उच्चभ्रू वर्गात या व्यापाऱ्यांची उठबस जास्त असल्यानं या वर्गातही सरबतांची आवड वाढीला लागली. इटालियन मंडळी मुळचीच खाण्यापिण्यात हौशी आणि त्यात प्रयोग करण्यात अव्वल. त्यांनी अनेक यांत अनेक प्रयोग करून प्राविण्य मिळवलं. बर्फाबरोबर वाईन, मसाल्याचे पदार्थ, पीच, रासबेरी अशी फळं वगैरे वापरून याचे तऱ्हेतऱ्हेचे प्रकार तयार केले गेले. यांना बोलीभाषेत Sorbetto हे नाव मिळालं. हा प्रकार जवळपास आपल्या बर्फाच्या रंगीत गोळ्यासारखा होता. आपल्याकडं तयार बर्फावर रंग इत्यादी वापरून त्याचा गोळा बनवतात तर sorbetto मध्ये सर्व पदार्थ एकत्र नीट घोटून मग त्याचा बर्फ बनवला जातो.

इटालियनांना बर्फ करण्याचा हा प्रकार एवढा आवडला की त्यांनी वाईन ग्लासात ओतून तिचाही बर्फ करून बघितला. जनतेत ही पेये अतिशय प्रसिद्ध झाली. कोणतीही गोष्ट प्रसिद्ध झाली की तिचे तोटे सांगणारे आपोआपच तयार होतात. या Sorbetto विरुद्ध इटलीतले डॉक्टर सरसावले आणि त्यांनी झोप कमी होणे ते अगदी पक्षाघातापर्यंतचे आजार त्याला चिकटवले. पण जनतेने ते अजिबातच मानले नाही. याचा काळ कुठला म्हणाल तर अदमासे १६५९, म्हणजे इटलीत हे सगळं घडत असताना इकडं महाराष्ट्रात छत्रपती शिवाजी महाराज अफजलखानाशी लढण्याची तयारी करत होते.

१६७४ ला जेंव्हा छत्रपती शिवाजी महाराजांना राज्याभिषेक झाला त्याच दरम्यान फ्रान्समध्ये Nicolas Lemery नं Recueil de curiositéz rares et nouvelles de plus admirables effets de la nature अर्थात a collection of naturalistic curiosities हे पुस्तक लिहून त्यात flavoured ices तयार करण्याच्या कृती नोंदवून ठेवलेल्या आहेत. याचा अर्थ तेंव्हा फ्रान्समध्ये हा आपल्या भाषेतला बर्फाचा गोळा अतिशय प्रसिद्ध होता. लोक घरात तर हे flavoured ices खातच पण बाहेरही जाऊन खात. १६८६ साली पॅरिसमध्ये Procopio Cutò या इटालिअन गृहस्थानं Café Procope नावाचा एक कॅफे उघडला. या कॅफेची स्पेशालिटी म्हणजे इथले flavoured ices. हा कॅफे १६८६ पासून १८७२ पर्यंत चालू होता. उंची फर्निचर, झुंबरं, आरसे आणि पेंटींग्जनी सजवलेल्या या कॅफेची पॅरिसमध्ये प्रचंड प्रसिद्धी झालेली होती. इथं नियमित येणारी गिऱ्हाईकं म्हणजे नेपोलियन,व्हॉल्टेअर, व्हिक्टर ह्युज आणि बेंजामिन फ्रॅंकलिन.

Antonio Latini हा नेपल्समधल्या स्पॅनिश व्हाईसरॉयचा खानसामा. यानं १६९२ साली Sorbetto तयार करण्याच्या कृती आणि प्रकार लिहून काढले. त्याच्या मूळ पुस्तकाचं नाव जरी Lo scalco alla moderna असं लांबसडक असलं तरी त्याचं इंग्रजीतलं भाषांतर The Modern Steward असं सुटसुटीत आहे. या वेळेपावेतो Sorbetto सामान्य जनतेपर्यंत पोचलेले होते. लिंबू,स्ट्रॉबेरी,संत्री अशा अनेक पदार्थांच्या Sorbetto करण्याच्या कृती Latini सांगतो. त्यावेळी चॉकलेट नुकतंच स्पॅनिश मंडळींनी मेक्सिकोतून युरोपमध्ये आणलेलं होतं ते वापरूनही Sorbetto केले जात होते. वांग्याच्या Sorbetto लाही मागणी होती. (हे वाचून मी अक्षरशः थंड झालो) या सगळ्या भाऊगर्दीत milk sorbetto अशी एक कृतीही आहे. संत्र्याचा अर्क/जेली, त्यात दूध आणि साखर घालून हे सगळं मिश्रण उकळून एकजीव करायचं आणि मग त्याला गोठवून जे तयार होतं ते म्हणजे milk sorbetto. याला पहिलं आईस्क्रीम म्हणायला हरकत नाही. पण त्याआधीपासून युरोपिअन लोकांना वेगवेगळ्या चवीची कस्टर्ड आणि क्रीम्स म्हणजे ज्याला आज frozen desserts म्हणतो ती माहितीच होती.

आपण इथंपर्यंत पोचलो पण अजून sorbetto किंवा आईस्क्रीमचं मिश्रण घट्ट कसं केलं जायचं याबद्दल मी अजून काहीही सांगितलेलं नाही. आज घरोघर फ्रीज असल्यानं आपल्याला बर्फ करणं फारसं अवघड वाटत नाही. पण पूर्वीच्या काळी बर्फ हा फारच नवलाईचा आणि महागडा पदार्थ होता. आणि हे समीकरण जवळपास १९ व्या शतकापर्यंत टिकून होतं. जपानी आणि चिनी मंडळींना बर्फ मिळवणे आणि तो साठवून ठेवणे साधलेलं होतं. युरोपमध्ये पर्वतांवरून बर्फ गोळा करून आणला जाई आणि तो साठवला जाई. धनिकवणीक आणि राजघराण्यातल्या मंडळींची बर्फाची अशी कोठारं असत. इंग्लंडचा राजा पहिला जेम्स यानं १६२०च्या दरम्यान ग्रीनीचमध्ये (तेच ते! जिथली वेळ प्रमाणवेळ मानून जगभरातला वेळ ठरवला गेला) पक्क्या बांधकामाची दोन बर्फाची कोठारं करवून घेतली होती.

बर्फ घातलेल्या पेयांसाठी ही सोय ठिक होती पण आईस्क्रीमसाठी घट्ट बर्फाचीच गरज असते. भारतीय, चिनी आणि अरब मंडळींना मीठ वापरून बर्फ टिकवण्याचे तंत्रज्ञान माहिती होते. (शाळेतली किंवा कॉलेजातली केमिस्ट्री आठवत असेल तर ही endothermic reaction आहे हे तुमच्या लक्षात आलंच असेल !) सोळाव्या शतकाच्या मध्यावर बर्फ सॉल्टपीटर (पोटॅशिअम नायट्रेट) असलेल्या भांड्यात दुसऱ्या एखाद्या भांड्यात भरलेला द्रव पदार्थ ठेवला तर त्याचं रूपांतर घनरूपात होतं हे तंत्र माहीत झालं. Della Porta नावाच्या इटालियन शास्त्रज्ञानं ही पद्धत शोधली आणि Natural Magic नावाच्या आपल्या पुस्तकात नोंदवली. ही पद्धत मुळात वाईन घट्ट करण्यासाठी वापरली जायची आणि नंतर तिचा उपयोग आईस्क्रीमसाठी केला जाऊ लागला. या शोधाशिवाय आईस्क्रीमऐवजी फार तर आपण ज्याला आजच्या भाषेत smoothy म्हणतो ते तयार झालं असतं. हळूहळू Della Porta ची ही जादू युरोपभर पसरली आणि आईस्क्रीम तयार करणं आता अगदी सुकर होऊन गेलं आणि उच्चवर्गात त्याची लोकप्रियता फार वाढली. म्हणजे वानगीदाखल सांगायचं झालं तर इंग्लडचा राजा दुसरा चार्ल्स हा मुख्यत्वे आईस्क्रीमचंच जेवण करत असे. त्यातल्या त्यात स्ट्रॉबेरी हे आईस्क्रीम त्याच्या विशेष आवडीचं होतं.

आईस्क्रीम करण्यासाठी वापरली जाणारी उपकरणे

१९व्या शतकाच्या आसपास आईस्क्रीम अटलांटिक समुद्र ओलांडून अमेरिकेत जाऊन पोचलं. अमेरिकेत आईस्क्रीमचा पहिला प्रयोग केला तो थॉमस जेफरसननं. हे साहेबराव १७८४ ते १७८९ या काळात फ्रान्समध्ये राजदूत म्हणून होते. तिथं त्यांनी आईस्क्रीम चाखलेलं होतं. अमेरिकेत परत येताना साहेब आईस्क्रीमसाठी लागणारी सगळी उपकरणं घेऊनच आले आणि त्यांनी आपल्या मित्रमंडळींना व्हॅनिला आईस्क्रीमची मेजवानी दिली. आता व्हॅनिला हा आपल्यासाठी अगदी साधा स्वाद असला तरी त्याकाळी व्हॅनिला हा फार अपूर्वाईचा होता कारण व्हॅनिला मेक्सिकोतून आणला जाई आणि ती फारच महाग असे. जॉर्ज वॉशिंग्टनही आईस्क्रीमचा अतिशय चाहता होता १७९० च्या उन्हाळ्यात त्यानं तब्बल २०० डॉलर आईस्क्रीमवर खर्च केल्याची त्याच्या डायरीत नोंद आहे. शिवाय त्याच्याकडं असलेल्या आईस्क्रीम तयार करण्याच्या उपकरणांचीही यादी त्यानं नोंदवून ठेवलेली आहे.आईस्क्रीम करण्यासाठी वापरली जाणारी उपकरणे

थॉमस जेफरसनने लिहून ठेवलेली आईस्क्रीम करण्याची कृती

अमेरिकेत आईस्क्रीम रुजलं पण याचं श्रेय राज्यकर्त्या ब्रिटिशांपेक्षा जास्त फ्रेंचांच आणि इटालियनांचं. कारण नवनवीन प्रकारची आईस्क्रीम तयार करणं, फ्रिझिंगच्या नवीन पद्धती शोधून काढणं आणि त्यात सुधारणा करणं हे तर त्यांनी केलंच. पण आईस्क्रीम खाण्यासाठी सुंदर कॅफे तयार करणे, काचेची आणि धातूची वेगवेगळी पात्रं तयार करणे म्हणजे एका अर्थाने या पदार्थासाठी खाद्यसंस्कृती तयार करणे हे काम त्यांनी पार पाडले. वेगवेगळी फळे वापरून केलेले मिल्कशेक्स म्हणजेच milky sorbets आणि त्यातच घातलेले आईस्क्रीमचे गोळे हा प्रकार त्यांनी अमेरिकेत अतिशय प्रसिद्ध केला. (आठवा ‘फक्त पुण्यात’ मिळणारा ऐतिहासिक नावाचा एक आईस्क्रीमचा प्रकार) त्याकाळात डॉक्टर मंडळीही रुग्णांना आईस्क्रीम थेरपी देत. उदाहरणार्थ कोणताही अवयव दुखत असेल तर लवंगेचे आईस्क्रीम, पोटाच्या त्रासावर लिंबाचे आईस्क्रीम आणि ढळलेल्या मनःशांतीसाठी चॉकलेट आईस्क्रीम.

आज जगाच्या एकूण आईस्क्रीमचा खपात अमेरिकेचा वाटा सगळ्यात मोठा आहे, त्याखालोखाल ऑस्ट्रेलियाचा नंबर लागतो आणि त्यानंतर फिनलंड. (काही ठिकाणी पहिल्या क्रमांकावर न्यूझीलंड असल्याचीही नोंद आहे).

आता एवढं सगळं आईस्क्रीमायण ऐकल्यावर आपण भारताच्या इतिहासात डोकावून तर बघणं साहजिकच आहे. भारतात वेगवेगळ्या पेयांचे उल्लेख वेदापासूनच आढळतात. अथर्ववेदातली एक ऋचा आहे –

कतरत्त आ हराणि दधि मंथं परि स्रुतम् ।
जाया पतिं वि पृच्छति राष्ट्रे राज्ञः परिक्षितः ।।

अर्थात
परिक्षित राजाच्या राज्यात (बहुतेक दमून घरी आलेल्या) नवऱ्याला बायको विचारते, तुमच्यासाठी काय आणू? दही, सरबत, की मद्य? (बघा काय व्हरायटी आहे !!!)

यातलं मंथ म्हणजे घुसळून केलेले पेय. जे फळे, पाणी किंवा दूध / ताक यांना एकत्र घुसळून तयार केलं जात असे.

डल्हण नावाच्या एका आयुर्वेदाच्या विद्वानानं सुश्रुतसंहितेवर टीकात्मक ग्रंथ लिहिलेला आहे. (इथं टीका म्हणजे विश्लेषण असा अर्थ घ्यायचा आहे. उदाहरणार्थ ज्ञानेश्वरी म्हणजेच भावार्थदीपिका ही ज्ञानेश्वरांनी भगवद्गीतेवर केलेली टीका आहे.) त्यात डल्हण विविध प्रकारांच्या पानकांची माहिती देतो. हे पानक म्हणजेच सरबत.(पन्हं हा शब्द बहुतेक त्यावरूनच आला असावा) आमलक पानक म्हणजे आवळ्याचे सरबत, आमलिका पानक म्हणजे चिंचेचं सरबत, आम्र पानक म्हणजे आंब्याचं सरबत अशी विविध फळापासून तयार केलेल्या पानकांची यादीच डल्हण आपल्याला देतो. यातच हिमपानक असाही एक उल्लेख आहे यावरून भारतीयांना बर्फाचा वापर करणं माहिती होतं हे निश्चित. उत्तर भारतात म्हणजे हिमालयाच्या आसपासच्या भागात बर्फ उपलब्ध असणं अगदीच शक्य आहे.

मुघल काळात मात्र बर्फाचे उल्लेख अगदी स्पष्टपणे सापडतात. आईने अकबरीमध्ये अबुल फझल म्हणतो लाहोरपासून काही अंतरावर असणाऱ्या एका पहाडातून बर्फ आणला जातो. हा बर्फ जल आणि खुष्कीच्या मार्गाने आणतात. हे बर्फ १ किंवा २ रुपये प्रतिशेर दराने विकले जाते. (आणि व्यापारी भरपूर नफा कमावतात) बर्फ नसेल तर सोरा (पोटॅशिअम नायट्रेट) आणि पाणी यांच्या मिश्रणात पाण्याचे लोटे बुडवून ठेवूनही पाणी थंड केले जाई. दक्षिणेकडच्या राज्यकर्त्यांना मात्र ही चैन परवडली नसती आणि ती त्यांना शक्यही नव्हती. (फक्त विचार करून बघायला हरकत नाही, छत्रपती शिवाजी महाराजांच्यासोबत आग्र्याला गेलेल्या मंडळींपैकी कुणी ना कुणी आग्र्याच्या बाजारात गेलेच असेल आणि तिथं त्यांना अनेक महाराष्ट्रात न मिळणाऱ्या नवलाईचा वस्तू दिसल्या असतील. कोण जाणे त्यापैकी कुणी बर्फ विकला जाताना पाहिलं असायचीही शक्यता आहे. पण आपला इतिहास या बाबतीत अतिशय मुग्ध आहे.)

एकुणात असं म्हणता येईल की भारतीयांना मुळातच बर्फाचा वापर फार माहीत नसल्यानं त्यांना त्याची निकड कधी भासली नसावी. पण देशाची सूत्रे ब्रिटिशांच्या (ईस्ट इंडिया कंपनीच्या) हातात गेल्यावर मात्र भारतातल्या (त्यांच्या दृष्टीनं) भयावह उन्हाळ्यात थोडी शीतलता म्हणून बर्फाची निकड भासू लागली. सुरुवातीला त्यांनी हिमालयातल्या गोठलेल्या नद्यातून बर्फाच्या लाद्या आणण्याचे प्रयत्न केले. पण हे प्रकरण फारच खर्चिक होऊ लागलं.

मग त्यांनी अजून एक प्रयोग सुरू केला तो म्हणजे हिवाळ्यात छोट्या छोट्या पात्रात पाणी ओतून ती भांडी पोटॅशिअम नायट्रेट आणि पाणी असलेल्या मातीच्या भांड्यात ठेवून बर्फ तयार करणे. हा प्रयोग अलाहाबाद आणि कोलकत्याला केला जाई. कोलकात्याला या प्रकारातून जो बर्फ तयार होईल त्याला Hooghly ice म्हटलं जाई. पण हा बर्फ फारच कमी प्रमाणात तयार होई आणि त्याचा दर्जाही फार बरा नसे कारण मातीच्या भांड्यात ठेवल्याने त्यात बराच कचराही असे. पण दुसरा पर्याय नसल्यानं वर्षाचे जे काही थोडे दिवस हा बर्फ मिळायचा तेवढा हा ब्रिटिश मंडळी वापरून हौस पुरवून घेत.

इंग्लंड आणि अमेरिकेत बर्फाचा व्यवसाय जोरात चालत असे. पण हा बर्फ काही कारखान्यात तयार केला जात नसे तर तलाव नद्यांतून बर्फाच्या मोठमोठ्या लाद्या काढून त्या साठवून मग विकल्या जात. फ्रेडरिक ट्युडर नावाच्या एका अमेरिकन गृहस्थानं बर्फाच्या धंद्यात इतका पैसा कमावला की त्याला आईसकिंग म्हटलं जाई. धंदा कसा वाढवावा हे त्याला चांगलंच समजत असे.

१२ एप्रिल १८३३ या दिवशीची त्याच्या डायरीतली नोंद सांगते की सॅम्युएल ऑस्टिन नावाच्या एका गृहस्थाशी आज कोलकात्याला बर्फ पाठवण्याविषयी चर्चा झाली. (आता भारतात बर्फाला मागणी आहे ही बातमी या ऑस्टिनला कुठून लागली कुणास ठाऊक!) पुढच्या काही दिवसात करार वगैरे पार पडून या नवीन व्यापाराची तयारी सुरू झाली. या व्यापारात एकूण तीन लोक सहभागी होते, ट्युडर, सॅम्युएल आणि विल्यम रॉजर्स नावाचा अजून एक गृहस्थ. ट्युडरनं आपल्या जहाजांच्या ताफ्यातलं Tuscany नावाचं एक जहाज बर्फ घेऊन भारताकडं रवाना केलं.

फ्रेडरिक ट्युडर

न्यू इंग्लंडमधून निघालेलं हे जहाज साधारण चार महिन्यांनी हे एका भल्या पहाटे कोलकत्याला येऊन धडकलं. बंदरावर अमेरिकेतून बर्फ आल्याची बातमी ब्रिटिशांच्या वसाहतीत पसरली आणि तमाम फिरंगी साहेबांनी हे नवल बघायला बंदरावर एकच गर्दी केली. या सगळ्या मंडळींनी त्या दिवशी बर्फाची भरपूर खरेदी केली. त्या दिवशी बर्फाचा दर होता पाउंडाला १ रुपया. कधी नव्हे ते त्या दिवशी थंडगार बीअर, बर्फात घालून थंड केलेली फळं, शीतपेयं अशी इंग्लंडमधल्यासारखी चैन त्यांना करता आली.

तेंव्हा भारताचा गव्हर्नर होता लॉर्ड बेंटिक ( शाळेत पाठ केलेलं आठवत असेल तर यानंच सतीची प्रथा बंद करवली होती) त्यानं स्वतः Tuscany जहाजातून बर्फ घेऊन आलेल्या सॅम्युअल आणि रॉजर्सला भेटून हा व्यापार सुरूच ठेवण्याची विनंती केली. येणारा बर्फ साठवण्यासाठी आईसहाऊस बांधण्याची योजना आखली गेली आणि त्यासाठी रॉजर्सनं भारतात रहाण्याचं मान्य केलं.

ब्रिटिश मंडळींनी लगेच वर्गणीतून पैसे उभे करून आईसहाऊस बांधायचे काम सुरू केले. बर्फाचा दर साधारणपणे १ पौंडाला साडेतीन पेनी असा ठरवला गेला आणि वर्षभर याच दरात बर्फ इंग्रजांना आता मिळू लागला. आईसहाऊस बांधून झालं आणि बेंटिक रॉजर्सवर तुडुंब खुश झाला. त्यानं कौतुकादाखल रॉजर्सला एक भला मोठा चांदीचा कप दिला ज्यावर कोरलं होतं – Presented by Lord William Bentinck, Governor-General and Commander-in-Chief, India, to Mr. Rogers of Boston in Acknowledgement of the Spirit and enterprize which projected and successfully executed the first attempt to import a cargo of American ice into Calcutta—Nov 22nd, 1833.”.

लौकरच बर्फाचा पुरवठा नियमित होत गेला. मग ट्युडरनं मद्रास आणि मुंबईतही बर्फाची विक्री सुरू केली. तिथंही आईसहाऊस बांधली गेली. बर्फ साठवण्यासाठी घरोघर मोठाले लाकडी Ice chest असत. ज्यात बीअर किंवा वाईन, फळे, बटर, जेली साठवायचे वेगवेगळे कप्पे असत.

कोलकाता आईसहाऊस

१८४२साली ट्युडरने बर्फाच्या किमती अतिशय उतरवल्या तर ब्रिटिशांनी आपापसात ठरवून संगनमताने भरपूर प्रमाणावर बर्फ खरेदी सुरू केली. जेणेकरून तो भारतीयांना मिळू नये. बर्फ आल्यावर हळूहळू ब्रिटिशांनी बहुदा आईस्क्रीम पॉट्स मागवून घेऊन किंवा तयार करून घेऊन भारतातही आईस्क्रीम बनवायला सुरुवात केली. त्यातूनच पुढं भारतीयांना आईस्क्रीम करण्याची कला अवगत झाली असावी. भारतीय लोकांना आटवलेल्या दुधाच्या पदार्थाची आवड फार ! बहुदा त्यातूनच आपला अस्सल भारतीय आईस्क्रीमचा प्रकार म्हणजे मावा कुल्फी तयार झाली असावी.

आता जाता जाता आईस्क्रीमचा एक किस्सा – १८३४ साली मुंबईतले प्रसिद्ध पारशी व्यापारी जमशेदजी जिजीभाय यांनी आपल्या नवीन घराच्याबद्दल जी मेजवानी दिली त्यात आईस्क्रीमही होतं. पाहुणेमंडळी आणि यजमान या दोघांनाही आईस्क्रीम फारच आवडलं त्यामुळं त्यांनी ते त्यांनी ते मनसोक्त खाल्लं. आणि यामुळं त्यांना झालेल्या सर्दीखोकल्याची बातमी मुंबई समाचार या तेंव्हाच्या पेपरात छापून आलेली होती. (म्हणजे निगेटिव्ह बातम्या उचलून धरायची आपल्या मिडीयाची सवय तेंव्हापासूनची आहे!)

आईस्क्रीम जसं शेवटी अगदी थोडं का होईना आपण वाटीत घेतोच तसं हा शेवटचा नवलाईचा किस्सा पण वाचाच —- मी आधी सांगितल्याप्रमाणे ट्युडर जो बर्फ भारतात आणायचा तो काही तयार केलेला नसायचा तर नदीत किंवा सरोवरात साठलेला बर्फ असायचा. ट्युडर जिथून बर्फ गोळा करायचा तो असायचा जिथं आपला आवडता थोरो ध्यानमग्न होऊन बसलेला असायचा तिथला. अर्थात वॉल्डनमधला .

तळटीप – या विषयावर प्रचंड माहिती उपलब्ध आहे त्यामुळं तुम्ही वाचलेलया आणि मी लिहिलेलया माहितीत काही ठिकाणी तफावत असायची शक्यता आहेच.

या लेखासाठी अनेक संदर्भ डॉ. अंबरीश खरे ( टिळक महाराष्ट्र विद्यापीठ), वैद्य मनीषा राजेभोसले (पुणे), वैद्य सौरभ जोशी (त्र्यंबकेश्वर), सत्येन वेलणकर यांच्याकडून प्राप्त झाले.

यशोधन जोशी

हवा में उडता जाए…

फ्रान्समधील Avignon परगण्यातली एक थंड रात्र. जोसेफ पावसात भिजूनच घरी आला होता. अंगातली थंडी जावी म्हणून तो फायरप्लेसच्या समोर शेकत बसला होता. पावसात भिजलेले कपडे लवकर वाळावेत म्हणून फायरप्लेसच्याजवळचं दोरीवर सुकत टाकले होते. अचानक एक शर्ट दोरीवरून उडू लागला. घराची दारेखिडक्या बंद असतानाही शर्ट वर कसा उडतोय याचे नवल जोसेफला वाटले आणि त्याच्या डोक्यात चक्र फिरू लागले.

Pirre Montgolfier या गृहस्थाचा फ्रान्समधल्या Vidalon नामे छोट्या गावात कागद बनवण्याचा कारखाना होता. Montgolfier हे तसे सधन गृहस्थ. त्यांना एकंदर १६ मुलं होती. या सोळा मुलांमधील जोसेफ आणि एटियेन (Étienne) या दोघांच्या डोक्यात कायम काहीतरी वेगळीच चक्र फिरत असायची. यातूनच त्यांनी पारदर्शक कागदाचा शोध लावला. एके दिवशी या दोघांच्या डोक्यात आभाळात उडण्याचे खूळ घुसले. आणि वडिलांचा कारखाना संभाळण्याबरोबरच यांचे उड्डाणाचे प्रयोगही चालू झाले.

त्यांचा पहिला प्रयोग म्हणजे कागदापासून बनवलेल्या एका गोलाकार फुग्यामधे वाफ भरून तो उडविण्याचा प्रयत्न. जितक्या उत्साहाने त्यांनी हा प्रयोग केला तितक्याच वेगाने त्यांना या प्रयोगात अपयश आले. मग त्यांना वाटले की हवेपेक्षा हलका वायू वापरल्यास आपण बनवलेला हा फुगा सहज तरंगू शकेल. एव्हाना हायड्रोजन या हवेपेक्षा हलक्या वायुचा शोध लागला होता. मग हायड्रोजन वायू फुग्यामधे भरून तो उडवायची कल्पना या भावंडांच्या डोक्यात आली. खरं तर ते इथे पुढे फुग्यांच्या उड्डाणात वापरल्या गेलेल्या एका शोधाच्या अगदीच जवळ होते. त्यांनी हायड्रोजन वायू फुग्यात भरला. फुगा हवेत उडाला. पण फुग्यातील हायड्रोजनची हवेत गळती झाल्याने थोड्याच वेळाने तो खाली आला.

फुगा उडवण्याच्या कल्पनेचे मूळ होते ते चिनी लोक हवेत सोडतात त्या कागदी दिव्यामध्ये. अगदीच तिसर्‍या शतकापासून असे दिवे चिनी लोक हवेत सोडत आणि हे दिवे आकाशात उंच जात. मंगोल लोकांनी हे दिवे पुढे पोलंड वरील आक्रमणात सैन्याला सिग्नल्स देण्यासाठी वापरले होते. अशा प्रकारे ही माहिती युरोपमधे पोहोचली असावी.

आकाशात उडण्याची इच्छा मानवाला प्राचीन काळापासून राहिली आहे. पाण्याच्या घनतेपेक्षा कमी घनतेच्या गोष्टी पाण्यातून वर ढकलल्या जातात हा शोध आर्किमिडीजने लावला होता. लिओनार्दो द विंची यानेही उडणार्‍या यंत्राचे रेखाचित्र काढले होते. आर्किमिडिजचे तत्त्व हवे साठी वापरुन त्याने कागदी फुग्यांवर चित्रे काढून त्यात गरम हवा भरून उडवण्याचे प्रयोग केले. १६७० साली इटली मधे Lana de Terzi याने लिहिलेल्या Prodromo या पुस्तकातील एका प्रकरणात उडत्या जहाजाचे वर्णन केले होते. त्याच्या या उडणार्‍या जहाजाच्या आकृती मधे त्याने जहाजाला बांधलेल्या फुग्यांबरोबरच पाण्यातील जहाजाला असते तसे शिडही दाखवले आहे. पण त्याची कल्पना प्रत्यक्षात मात्र आली नाही. त्यानंतर असाच प्रयोग १७०९ साली पोर्तुगालमधे केला गेला होता. Bartolomeu de Gusmão याने हा प्रयोग केला होता. Gusmão ने असा दावाही केला होता की त्याने बनवलेल्या फुग्यामधून आकाशात उड्डाण करून सुमारे एक किलोमीटरचा प्रवास केला होता. पण त्याच्या या दाव्याचा कुठलाही पुरावा मिळाला नाही. परंतु त्यावेळी ह्या तंत्राने माणसाला हवेत संचार करता येऊ शकेल असा विचार कोणीही केला नाही.

आता आपण परत येऊया फायरप्लेस जवळ. वाळत टाकलेला शर्ट उडताना बघून जोसेफच्या मनात चक्रे फिरू लागली. त्याने आपल्या भावाला पत्र लिहिले आणि त्यात त्याने एटियेनला मेणकागद बनवण्यास सांगितले. हवा गरम झाली की तिची घनता कमी होते व त्यामुळे वाळत घातलेला शर्ट वरती उडाला हे तत्त्व मात्र जोसेफच्या डोक्यात आले नाही. त्याला वाटले की फायरप्लेसमधून निघणार्‍या धुरामुळे तो शर्ट वरती उडाला. १७८२ साली त्यांनी छोटा फुगा बनवून त्यात गरम हवा भरून उडवून बघितला. या प्रयोगाला यश मिळाल्यावर असा आकाराने मोठा फुगा बनवून हवेत उडण्याची स्वप्ने पडू लागली. ते लगेचच कामाला लागले. धुरामुळे फुगा उडतो या गैरसमजुतीतून त्यांनी या निर्माण होणार्‍या वायूला ’ Montgolfier Gas’ असे नावही दिले. पुढच्या प्रयोगांमध्ये मोठ्या प्रमाणात धूर होण्यासाठी ओले गवत, कापूस अशा वेगवेगळ्या गोष्टींचा वापर केला. त्यांनी केलेला पहिला मेणकागदाच्या फुग्याचा प्रयोग यशस्वी झाला. मग त्यांनी रेशमी आणि सुती कापडाचे फुगे बनवले. तसेच हळूहळू फुग्याचा आकार वाढवत नेऊन त्यांनी प्रयोग केले आणि शेवटी त्यात ते यशस्वी झाले. त्यांनी केलेले काही फुगे हे ३०० मीटर उंच हवेत गेले.

आता ह्या उडणार्‍या फुग्याचा प्रयोग जनतेसमोर करावा असे त्यांना वाटले. ४ जून १७८३ रोजी त्यांनी ३८ फूट उंची असलेला मोठा फुगा बनवला आणि फ्रान्स मधील Annonay येथे तो लोकांसमोर उडवला. तो फुगा जवळ जवळ १००० मीटर उंच गेला आणि त्याने एक मैल अंतर पार केले.
ही बातमी त्यावेळचा राजा लुई याच्या कानावर गेली. मग त्याने Montgolfier बंधूंना याचे प्रदर्शन करण्यासाठी बोलावले. १९ सप्टेंबर १७८३ रोजी उडवलेल्या फुग्याच्या खाली बांधलेल्या टोपली मधे एक बकरी, बदक आणि कोंबडा यांना बसवले. हा फुगा ८ मिनिटे हवेत उडाला आणि साधारण २ मैलांवर तो सुरक्षितरीत्या उतरला. आता Montgolfier बंधूंना फुग्यातून माणसाला उड्डाण करवण्याचे वेध लागले. पण या उड्डाणांना कोण तयार होणार हा मोठा प्रश्न त्यांच्यासमोर होता.

यावर तोडगा म्हणून राजा लुईसने त्यांना एक सल्ला दिला. तुरुंगात असलेल्या आणि फाशीची सजा झालेल्या कैद्यांना या प्रयोगासाठी वापरावे असे त्याने सांगितले. पण कैद्यांच्या ऐवजी Pilatre de Rozier आणि Marquis d’Arlandes हे दोघेजण तयार झाले. त्यांनी फुग्यात बसून उड्डाण केले. फुगा हवेत ३००० फूट एवढा उंच गेला आणि त्याने ५.६ मैल अंतर पार केले व आत बसलेले दोघेही सुखरूपपणे जमिनीवर उतरले. १७८४ साली Montgolfier बंधूंनी लांबवर उड्डाण करण्याचा घाट घातला. यावेळी त्यांच्या उड्डाणात सात जणांचा गट सामील झाला. त्यातील एक स्वतः जोसेफ होता. हे जोसेफने शोध लावलेल्या फुग्यामधून केलेले एकमेव उड्डाण. यानंतर Montgolfier बंधूंचं फुग्याच्या प्रयोगातील स्वारस्य संपलं. तरीही आत्तापर्यंतची सगळी Montgolfier बंधूंनी केलेली हवाई उड्डाणे यशस्वी ठरली होती.

Montgolfier बंधूंनी ४ जूनला उडवलेल्या फुग्याची बातमी Journal De Paris या वृत्तपत्रामध्ये छापून आली. पण बातमी देताना त्यात एक चूक झाली होती. त्या बातमीत Montgolfier बंधूंनी कुठल्यातरी वायूच्या सहाय्याने फुगा उडवला अशी माहिती दिली होती. अर्थात हा गोंधळ झाला होता ’Montgolfier Gas’ मुळे. Montgolfier यांच्या समजुतीप्रमाणे धूर फुग्याला हवेत वरती नेतो. त्यासाठी त्यांनी या उड्डाणाच्या वेळीही धूर व्हावा म्हणून ओल्या गवताच्या काड्या वापरल्या होत्या. याचबरोबर कॅनव्हासच्या या फुग्याला आतून कागद लावल्याचाही उल्लेख या बातमीत होता. फुग्याला लाकडी बांधणी होती आणि हा फुगा ५०० मीटर उंच उडाला. तसेच तो १० मिनिटे हवेत होता असाही उल्लेख या बातमीत होता.

ही बातमी अ‍ॅकॅडेमी ऑफ सायन्समधे काम करत असलेल्या एका संशोधकाच्या बघण्यात आली. तो संशोधक म्हणजे Jacques Charles, त्याचा असा समज झाला की Montgolfier बंधूंनी हा फुगा उडविण्यासाठी हवेपेक्षा हलका असलेला वायू वापरला. त्याकाळी हवेपेक्षा हलका वायू म्हणजे हायड्रोजन हाच माहिती होता. मग Charles ने आपले प्रयोग हायड्रोजन वायूच्या सहाय्याने सुरु केले आणि गॅस बलूनचा शोध लागला. Charles ने रबराचे आवरण असलेल्या रेशमी कापडापासून फुगा बनवला. रबरी आवरणामुळे हायड्रोजनची गळती होण्याच्या समस्येवर तोडगा सापडला होता. २७ ऑगस्ट १७८३ रोजी सध्या आयफेल टॉवर जेथे आहे तेथून त्याने एक फुगा उडवला. ३५ घन मीटर आकाराचा हा फुगा केवळ ९ किलो वजन उचलू शकला. त्याकाळी हायड्रोजन वायू बनवण्यासाठी सल्फ्युरीक अ‍ॅसिडचा उपयोग केला जात असे. १ टन सल्फ्युरीक अ‍ॅसिडपासून बनवलेला हायड्रोजन फुग्यामधे भरणे हे एक दिव्य होते. जस्ताच्या नळ्यांमधून हा वायू फुग्यात भरला गेला. पण इथे एक वेगळीच समस्या निर्माण झाली. जेव्हा हायड्रोजन तयार होत असे तेव्हा त्याचे तापमान जास्त असे. फुग्यामधे भरल्यावर जेव्हा त्याचे तापमान कमी होई तेव्हा त्याचे आकारमान कमी होत असे. पुढे जस्ताच्या नळ्या गार पाण्यामधे ठेऊन थंड हायड्रोजन फुग्यामधे भरण्याची युक्ती वापरण्यात येऊ लागली. हा हायड्रोजनचा फुगा हवेत ४५ मिनिटे उडाला आणि त्याने २१ किमी येवढे अंतर पार केले.

यानंतर लगेचच म्हणजे १७९४ साली फ्रेंच राज्यक्रांतीच्या वेळी झालेल्या Battle of Fleurus मधे हायड्रोजनने भरलेला फुगा हा टेहळणीकरता वापरला गेला. त्यानंतर हवेत उंच जाऊन शत्रूच्या परिसराची टेहळणी करण्यासाठी हायड्रोजन बलून्सचा उपयोग मोठ्या प्रमाणात करण्यात येऊ लागला. १८६१ च्या अमेरिकन युद्धात दोन्ही पक्षांनी या फुग्यांचा वापर केला. त्यानंतर १८७० साली झालेल्या Franco-Prussian War तसेच १८८४ साली ब्रिटिश सैन्याच्या रॉयल इंजिनिअर या तुकडीने Bechuanaland मोहिमेत तसेच १८९९ साली झालेल्या दुसर्‍या बोर युद्धातही या हायड्रोजन बलून्सचा उपयोग करण्यात आला. १५ जून १७८५ साली मात्र हवाई उड्डाणातला पहिला अपघात झाला. Pilatre de Rozier याने गरम हवा आणि हायड्रोजन एकत्रितरीत्या वापरुन एक फुगा बनवला आणि इंग्लिश खाडी ओलांडायचा प्रयत्न केला. फुगा हवेत उडाला आणि थोड्या उंचीवर जाऊन त्याचा स्फोट झाला. या अपघातात Pilatre de Rozier याने आपला जीव गमावला.

यानंतरही फुग्यातून उडण्याच्या प्रयोगात खंड पडला नाही. अनेक लोकांनी वेगवेगळ्या आकाराच्या फुग्यातून उड्डाण केले. पहिल्या महायुद्धात शत्रूच्या हालचालीवर लक्ष ठेवण्यासाठी दोन्ही बाजूंनी याचा वापर केला गेला. कापडापासून बनवलेल्या या फुग्यांमधे हायड्रोजन भरून उड्डाण केले जात असे. हायड्रोजन हा अतिज्वलनशील वायू आहे. त्यामुळे शत्रूच्या विमानांसाठी हायड्रोजनने भरलेले हे फुगे नष्ट करणे अतिशय सोपे होते. हे फुगे नष्ट करण्यासाठी विमानामध्ये खास बॉम्ब असत. या फुग्यांच्या संरक्षणार्थ जमिनीवर मग विमान विरोधी तोफा ठेवल्या जात तसेच हे फुगे जास्त उंचीवर उडवले जात नसत. त्यामुळे विमानांना फुग्यांवर बॉम्ब टाकण्यासाठी बरेच खाली यावे लागे. या परिस्थितीत ही विमाने जमिनीवरील विमानवेधी तोफांच्या मार्‍यात नष्ट होत. विमानांनी बॉम्ब टाकला तर फुग्याच्या खालच्या टोपलीत बसलेल्या सैनिकाचा जीव वाचावा म्हणून त्यांच्या अंगावर पॅराशूट बांधलेले असे. बॉम्बचा मारा झाला की सैनिक त्या टोपलीतून खाली उडी मारे. पहिल्या महायुध्दाच्या आधी वापरलेले फुगे हे गोलाकार असत. लांबुळक्या आकाराचे फुगे हे उडविण्याच्या आणि हवेत चालविण्याच्या दृष्टिने सोपे असल्याचा शोध तेवढ्यात लागला. त्यामुळे लांबुडक्या आकाराचे फुगे वापरात आले.

पहिल्या महायुद्धानंतर मात्र या फुग्यांमधे अज्वलनशील अशा हेलियम वायूचा उपयोग केला जाऊ लागला. पहिल्या महायुध्दामधे फुग्यांचा वापर विविध कारणांसाठी केला गेला. विमानांच्या हल्ल्यापासून बचावासाठी मानवरहीत फुग्यांना तारांच्या जाळ्या बांधून हवेत सोडले गेले. यामुळे विमान कमी उंचिवरून उडवून हल्ला करणे शत्रूला अवघड होत असे. टेहळणी करणे, जमिनीवरून होणार्‍या हल्ल्याकडे लक्ष ठेवणे हे या फुग्यांमुळे हवेत उंच गेल्याने सहज शक्य झाले. दुसर्‍या महायुध्दातही या फुग्यांचा मोठ्या प्रमाणात उपयोग केला गेला.

गरम हवेने उडवल्या जाणार्‍या फुग्यांमधे एक समस्या होती ती म्हणजे हवेचे तापमान कमी झाले की हळूहळू हे फुगे पुन्हा जमिनीवर येत असत. या समस्येमुळे या फुग्यांचा वापर कमी होत गेला. १९५० साली Ed Yost या संशोधकाने फुग्यातली हवा पाहिजे तेव्हा गरम करता येईल अशा यंत्राचा शोध लावला. यामुळे फुग्यातील हवेचे तापमान कमी झाले तरी या यंत्रणेद्वारे हवा पुन्हा गरम करुन पाहिजे तितका काळ उड्डाण करणे शक्य झाले.

माणसाच्या हवेत उडण्याची इच्छा अशा रितीने प्रत्यक्षात आणण्यासाठी Montgolfier बंधूंनी पहिली पायरी रचली. Montgolfier बंधू आणि Jacques Charles यांचे हे काम खरोखरच वाखाणण्याजोगे आहे. आजही गरम हवेचे फुगे हे Montgolfier तर वायू वापरुन उडवलेले फुगे हे Charles यांच्याच नावाने ओळखले जातात.

(या लेखात अनेक नावे मराठीत लिहिणे अवघड असल्याने ती मुळ फ्रेंच भाषेप्रमाणे लिहिली आहेत. या लेखासाठी Journal De Paris या वृत्तपत्रातील बातमीचे भाषांतर करण्यासाठी माझे मित्र श्रीरंग गोडबोले आणि पराग जोगळेकर यांनी मदत केली)

कौस्तुभ मुदगल

अनंत आमुची ध्येयासक्ती

आपल्याकडे काही प्रथा पडून गेलेल्या असतात. म्हणजे एखादी महिला निरनिराळ्या क्षेत्रांमधे काम करते आणि त्या क्षेत्रातल्या पुरुषांपेक्षा ते काम उच्च दर्जाचे असेल तर अशा महिलेला टॉमबॉय, व्हॅगॅबॉण्ड, ढालगज अशी शेलकी विशेषणे लावली जातात. कदाचित पुरुषप्रधान संस्कृतीला बसलेला हा धक्का जबरदस्त ठरत असावा की त्या महिलेला अशा शेलक्या विशेषणांनी संबोधून कमीपणा देण्याचे काम केले जाते.

अशाच एका कर्तृत्ववान महिलेचा जन्म झाला १९०२ साली. नृत्य, चित्रपटात अभिनय, गिर्यारोहण, चित्रपट दिग्दर्शन, फोटोग्राफी अशी वेगवेगळी क्षेत्रात तिने काम केले आणि या सगळ्या क्षेत्रात तिने वाखाणण्यासारखी कामगिरी केली. अर्थात तिच्या चित्रपट दिग्दर्शनाच्या कार्याला थोडी काळी किनार होती. पण त्यामुळे तिच्या कर्तृत्वाला कुठेही उणेपणा येत नाही. १०२ वर्षांचे दीर्घ आयुष्य आणि वयाच्या ९० वर्षांपर्यंत सृजनशील काम करत राहणारी ही महिला होती लेनी राईफेन्स्टाल.

२२ ऑगस्ट १९०२ साली लेनीचा जन्म बर्लिन मधे झाला. तिचे वडील बर्लिन मधील प्रसिद्ध उद्योगपती होते. लहानपणापासूनच लेनीला निसर्गाची आवड. तिच्या आईने तिच्या या स्वभावाला खतपाणी घातले. वयाच्या १६ व्या वर्षापासून तिने स्टेजवर नृत्याचे कार्यक्रम सुरू केले आणि थोड्याच कालावधीत तिला अमाप प्रसिद्धी मिळाली. मात्र तिच्या वडिलांचा याला विरोध होता. तिने या विरोधाला फारसे जुमानले नाही. पण तिच्या नशिबात नृत्य नव्हते. एका अपघातात गुडघ्याला झालेल्या दुखापतीमुळे तिला आपले नृत्य सोडावे लागले. पण हीच नृत्याच्या कारकिर्दीने तिच्यासाठी पुढचे दार उघडले गेले.


डॉ. अर्नोल्ड फ्रॅन्क, हे जर्मनीतले एक सुप्रसिद्ध चित्रपट दिग्दर्शक होते. त्यांचे सगळे चित्रपट हे निसर्गरम्य पर्वतांच्या परिसरात चित्रित केले जात. पर्वतांच्या उंच शिखरांवर संपूर्ण युनिटसह जाऊन चित्रीकरण करणे हे त्यांच्या चित्रपटांचे वैशिष्ठ्य होते. त्यांचा ’Mountain of Destiny’ हा चित्रपट पाहून लेनी अतिशय प्रभावीत झाली. फ्रॅन्क यांनीही लेनीचे नृत्याचे कार्यक्रम बघितले होते. नृत्यातील तिचे चापल्य आणि अभिनयामुळे लेनीची फ्रॅन्कवर छाप पडली. लेनी दिसायलाही सुंदर आणि आकर्षक होती. फ्रॅन्कने आपल्या पुढल्या सात चित्रपटांसाठी करारबद्द केले. ’The Holy Mountain’, ‘The White Hell of Piz Palu’, ‘S O S Iceberg’ हे त्यातले काही चित्रपट. हे सगळे चित्रपट पर्वतराजींमधून चित्रित करण्यात आले. निसर्गसौंदर्याने मोहित झालेली एक आकर्षक तरुणी वेगवेगळी साहसे करत दुष्ट प्रवृत्तींशी लढते हे या सगळ्या चित्रपटांचे कथानक. याच चित्रपटांमधे साहसी दृश्ये करताना तिला गिर्यारोहण शिकावे लागले आणि अल्पावधीतच तिने त्यात प्राविण्य मिळवले. उंच उंच कड्यांवर दोर न वापरता वर चढण्याची अनेक दृश्ये या चित्रपटांमधे लेनीवर चित्रित केली गेली. यानंतर ती गिर्यारोहणाच्या प्रेमात पडली. जर्मनीमधे एक उत्कृष्ठ गिर्यारोहक म्हणून तिचे नाव घेतले जाऊ लागले. पण आता चित्रपटातल्या अभिनयाच्या कारकिर्दीला वेगळेच वळण लागणार होते.


चित्रपटात अभिनय करतानाच तिला दिग्दर्शनाविषयी आकर्षण निर्माण झाले. १९३२ साली ’The Blue Light’ नावाचा चित्रपट हा आपला पहिला चित्रपट तिने दिग्दर्शित केला. हा चित्रपट प्रचंड गाजला. समीक्षकांनीही या चित्रपटाविषयी गौरवोद्गार काढले.

याच काळात जर्मनीमध्ये नाझी पक्षाचा प्रभाव वाढत चालला होता. हिटलर हा चित्रपटांचा चाहता होता आणि त्याने ’The Blue Light’ बघितला. याच काळात लेनी आणि हिटलरची भेट नाझी पक्षाचा प्रचारप्रमुख गोबेल्सने घडवून आणली. त्यावेळी हिटलरने लेनीला सांगितले की जेव्हा आम्ही सत्तेवर येऊ तेव्हा तुला आमच्यासाठी माहितीपट बनवण्याचे काम देण्यात येईल आणि त्याचप्रमाणे हिटलरने सत्तेवर येताच आपल्या नाझी पक्षासाठी प्रचारपट बनविण्याचे काम लेनीवर सोपवले. हिटलरच्या या भेटीने व त्याचे आत्मचरित्र ’माईन काम्फ’ वाचून लेनी अतिशय प्रभावीत झाली. हिटलर आणि लेनी आता वरच्यावर भेटू लागले आणि हिटलर हा लेनीच्या प्रेमात पडल्याच्या अफवा ही उठल्या.

हिटलरने जर्मनीतील सत्ता काबीज केली आणि लेनीने नाझी पार्टीवर ’Victory of Faith’ नावाचा एक प्रचारपट बनवला. या प्रचारपटामुळे लेनीला आपल्या उणिवांची जाणीव झाली. त्यानंतर तिने १९३५ मधे ‘Day of Freedom’ नावाचा आणखी एक प्रचारपट बनवला. मात्र अजूनही अपेक्षीत असलेले कौशल्य तिला गवसले नव्हते. या दोन्ही प्रचारपटांसाठी सत्ताधाऱ्यांचे सर्व प्रकारचे पाठबळ होते. मात्र लेनी अजूनही समाधानी नव्हती.

याच अभिमानापासून तिने केलेला पुढला प्रचारपटानी केवळ जर्मनीच नव्हे तर जगभरात वाहवा मिळवली. ’Triumph of the Will’ नावाच्या प्रचारपटाने इतिहास घडवला. या प्रचारपटात लेनीने वापरलेली तंत्र पाहून जगभरातील मोठमोठे दिग्दर्शक अचंबित झाले. हा प्रचारपट काळाच्या पुढचा होता. आजही अनेक चित्रपट संस्थांमधील अभ्यासक्रमात तेथील विद्यार्थ्यांना हा प्रचारपट दाखवला जातो. लेनीला या प्रचारपटाच्या निर्मितीसाठी सर्व साधनसामग्री उपलब्ध करून देण्यात आली होती. न्युरेनबर्ग येथे नाझी पार्टीच्या मेळाव्या दरम्यान या प्रचारपटाचे चित्रीकरण करण्यात आले. उत्कृष्ट जर्मन कॅमेरे, विमानातून केलेले चित्रीकरण, उत्कृष्ट संकलन यामुळे हा प्रचारपट अत्यंत गाजला.

१९३६ साली बर्लिन मधे ऑलिंपिकचे आयोजन करण्यात आले होते. त्यानिमित्ताने लेनीने ’Olympia’ नावाचा माहितीपट बनवला होता. दोन भागात प्रदर्शित झालेला हा माहितीपटही जगभर गाजला. याच्या पहिल्या भागात प्राचीन ग्रीक ऑलिम्पिक्स व दुसर्‍या भागात प्रत्यक्ष ऑलिम्पिक दरम्यानचे चित्रीकरण होते. ऑलिम्पिकच्या पूर्वतयारी दरम्यान तिने धावपटू, जलतरणपटू अशा अनेक खेळाडूंच्या सरावाचे चित्रीकरण करून ठेवले होते. जलतरणपटूंचे चित्रीकरण करताना तिने पहिल्यांदा पाण्याखाली (Underwater) चालणारे कॅमेरे वापरून चित्रीकरण केले. याच चित्रिकरणाचा तिने संकलन करताना बेमालूम वापर केला.

यानंतर युध्द चालू झाले आणि लेनी युद्धाच्या चित्रीकरणासाठी प्रत्यक्ष युद्धभूमीवर गेली. पण त्यात तिला फारसे यश आले नाही. दोस्त राष्ट्रांनी हिटलरला दुसर्‍या महायुद्धात पराभूत केले आणि हिटलरच्या संपर्कात असलेल्या सर्व व्यक्तींवर आता ते नजर ठेवून होते. यात लेनीचाही समावेश होता. तिच्यावर नाझी पार्टीला मदत केल्याचे आरोप होऊ लागले. लेनीने आपण नाझी पार्टीचे सभासदत्व घेतले नव्हते असे सांगून हे आरोप फेटाळून लावले. असे असले तरी लेनी ही हिटलर आणि त्याच्या नाझी पार्टीशी घनिष्ट संबंध ठेऊन होती असे बरेच पुरावे सांगतात. तिचा पहिला दिग्दर्शित चित्रपट ’The Blue Light’ चा लेखक बेला बालाझ (Bela Balázs) आणि निर्माता हॅरी सोकल (Harry Sokal) हे दोघेही ज्यू होते आणि युद्ध चालू झाल्यानंतर चित्रपटाच्या नामावलीतून त्यांची नावे वगळण्यात आली. ’Olimpia’ हा माहितीपट ऑलिम्पिक्स खेळांवर आधारित असला तरीही हा माहितीपट बनविण्यासाठी गोबेल्सने आर्थिक सहाय्य केले होते. तसेच या माहितीपटात हिटलरचे वारंवार दर्शन होते. हिटलरने जेव्हा पॅरिसवर ताबा मिळवला तेव्हा लेनीने त्याला अभिनंदनाचा निरोप पाठवला. याबद्दल नंतर तिला विचारण्यात आले तेव्हा तिने ’मला त्यावेळी वाटले की आता युद्धविराम होईल. त्यामुळे मी तसा निरोप पाठवला’ असे तोकडे कारण दिले. जर्मन छळछावण्याच्या विषयीही तिच्यावर आरोप करण्यात आले.

गोबेल्सने तिची आणि हिटलरची भेट घडवून आणली असली तरी लेनी गोबेल्सचा द्वेष करत असे. तिच्या प्रचारपटांच्या कामाविषयी तिला परवानगीविनाच हिटलरला भेटण्याची मुभा होती. १९४४ साली तिने नाझी लष्करी अधिकारी पिटर जेकबशी विवाह केला व त्यावेळी ते दोघे हिटलरला भेटले होते. ’हिटलर आता थकलाय. त्याचे हातही आता थरथरतात. पण त्याच्या आवाजात आजही तीच पूर्वीची जादू आहे.’ असे वर्णन तिने तेंव्हा त्याचे वर्णन केले होते.


युद्धाच्या अंतिम काळात तिने हिटलरशी फारकत घेऊन आपले लक्ष पुन्हा चित्रपट दिग्दर्शनाकडे वळवले. १९४४ साली ’Tiefland’ नावाचा चित्रपटाचे काम सुरू केले. त्यात तिने स्पॅनिश जिप्सी नृत्यांगनेची भूमिका केली होती. याच चित्रपटात इतर जिप्सी माणसांच्या भूमिकांसाठी तेथील जवळच्याच छळछावण्यातल्या लोकांचा वापर केला गेला आणि या सर्व माणसांना नंतर ऑस्टविझमध्ये ठार मारण्यात आले असा आरोप तिच्यावर करण्यात आला अर्थात लेनीने हाही आरोप फेटाळून लावला आणि यातील एकाही माणसाला मारण्यात आले नाही असा दावा केला. युध्दविरामानंतर दोस्त राष्ट्रांनी नाझी पार्टी आणि तिच्याशी संबंधीत सर्व व्यक्तींवर बंधने घातली. अर्थातच लेनीही या शुद्धीकरण मोहिमेत अडकली. तिच्यावर अनेक बंधने घालण्यात आली पण तिला तिच्या कामापासून रोखले गेले गेले नाही. अखेर १९५४ साली ’Tiefland’ प्रदर्शित झाला. पण यानंतर मात्र तिने एकही चित्रपट बनवला नाही.

वयाच्या ७१ वर्षी तिने स्कुबा डायव्हिगंचे प्रशिक्षण घेतले आणि आपल्या पाण्याखाली छायाचित्रिकरणाच्या कारकिर्दीला सुरुवात केली. तिने १९६२ ते १९७३ दरम्यान अफ्रिकेतील सुदान येथील नुबा आदिवासींचे छायाचित्रण केले आणि या छायाचित्रांचे ‘Die Nuba’ नावाचे पुस्तक प्रकाशित केले. हे पुस्तक जगभर प्रचंड गाजले. लेनीने नुबा आदिवासी पुरुषांच्या खांद्यावर चढून ही छायाचित्रे काढली असे आरोपही तिच्यावर झाले.
वयाच्या ९० वर्षांपर्यंत लेनी ही स्कुबा डायव्हिंग करत होती. २००२ साली वयाच्या १०२ व्या वर्षी तिचे निधन झाले.

लेनीच्या कामाला नाझी संबंधांची काळी किनार असली तरी तिने केलेले सर्जनशील कामाचे श्रेय आपल्याला आजही नाकारता येणार नाही.

कौस्तुभ मुदगल

तुळस, ऑक्सिजन आणि कोविड १९

काय गंमत आहे पहा ! ज्यावेळी वाडा संस्कृती नांदत होती, त्यावेळी दारात तुळशीचं दर्शन होई. कधी दारासमोर टांगलेल्या एखाद्या पत्र्याच्या डब्यात किंवा घर प्रशस्त असेल, वाडा असेल तर कमरभर उंचीच्या वृंदावनात. मजा म्हणजे वृंदा हे तुळशीचंच दुसर्‍या एका जन्मातलं नाव. तरी शब्दप्रयोग असायचा ’तुळशी वृंदावन’. या तुळशीत देवाचं तीर्थ टाकलं जायचं. काही गृहिणींचा नियम असे. तुळशीला पाणी घातल्यावर मगच भोजन करायचं. आज सगळीकडे गॅसवर अन्न शिजवलं जातं. गॅस नव्हता तेव्हा चुलीवर लाकडं वा कोळशाच्या मदतीने स्वयंपाक होत असे. सतत धुरात काम केल्यावर तुळशीची पूजा करायला परसदारी वा अंगणात येणं हा केवढा दिलासा असे.

तुळशीचं महत्व धर्म आणि परंपरेत आढळून येते. तुलसीपत्र ठेवणं म्हणजे दानविधीतला अखेरचा टप्पा. दक्षीणा देताना त्यावर ओलं करून तुळशीपत्र ठेवतात. बहुधा ही प्रथा श्रीकृष्णदान या भगवंताच्या आयुष्यातील एका नाट्यमय प्रसंगापासून सुरु झाली असावी. श्रीकृष्णाच्या वजनाएवढं सोनं द्यायला सत्यभामा तयार झाली. तिचे अलंकारच नव्हेत, तर द्वारकेतील सर्व सोनं पारड्यात टाकलं तरी कृष्णाचं पारडं जडच! अखेर रुक्मिणीदेवीला पाचारण केलं. तिनं स्वतःचा एक अलंकार आणि त्यावर एक तुलसीपत्र ठेवून ते पारड्यात टाकलं आणि भगवंतांना नमस्कार केला. श्रीकृष्णाचं पारडं वर उचललं गेलं. श्रीकृष्ण तुळेच्या नाटकाची अशी सांगता झाली.

तुलसी या शब्दाची फोड तुल-सी म्हणजे अतुलनीय, हिच्यासारखी हीच अशी केली जाते.

आज कोविड १९ च्या महामारीच्या विळख्यात सापडलेल्या, संभ्रमावस्थेत असलेल्या माणसांना तुळशीची आठवण झाली. सुख मावळते आणि जिवावर संकट कोसळते! तेव्हा तुझी आठवण येते ही आपली कायमचीच वृत्ती.

पण तुळसच का आठवली? व्यावहारिक कारण म्हणजे तुळशीचं रोप सहज उपलब्ध होतं. ते फारशी जागा व्यापत नाही. त्याला संभाळणं सोपं असतं. मुख्य म्हणजे श्री विष्णु, त्यामुळे श्रीराम, श्रीकृष्ण आणि महत्वाचं म्हणजे महाराष्ट्राचं कुलदैवत श्री विठ्ठल यांना तुळस अतिशय प्रिय आहे. वैंजयंती माळ या देवतांंच्या पूजनात महत्वाची आहे. हिंदु रीतीरिवाज जाऊ देत पण मुस्लिम बांधवांचा सब्जा ही सुध्दा तुळशी प्रजातीतील एक जाती आहे.

सध्या कोविड १९ काळात वर्तमानपत्रांमधून अनेक वेगवेगळ्या बातम्या येत आहेत. ऑक्सिजन वायूच्या तुडवड्यामुळेतर सगळीकडे हाहाकार माजवला आहे. अशातच एक बातमी आली ती म्हणजे गेल्या आठवड्यात रोपवाटिकेत तुळशीच्या रोपांच्या मागणीत अचानक वाढ झाली. कुठेतरी वदंता उठली की इतर झाडांच्या किंवा वनस्पतींच्या तुलनेत तुळस ही अधिक प्रमाणात ऑक्सिजन हवेत सोडते. तेसुध्दा रात्रंदिवस! मात्र वैज्ञानिक सत्य असे की कोणतीही हरित वनस्पती केवळ दिवसाच ऑक्सिजन हवेत परत करते. याचं कारण हरित वनस्पती दिवसा म्हणजे सूर्यप्रकाशात हवेतील कार्बन डाय ऑक्साईड वापरतात. या कार्बन डाय ऑक्साईड आणि पाण्यातील हायड्रोजन यांचे सौर्य उर्जेच्या साहाय्याने संयुग तयार होते. हे संयुग म्हणजे कर्बोदके. पाण्यातून हायड्रोजन वेगळा होतो आणि ऑक्सिजन मुक्त होतो तो वातावरणाचा भाग बनतो.

लक्षात असू दे की केवळ सुर्यप्रकाशातच ही क्रिया घडून येते. रात्री नाही. पाण्याचं विघटन होऊन त्यापासून हायड्रोजन आणि ऑक्सिजन तयार होणं ही प्रकाश–रासायनिक (Photochemical Reaction) क्रिया आहे. तेव्हा सूर्यप्रकाश नाही तर पाण्याचं विघटन होऊन त्यापासून ऑक्सिजन निर्माण होणं शक्यच नाही. फारच अधिक तीव्रतेचे दिवे लावले तरच ही प्रक्रीया होऊ शकेल! पण दारात किंवा व्हरांड्यातील तुळशीला असं रात्री तीव्र क्षमतेचे दिवे लावून वाढवायचं का?

तेव्हा तुळस अवश्य घरी आणा. पण तिच्या पासून २४ तास ऑक्सिजन मिळेल अशी ’अंधश्रध्दा’ मनात बाळगू नये. बिचारी एवढीशी वनस्पती! दिवसा तरी किती ऑक्सिजन तयार करणार?

आकडेवारी असं सांगते ही दर दिवशी दर माणशी रुग्णालयात वापरले जाणार्‍या ऑक्सिजन सिलिंडरच्या क्षमतेचे तीन सिलिंडर ऑक्सिजन माणसाला आवश्यक असतो. आपण ऑक्सिजन वापरतो तो अगदी फुकट असतो. पण कोविड १९ चा विळखा बसलेल्यांना ऑक्सिजनची किंमत रुपयाच्या स्वरुपात आणि प्रत्यक्ष जीवनात किती याची जाणीव नक्की झालेली आहे.

डॉ. हेमा साने

आकांक्षा पुढती जिथे…

विसाव्या शतकाची नुकती कुठं सुरुवात झालेली होती. मलिका-ए-हिंद व्हिक्टोरिया राणी ख्रिस्तवासी होऊन तिचा मुलगा एडवर्ड आता बादशहा झालेला होता. पाचेक हजार मैलांवर भारतात ब्रिटिश राजवट आता स्थिरावलेली होती. इंग्रजी शिक्षण जरी भारतात सुरू झालेलं असलं तरी हे वाघिणीचं दूध सामान्यांना अजून पुरतं पचनी पडलेलं नव्हतं. त्यामुळं मातृभाषेतून शिक्षण घेऊन व्ह.फा. (Vernacular final म्हणजे तेंव्हाची सातवी) पास झाल्यावर अनेकांच्या शिक्षणाच्या गाड्या इथंच थांबत. पुढचं शिक्षण इंग्रजीतून असल्यानं या गाड्या मंदावत आणि स्टेशनं घेत घेत सावकाश पुढं सरकत.

अशाच एका मंदावलेल्या गाडीचा चालक म्हणजे रत्नागिरीचे दत्तात्रय लक्ष्मण पटवर्धन. (रत्नागिरीत पत्ता सांगताना एवढ्यावर भागत नाही तर कुठली आळी ते सुद्धा सांगायला लागतंय. तर हे पटवर्धन खालच्या आळीतले!) लखूनानांचे हे चिरंजीव म्हणजे महाव्रात्य. मुलाला समुद्राची अफाट ओढ, कोळी,मचवेवाले दालदी याचे दोस्त, समुद्रावर आणि समुद्रात दिवसेंदिवस घालवणे, आट्यापाट्या खेळण्यात वेळ काढणे आणि परीक्षा आली की चार दिवसात कसाबसा अभ्यास करून पास होणे हा याचा एकूण आयुष्यातला कार्यक्रम. काही वर्षे हा कार्यक्रम उत्तम चालला पण इंग्रजी पाचवीत म्हणजे आजच्या हिशोबात बारावीला मात्र त्यांची गाडी मंदावली. दोनदा परीक्षेत आपटी खाल्ल्यावर एक दिवस जेवणाच्या ताटावरच वडिलांशी वाद झाला आणि दत्तात्रेयांनी घराकडं पाठ फिरवली. निघताना वडिलांसमोर हजार रुपये महिन्याला मिळवीन तेंव्हाच परत येईन ही भीष्मप्रतिज्ञाही केली. मित्रमंडळी आणि ओळखीतल्या लोकांकडून चवली-पावली गोळा करून करून कोल्हापूरचा रस्ता धरला. मनसुबा मुंबापुरी गाठण्याचा असला तरी बोटीच्या तिकिटाएवढे पैसे खिशात नसल्याने त्यांनी खुष्कीच्या मार्गाने मुंबईकडे कूच केले. मजल दरमजल करत कोल्हापूर गाठल्यावर दत्तोपंतांनी तिथून रेल्वेने विनातिकिट मिरज आणि नंतर मुंबई अशी मजल मारली.

मुंबईत रत्नागिरीचे चाकरमाने भरपूर.त्यामुळं दत्तोपंतांनी आपल्या ओळखीच्या मंडळींना शोधून त्यांच्याकडे मुक्काम ठोकला आणि त्यांच्याच ओळखीने रेल्वेत गुडस क्लार्क म्हणून चिकटले. एखाद्याची गोष्ट इथंच संपली असती आणि शिरस्त्याप्रमाणे फार तर हेडक्लार्क म्हणून तो पेन्शनीत निघाला असता. पण दत्तोपंतांचा पिंड वेगळाच होता. सतत रेल्वेशी संबंध आल्यानं तिथल्या ब्रिटिश, अँग्लोइंडीयन आणि पारशी इंजिन ड्रायव्हरांचा रुबाब, त्यांचं ते टेचात रहाणं दत्तोपंतांना फार आवडायचं. त्यामुळं आपणही त्यांच्यासारखं इंजिन ड्रायव्हर व्हावं ही इच्छा दत्तोपंतांच्या मनात निर्माण झाली.

प्रयत्न तरी करून बघावा म्हणून दत्तोपंत एके रविवारी सरळ बीसीसीआय रेल्वेचे मुख्य इंजिनियर स्मिथसाहेबांच्या घरी जाऊन धडकले आणि आपली इच्छा त्यांना सांगितली. स्मिथसाहेबानं या पोराच्या डोळ्यातली महत्वाकांक्षा हेरली आणि त्यांना स्वतःचं शिफारसपत्र दिलं. पण हा मराठी पोरगा तिथल्या देशी-विदेशी साहेबांच्यात कसा घुसावा म्हणून त्याचं पुन्हा बारसं करून त्याला अँग्लोइंडियन करून टाकलं. दत्तात्रय लक्ष्मण पटवर्धन आता झाले डी लॅकमन पॅट. निळसर डोळे, तांबूस गोरापान रंग आणि दणकट शरीरयष्टीमुळं त्यांना हे नाव शोभूनही दिसू लागलं.बंगालमधल्या खडकपूर ट्रेनिंग स्कुलातून एक वर्षाचं शिक्षण पूर्ण करून दत्तोपंत नाही डी लॅकमन पॅट पुन्हा मुंबईत आले. पहिल्यांदा त्यांना लोकल गाडीच्या फायरमनचे काम देण्यात आले आणि पुरेसा कामाचा अनुभव आल्यावर ते इंजिन ड्रायव्हर झाले.

आता एखाद्याने इथंही समाधान मानून थांबायला हरकत नव्हती पण पॅटची महत्वाकांक्षा अजूनही शिल्लक होती. लहानपणापासून रत्नागिरीत आणि नंतर मुंबईत मोठमोठी जहाजं बघून त्यांच्या मनात आपण दर्यावर्दी व्हावं ही सुप्त इच्छा होतीच. यासाठीचं शिक्षण देणारं त्याकाळचे उत्तम विद्यापीठ होतं जर्मनीत हॅम्बुर्गला आणि आता तिथं कसं पोहोचावं याचे विचार पॅटच्या डोक्यात सुरू झाले. इंजिन ड्रायव्हरचं काम करता करता माटुंग्याच्या रेल्वे वर्कशॉपमधल्या जोडल नावाच्या एका जर्मन फोरमनशी पॅटची दोस्ती झाली. या जोडलचा भाऊ हेन्रीक हा मुंबई ते हॅम्बुर्ग बोटीवर पेटी ऑफिसर म्हणून काम करत असे. जोडलशी गप्पा मारतानाच आता पॅटच्या डोक्यात आपले दर्यावर्दी होण्याचे स्वप्न पूर्ण करण्याची इच्छा तरळू लागली. मग हेन्रीकशी संधान बांधून पॅट साहेबांनी जर्मनीला जाण्याचा चंग बांधला. हेन्रीकने चोरून पॅटना आपल्या बोटीवर घेतलं आणि बोट किनारा सोडून समुद्रात खोलवर पोचल्यावर पॅटना आपल्या एमिट नावाच्या कॅप्टनपुढं उभं केलं.

खवळलेल्या एमिटने प्रश्नांची सरबत्ती केल्यावर पॅटने साळसूदपणे आपण स्वातंत्र्य चळवळीत भाग घेतलेला असल्याने ब्रिटिश सरकार आपल्याला पासपोर्ट देत नसल्याचं कारण पुढं केलं आणि आपली हॅम्बुर्गला शिकायला जाण्याची इच्छाही सांगितली. एमिटला हे कारण पटलं. त्याने पॅटना जर्मनीला घेऊन जाण्याचं मान्य केलंच शिवाय बोटीच्या इंजिनरूममध्ये तात्पुरतं कामही दिलं. हॅम्बुर्गला पोचल्यावर एमिटने आपल्या वरिष्ठ अधिकाऱ्यांसमोर पॅटना उभं केलं, पॅटने आपल्याला दर्यावर्दी व्हायचं आहे आणि त्यासाठी हे धाडस केल्याचं मान्य केलं. या अधिकाऱ्यांनी मग काही खटपट करून पॅटना तात्पुरतं जर्मन नागरिकत्व मिळवून दिलं आणि हॅम्बुर्गच्या विद्यापीठात प्रवेशही मिळवून दिला. ( हा कोर्स जर्मन भाषेत होता की इंग्रजी? जर्मन भाषेत असल्यास पॅटना जर्मन भाषा येत होती काय वगैरे प्रश्न मलाही पडलेले आहेत.) पॅटचं शिक्षण सुरू झालं, विद्यापीठात काम करत शिकण्याची सोय असल्याने पॅटचा खर्चही परस्परच भागत होता. दोन वर्षांचा मरीन स्कुलचा कोर्स पूर्ण झाल्यावर त्यांनी लगेच ग्लासगोच्या नॉटिकल स्कुल मधून इंजिन अटेंडंट आणि कोस्टल नेव्हीगेशनचा कोर्सही पूर्ण केला. (काही ठिकाणी त्यांनी हे कोर्स स्कॉटलंडमध्ये केले अशीही माहिती सापडते)

आता सगळा समुद्र पॅटसाठी मोकळा होता. पदवीच्या जोरावर पॅटना लिव्हरपूल ते न्यूयॉर्क प्रवासी आणि मालवाहतूक करणाऱ्या बोटीवर नोकरी मिळाली. दोन-तीन वर्षे ती नोकरी करून बक्कळ पैसा गाठीशी बांधल्यावर पॅटना आता घराची ओढ लागली. साधारणतः १९१२ किंवा १३ साली ते आधी मुंबईला आणि तिथून रत्नागिरीला आले. तुकाराम बोटीतून उतरलेल्या सफेद अर्धी चड्डी, अर्ध्या बाह्यांचा शर्ट आणि नौदलाची टोपी अशा पोशाखातल्या रत्नागिरीच्या या दत्तू पटवर्धनाला आधी त्यांच्या स्वागताला आलेल्या कुणीही ओळखलं नाही. पण त्यांची ओळख पटल्यावर दोन बैलांच्या धमणीतून त्यांची जंगी मिरवणूक निघाली. रत्नागिरीत दत्तोपंतांनी दीड-दोन वर्षं मुक्काम केला. त्या दरम्यान त्यांचं लग्न झालं, एक मुलगाही झाला आणि बाळंतपणानंतर लगेच त्यांच्या पत्नीचं निधन झालं. त्याच दरम्यान त्यांचे वडील लखूनाना यांनीही देवाज्ञा झाली. आपल्या छोट्या मुलाला आईच्या पदरात टाकून विमनस्कपणे पॅटनी पुन्हा इंग्लंडचा रस्ता धरला.इंग्लंडमध्ये पोचून पुन्हा त्यांची जहाजावरची नोकरी सुरू झाली, मागच्या सगळ्या गोष्टी विसरून पॅट पुन्हा धडाडीने कामाला लागले. याच दरम्यान जगावर पहिल्या महायुद्धाच्या सावल्या पसरू लागलेल्या होत्या. युद्धाला तोंड फुटले लौकरच इंग्लंडही युद्धात उतरले. इंग्लडमध्ये युद्धाची धामधूम चालू झाली आणि सरकारने तरुणांना लष्करभरतीचे आवाहन केले.

पॅटनी ताबडतोब ब्रिटिश आरमार किंवा लष्करात भरती होण्यासाठी अर्ज केला पण वंशाने भारतीय म्हणून त्यांचा अर्ज फेटाळण्यात आला. मग पॅट अम्ब्युलन्स कोअरमध्ये भरती झाले आणि प्रथमोपचार, शुश्रूषा वगैरेचे प्रशिक्षण घेऊन रणभूमीवर पोचले. काही दिवसांतच त्यांचा निडरपणा आणि धडाडी बघून त्यांना लष्करात भरती करण्याबद्दलची शिफारस त्यांच्या वरिष्ठांनी केली.एव्हाना युद्धाने चांगलाच जोर पकडलेला होता आणि जिथून मिळतील तिथून सैनिकांची भरती सुरू झालेली होती. पॅटना भारतीय पलटणीपेक्षा एखाद्या ब्रिटिश पलटणीतच जाण्याची फार इच्छा होती म्हणून त्यांना ससेक्स रेजिमेंटमध्ये भरती करून घेण्यात आले. त्यांची तडफ बघून १९१५ साली त्यांना त्याच पलटणीत मशीनगन सेक्शनमध्ये घेण्यात आले.

१९१६ साली फ्रान्समध्ये लढताना मांडीत दोन गोळ्या घुसून पॅट जखमी झाले. त्यातून बरे झाल्यावर काही काळ त्यांनी गुप्तवार्ता खात्यातही काम केलं. पण त्यांच्याकडे असणारे तांत्रिक कौशल्य लक्षात घेऊन त्यांना रॉयल एअरफोर्समध्ये एअर मेकॅनिक करण्यात आलं. तिथल्या परीक्षा पास होत होत त्यांनी ब्रिटिश हवाईदलात लेफ्टनंट म्हणून कमिशन मिळवलं. पॅटच्या या सगळ्या कर्तृत्वाची दखल ब्रिटिश वर्तमानपत्रांनीही घेतली आणि त्यांच्याबद्दल ‘A Manly Young Maratha’ असे गौरवोद्गार काढले.

पहिलं महायुद्ध संपलं आणि रणभूमीवर शौर्य गाजवणारे सैनिक घरोघर परतले. पॅटही रत्नागिरीला आले आणि आईबापांच्या प्रेमाला पारख्या असलेल्या आपल्या मुलाला त्यांनी जवळ घेतलं. पॅटच्या पराक्रमाची दखल भारतीय वर्तमानपत्रांनीही घेतली होती. केसरीत त्यांच्याबद्दल लेखही छापून आला होता. त्यामुळं परत आल्यावर जागोजागी त्यांचे सत्कार करण्यात आले. सांगलीचे राजे चिंतामणराव पटवर्धन यांनीही आपल्या कुळातल्या या पराक्रमी व्यक्तीचा सत्कार केला.आयुष्याची पुढची वाटचाल करण्याच्या दृष्टीने पॅटनी अमरावतीच्या चंद्रा शेवडे यांच्याशी विवाह केला. काही काळ भारतात राहिल्यावर पत्नी आणि चिरंजीवांसहित इंग्लंडला जाऊन ते पुन्हा आपल्या हवाईदलाच्या नोकरीत रुजू झाले. १९२१ ते २८ एवढा काळ इंग्लंडमध्ये काढल्यावर त्यांच्या पत्नीला तिथले हवामान सोसेनासे झाले म्हणून त्यांनी भारतात बदली मागून घेतली. सिकंदराबादमधल्या लष्कराच्या राखीव दलात त्यांची अधिकारी नेमणूक करण्यात आली.

पण गोष्ट इथंही संपत नाही…

सरकारी नोकरी, मिळणारा उत्तम पगार आणि समाजात मान असतानाही पॅटच्या मनात आपला देश, त्याचं पारतंत्र्य कुठंतरी टोचत होतं. १२ मार्च १९३०ला गांधीजींनी दांडीयात्रा अर्थात सविनय कायदेभंगाची घोषणा केली आणि देशभर त्याच्या ज्वाळा भडकल्या. दत्तोपंत सिकंदराबादमधून निघून थेट दांडीयात्रेत सामील झाले. ऐषारामी आयुष्य आणि पदकांनी सजलेला सैनिकी गणवेश त्यागून त्यांनी जाडीभरडी खादी अंगावर चढवली. ही बातमी सिकंदराबादला जाऊन पोचल्यावर तिथं भयंकर खळबळ उडाली. आपला एक उत्तम अधिकारी आणि त्याचा स्वातंत्र्य चळवळीत सहभाग ही कल्पनाही ब्रिटिश सरकारला सहन होत नव्हती. दत्तोपंतांना ताबडतोब बडतर्फ करण्यात आलं, त्यांच्या पत्नी आणि मुलांना सरकारी घरातून बाहेर काढण्यात आलं.

काही काळानंतर दत्तोपंत आणि कुटुंब आपल्या रत्नागिरीच्या घरी परत आले. आता त्यांच्यापुढे निर्वाहाचा प्रश्न उभा होता. किरकोळ उद्योगधंदा करून दत्तोपंत आपला प्रपंच चालवू लागले. त्याशिवाय स्काऊट संघ स्थापन करून ते तरुणांना सैनिकी पेशासाठी तयार करण्यासाठीही धडपड करत होते.पण परिस्थिती एकूण हलाखीचीच होती.

१९३९ साली दुसरे महायुद्ध सुरू झाले आणि पुन्हा भारतात मोठ्या प्रमाणावर सैनिक भरती सुरू झाली. अशा प्रसंगी शांत बसेल तो सैनिक कुठला? दत्तोपंतांनी थेट दिल्ली गाठली आणि व्हाईसरॉय लिनलिथगोची भेट घेतली. व्हाईसरॉयला आधी वाटले की आपली पेन्शन सुरू करावी यासाठी दत्तोपंत इथं आलेले आहेत पण दत्तोपंतांनी हिटलरशी लढण्यासाठी आपल्याला लागणारे मनुष्यबळ आणि माझ्यासारखे हजारो योद्धे तयार व्हावेत म्हणून मला सरकारची मदत करण्याची संधी आपल्याला मिळावी हा आपल्या भेटीचा हेतू असल्याचे व्हाईसरॉयला सांगितले. लिनलिथगोला हे पटले आणि तेंव्हा नुकत्याच तयार झालेल्या ऑल इंडिया मिलिटरी स्कुल या लष्करी अधिकारी घडवणाऱ्या संस्थेत दत्तोपंतांना पुन्हा स्थान देण्यात आले. भरती झालेल्या युवकांना पैलू पाडून अधिकारी करण्याचे काम दत्तोपंत उत्साहाने करू लागले. पण हळूहळू दत्तोपंतांची प्रकृती ढासळू लागली आणि त्यांना कॅन्सर झाल्याचे निदान झाले.आणि या कॅन्सरशी झगडतानाच २६ ऑगस्ट १९४३ साली त्यांचे निधन झाले.

टिपा/स्पष्टीकरण –

१.या लेखासाठी रत्नागिरीच्या गुरुनाथ कुलकर्णी नावाच्या एका लेखकाने १९७६ साली साप्ताहिक माणूस मध्ये लिहिलेला एक लेख, इंटरनेटवर सापडलेली काही माहिती आणि ब्रिटिश वर्तमानपत्रे लंडन गॅझेट व द ग्राफिक संदर्भ म्हणून वापरलेले आहेत. ब्रिटिश दप्तरातली ही माहिती लंडनस्थित संकेत कुलकर्णी या माझ्या मित्राने मला मिळवून दिली. मिळालेल्या संदर्भांची एक महत्वाची मर्यादा म्हणजे गुरुनाथ कुलकर्णी यांच्या लेखातली बरीचशी माहिती ही अतिशयोक्तीपूर्ण आहे हे लक्षात आल्याने त्यातला बराचसा भाग मला गाळून टाकावा लागला. लेखातील महितीपेक्षा वेगळी आणि विश्वासार्ह माहिती मिळाली तर लेखात जरूर ते बदल नक्की केले जातील.

२. लेख लिहिताना मी घटनांची वर्षे फारशी लिहिलेली नाहीत कारण त्याबद्दलची विश्वासार्ह माहिती मला मिळालेली नाही.

३. कुलकर्णींचा लेख, गेल्या काही वर्षातली भारतीय वर्तमानापत्रे आणि नेटवरचे संदर्भ पॅट हे पहिले भारतीय पायलट आणि त्यांनी जर्मनीवर बॉम्बिंग केलं वगैरे माहिती देतात पण पॅटच्या सर्व्हीस कार्डवर ते पायलट असल्याची नोंद नाही. शिवाय जर्मनीवर हवाई हल्ला केलेल्या पायलट्सच्या यादीतही त्यांचे नाव आढळत नाही.

४.कुलकर्णींच्या लेखात आणि इतर काही ठिकाणी पॅटना जर्मनीवर बॉम्बिंग केल्याच्या पराक्रमाबद्दल किंग्ज मेडल मिळाले असे उल्लेख आढळतात पण ते मेडल मिळालेल्या लोकांच्या यादीत पॅटचे नाव नाही.

५. या निमित्ताने पहिल्या महायुद्धात पायलट असणाऱ्या पहिली भारतीय व्यक्ती कोण या प्रश्नाचेही उत्तरही सापडले. लेफ्टनंट हरदितसिंग मलिक हे पहिले भारतीय पायलट. हरदितसिंग हे १९८५ पर्यंत जिवंत होते. भारताला स्वातंत्र्य मिळाल्यानंतर ते काही काळ कॅनडा आणि फ्रान्समध्ये भारतीय उच्चायुक्त म्हणूनही कार्यरत होते. त्यांची १९७० साली दूरदर्शनने घेतलेली मुलाखत येथे उपलब्ध आहे. http://vimeo.com/40764466 अर्थात या बाबतीतही मतभेद आहेच.

६. लेफ्टनंट श्रीकृष्ण वेलींगकर हे पहिले मराठी पायलट. मूळचे मुंबईचे असणारे वेलींगकर केम्ब्रिजमध्ये शिकत असताना ब्रिटिश हवाईदलात भरती झाले आणि २७ जून १९१८ ला जर्मनीत त्यांचे विमान कोसळून ते मृत्युमुखी पडले. यांची याहून अधिकची माहीती सध्यातरी माझ्याकडे नाही.

७. दत्तात्रय लक्ष्मण पटवर्धनांचे वंशज सध्या मुंबईत असतात अशी माहिती मला मिळाली पण त्यांच्यापर्यंत मी पोहोचू शकलेलो नाही.

८. सांगलीचे महाराज श्री चिंतामणराव पटवर्धन यांनी दत्तोपंतांचा सत्कार केल्याची माहिती मी दिली आहेच पण पुढच्या काळात त्यांचे पुत्र युवराज श्री प्रतापसिंह पटवर्धन हे सुद्धा ब्रिटिश हवाईदलात पायलट होते आणि दुसऱ्या महायुद्धादरम्यान मद्रासजवळ त्यांचा एका विमान अपघातात मृत्यू झाला.

या सगळ्या अपुऱ्या माहितीच्या जंजाळातून एक मात्र लक्षात येतं की जर्मनीवरच्या हवाईहल्ल्यात पॅट असोत किंवा नसोत, त्यांना किंग्ज मेडल मिळालेलं असो किंवा नसो पण त्यांच्या कर्तुत्वाची झळाळी कुठंही कमी नाही. एवढी जिद्द आणि धडाडी असणारा मागच्या शतकातला हा ‘Manly Young Maratha’ एक विलक्षण गृहस्थ होता हे नक्की.

यशोधन जोशी

सदैव सैनिका पुढेच जायचे…

वेदना आणि मनुष्य यांचं नातं फार प्राचीन आहे, मानवाच्या एकूण वाटचालीत विविध वेदनांनी त्याला किती त्रास दिला असेल याची  आपल्यासारख्या रसायनजीवी पिढीतल्या लोकांना कल्पनाही येणार नाही. वेदनाशमनासाठी अफूचा वापर पूर्वापार केला जात असे पण अफूमुळे गुंगी येत असे आणि या अफूचे व्यसन लागण्याचा धोका हा होताच. ज्या औषधाने वेदना जाणवणार नाहीत अशा औषधाचा शोध युरोपमधल्या औद्योगिक क्रांतीच्या आसपासच सुरू झाला.अनेक वैज्ञानिक यासाठी धडपडत  होते. त्यातच Wilhelm Adam Sertürner हा एक जर्मन शास्त्रज्ञही होता. 

एके रात्री त्याची दाढ भयंकर ठणकत असल्याने त्याला मुळीच झोप लागत नव्हती. दुखण्याकडे थोडं दुर्लक्ष व्हावं म्हणून Sertürner आपल्या प्रयोगशाळेत काही प्रयोग करत बसलेला होता. आणि अफूची बोंडे उकळून त्यावर विविध प्रक्रिया करताना त्याला अचानक मॉर्फीनचा शोध लागला आणि लाखो वर्षांच्या वेदनेला औषध मिळाले. ते वर्ष होतं १८०४, म्हणजे इकडं महाराष्ट्रात वसईचा तह करून दुसरा बाजीराव पेशवा स्वस्थ बसल्याला फक्त दोन वर्ष झालेली होती. 

मॉर्फीनला Sertürner नं दिलेलं नाव होतं morphium जे ग्रीक पुराणातील स्वप्नांचा देव  असणाऱ्या Morpheus वरून घेतलेलं होतं. Morphium वर विविध प्रयोग होत होत मॉर्फीन तयार व्हायला आणि त्यानं आपलं बस्तान बसवायला १८१७ साल उजाडलं. मॉर्फीनमुळे रणांगणावर लढणाऱ्या सैनिकांना जणू संजीवनीच मिळाली. 

शरीराला लागलेल्या मारासाठी मॉर्फीन आता उपलब्ध होतं पण मनाला लागणाऱ्या माराचं काय? तर यासाठीचं औषध आधीपासूनच उपलब्ध होतं. जगभरात अनेक ठिकाणी सापडणारी Ephedra ही वनस्पती त्यासाठी वापरली जाई. Ephedra च्या रसाचा वापर करून मनाला उभारी देणारे, उत्साह आणि जोम वाढवणारे द्रव्य तयार केले जाई. चीनमध्ये याचा वापर रात्रीच्या वेळी गस्त घालणाऱ्या सैनिकांना जागे आणि सतर्क ठेवण्यासाठी केला जाई. या Ephedra बद्दल अजून एक महत्वाची गोष्ट सांगायची तर आपल्या वेदात आणि महाकाव्यात जागोजागी उल्लेख येणारी सोमवल्ली, म्हणजे जिच्यापासून सोमरस तयार होतो ती म्हणजेच Ephedra असं काही अभ्यासकांचं मत आहे. 

जपानी शास्त्रज्ञांनी १९ व्या शतकापासून Ephedraवर  संशोधन करायला सुरुवात केली. १८८७ साली जपानी रसायनशास्त्रज्ञ Ogata यानं Ephedrine तयार केलं जे जवळपास आणिबाणीच्याप्रसंगी आपल्या मेंदूला आणि शरीराला उभारी देणाऱ्या adrenaline सारखंच होतं. १९२७ साली ब्रिटिश शास्त्रज्ञ Gordon Alles नं याच श्रेणीतले वरचे प्रयोग करत करत Amphetamine चा शोध लावला. नैराश्य घालवणारे, मनाला उभारी देणारे हे नवे संशोधन त्याने Smith Kline & French या कंपनीला विकले. आणि Benzedrine या नावाने त्याचे inhaler १९३२ साली बाजारात आले.

त्याचवेळी इकडं जर्मनीत पहिल्या महायुद्धात झालेल्या नुकसानाची भरपाई करण्याचे आणि गेलेली पत पुन्हा मिळवण्याचे मनसुबे रचले जात होते. १९३७ सालातल्या एका दिवशी डॉक्टर Hauschild हा एक औषध निर्मिती शास्त्रज्ञ आपल्या प्रयोगशाळेत काही खुडबुड करत होता. काचेच्या भांड्यात काही रसायनं उकळत होती, त्यांची वाफ दुसऱ्या चंबूत गोळा होत होती त्यातच दुसरी रसायनं मिसळली जात होती. शेवटी एकदाचं त्याला हवं असणारं रसायन तयार झालं.त्याच्या चाचण्या प्राण्यांवर आणि माणसांवर करून बघितल्यावर Hauschild ला आपल्या प्रयोगाची उपयुक्ततेची खात्री पटली आणि त्यानं या तयार झालेल्या औषधाला नाव दिलं Volksdroge म्हणजे सर्वसामान्यांचे औषध.Hauschild ज्या कंपनीसाठी काम करायचा  तिनं Pervitin या नावानं हे औषध बाजारात आणलं. 

पहिल्या महायुद्धाच्या काळापर्यंत शक्तिवर्धक औषधं घेणे म्हणजे पौरुषहिनता, दौर्बल्य मानलं जाई. अशी औषधं घेणाऱ्याना कडक शिक्षा होई. पण आर्यन वंशाला मानहानीकारक असा महायुद्धातील पराभवावरून हिटलरने जर्मनीला चेतवायला केलेली सुरुवात आणि Hauschild नं शोधून काढलेल्या methamphetamine चा उदय हा जवळपास एकाच काळातला. हिटलरच्या स्वप्नातला बलवान आणि शक्तिशाली जर्मनी घडवायला methamphetamine पुढं आलं. जर्मनीने जोरदार सैनिकीकरण सुरू केले आणि या फौजेची ताकत वाढवण्यासाठी विविध प्रयोग सुरू झाले. 

१९३९ साली जर्मनीने दुबळ्या पोलंडवर हल्ला केला. हे आक्रमण इतकं वेगवान होतं की पोलंडला सावरायला वेळच मिळाला नाही. पॅन्झर रणगाडे, स्टुका ही बॉम्बर विमानं आणि पायदळ यांनी एकत्रितपणे केलेला वेगवान हल्ला म्हणजेच Blitzkrieg. यातली सर्वात कमकुवत कडी म्हणजे पायदळाच्या हालचाली. त्यांच्या पुढं जाण्याच्या वेगाला मर्यादा होत्या, काही काळानंतर अन्नाची/विश्रांतीची गरज त्यांना भासत असे पण त्यामुळं लष्करी डावपेचांना अडथळा येत असे.  पण हे सैनिक न थांबता सतत पुढं सरकत होते, त्यांच्यातला उत्साह मुळीच कमी होत नव्हता. ते अतिशय सजग होते, कुठल्याही धोक्याची त्यांना भीती वाटत नव्हती एवढंच काय तर त्यांना भूक आणि झोपेचीही आठवण होत नव्हती. हा बदल घडवून आणला होता Pervitin नं. Pervitin चा खुराक घेतलेले हे सैनिक सतत ४८-६० तास पुढं सरकत होते.  

Pervitin चा वापर अद्याप मर्यादित असला तरी त्याचे गुण सगळ्याच सैनिकांच्या ध्यानात आलेले होते. हे सैनिक आपल्या घरी पाठवलेल्या पत्रात Pervitin ची भलावण करत होते, लष्करात त्यांचा पुरवठा मर्यादित असल्यानं घरच्यांना या गोळ्या पाठवून देण्याची मागणीही करत होते. लौकरच Pervitin ची उपयुक्तता लक्षात येऊन सैन्याला त्याचा मुक्त पुरवठा सुरू झाला.

Dr. Ranke हा जर्मनीच्या लष्करी आरोग्यसेवेत असणारा एक बडा अधिकारी होता, Pervitin मुळं वाढलेली क्षमता उपयोगात आणून जर्मनीला पुन्हा गतवैभव मिळवून देणे हे त्याचे उद्दिष्ट होते. त्याने या औषधाचा पुरवठा वाढवणे गरजेचे आहे अशी शिफारस केल्यावर Pervitin तयार होणाऱ्या Temmler Werke कंपनीच्या कारखान्यातून आता दिवसाला ८ लाख गोळ्यांचे उत्पादन व्हायला लागले. एप्रिल ते जून १९४० च्या दरम्यान जवळपास ६० लाख गोळ्यांचे वाटप पायलट, रणगाडे चालक आणि भूदलातील सैनिकांना करण्यात आले. पायलट आणि रणगाडे चालक यांच्यासाठी Pervitin ची चॉकलेट तयार करण्यात आली. त्यांना Fliegerschokolade  (flyer’s chocolate) आणि Panzerschocolade अशी नावं देण्यात आली. १९४० च्या एप्रिल महिन्यात डेन्मार्क आणि नॉर्वे, मे महिन्यात बेल्जियम असे आगेकूच करत जर्मन सैन्य फ्रान्सच्या सीमेवर येऊन पोचले. 

या दरम्यान ज्यांची विचारशक्ती अजून ताळ्यावर आहे असे काही लोक जर्मनीत अजूनही शिल्लक होते, त्यापैकी एक होता   स्वतः डॉ असणारा आणि जर्मन आरोग्यसेवेचा प्रमुख Leo Conti. तो जर्मन सरकारला वारंवार Pervitin च्या वापरावर प्रतिबंध आणण्याची गरज बोलून दाखवत होता, खुल्या बाजारात  Pervitin सर्वांसाठी उपलब्ध असू नये म्हणून सरकारला विनंतीपत्रे पाठवत होता पण त्याच्याकडे कुणीही लक्ष देत नव्हते. पण आता हळूहळू सैनिकांकडून या गोळ्यांबद्दल वारंवार तक्रारी यायला लागलेल्या होत्या. अन्नावरची वासना कमी होणे, निद्रानाश, सदैव जाणवणारी अस्वस्थता ही लक्षण बऱ्याचशा सैनिकांना जाणवू लागलेली होती काहींना तर हृदयविकाराचा त्रासही सुरू झालेला होता. त्यामुळं याची काही प्रमाणात तरी दखल घेणं लष्कराला भाग पडलं. जर्मनीच्या लष्करी आरोग्यसेवेत असणाऱ्या Ranke च्या शिरावरच Pervitin च्या सुयोग्य वापराबाबत नियमावली तयार करण्याची जबाबदारी टाकण्यात आली. त्याने लष्करी दलांसाठी या गोळ्यांच्या सेवनाची जी पद्धत तयार केली ती अशी होती- जेंव्हा कोणतीही मोहीम असेल किंवा एखादी जोखमीची कामगिरी असेल  तेंव्हाच यांचा वापर व्हावा. गोळ्यांचा डोस अशा प्रकारे घ्यावा – दिवसा १ गोळी, रात्री पुन्हा २ गोळ्या आणि गरज पडल्यास ४ तासाने पुन्हा २ गोळ्या. अर्थात ही नियमावली विजयाची धुंदी चढलेल्या जर्मन सेनानी आणि सैनिकांनी फारशी मनावर घेतली नाही.

फ्रान्सच्या सीमेच्या आसपास पोचलेल्या जर्मन सैन्याचा सेनानी जनरल Heinz Guderian नं आपल्या सैन्याला संबोधित करताना सांगितलं की फ्रान्सच्या सैन्याला प्रतिकाराची संधी न देता जर पुढं सरकायचं असेल तर किमान ३-४ दिवस आपल्याला न थांबता आगेकूच करत रहावे लागेल. आता पुन्हा नियमावली डावलून Pervitin चा वापर करण्याशिवाय पर्याय नव्हता. फ्रान्सवर चढाई करणाऱ्या या सैन्याला Pervitin चा अमाप पुरवठा करण्यात आला. फक्त 1st Panzer division च्या सैनिकांनाच जवळपास २५ हजार गोळ्या वाटण्यात आल्या. १० मे १९४० ला फ्रान्सवरच्या आक्रमणाला सुरुवात झाली.  गडबडलेल्या फ्रेंच सेनेला मागे रेटत जर्मनीची आगेकूच सुरू होती. सलग १७ दिवस न थांबता लढत राहून जर्मन सैन्याने हा पल्ला गाठला. हिटलरला जर्मन सैन्य फ्रेंच भूमीत खोलवर आत शिरल्याचा संदेश पोचल्यावर तो ही चकित झाला आणि त्याने Guderian ला उलट संदेश पाठवला की तुम्ही चुकीचा संदेश पाठवलेला आहे. चर्चिलनेही या भयंकर वेगवान चढाईचा उल्लेख ‘आश्चर्यकारक’ असा करून ठेवलेला आहे.

फ्रान्सच्या पाडावानंतर आता फ्रेंचभूमीवरून इंग्लंडवरच्या हल्ल्याच्या योजना सुरू झाल्या. हवाई हल्ले करून इंग्लंडला बेजार करण्यात येऊ लागले. ब्रिटिश तोफखान्यापासून बचाव व्हावा म्हणून हे हल्ले रात्रीच्या वेळी करण्यात येत. रात्री ११ वाजता फ्रान्समधून उड्डाण करून जर्मन विमानं मध्यरात्री लंडन आणि इतर शहरांवर पोचत आणि मग हल्ला सुरू करत. या हल्ल्यात सहभागी झालेले पायलट्स हे Pervitin घेऊनच निघत आणि इंग्लंडवर पोचल्यावर पुन्हा एक खुराक घेऊन हल्ल्याला सुरुवात करत. जर्मन पायलट्समध्ये Pervitin ला Pilot salt, Stuka pills किंवा Göring pills या नावाने ओळखले जाई.

Conti बरोबरच इतर शास्त्रज्ञही आता Pervitin च्या अतिवापरामुळे होणाऱ्या दुष्परिणामांबद्दल बोलू लागलेले होते. ThePervitin problem म्हणून वृत्तपत्रातही याबद्दल चर्चा होऊ लागलेली होती. त्याचा परिणाम म्हणून हळूहळू Pervitin चा वापर हळूहळू कमी केला जाऊ लागला. सामान्य जनतेसाठी तर याचा पुरवठा पूर्णतः बंद करण्यात आला.

हळूहळू जर्मनीची सर्वच आघाड्यांवर पिछेहाट होऊ लागली, रशियावरचे फसलेले आक्रमण आणि दोस्तांची वाढती ताकत यामुळे पिचलेल्या जर्मन सैन्याला पुन्हा पुन्हा पराभूत व्हावे लागू लागले. रशियातून जीव वाचवून माघार घेताना फक्त Pervitin मुळेच हजारो सैनिकांचे जीव वाचले. १९४४ साली पुन्हा एकदा चमत्काराची अपेक्षा ठेवून Pervitin पेक्षा जास्त ताकतीच्या गोळ्यांच्या निर्मितीसाठी जर्मनीत धडपड सुरू झाली. त्यानुसार D-IX या नवीन रसायनाची निर्मिती करण्यात आली, त्याच्या चाचण्या छळछावणीतल्या कैद्यांवर करून त्यांच्याकडून युद्धसाहित्य निर्मितीचे काम वेगाने करून घेण्यात यशही आले. पण तोवर जर्मनीचा पराभव झाल्यामुळे हा नवीन शोध कधीच उपयोगात आला नाही. 

जर्मन्स कशाप्रकारे रसायनांच्या अमलाखाली युद्ध करत होते हे आपण बघितलं पण दोस्तसेनाही या बाबतीत मागे नव्हत्या. १९४० साली पकडला गेलेल्या जर्मन पायलटकडून Pervitin सापडल्यावर Henry Dale या ब्रिटिश शास्त्रज्ञाने त्यात methamphetamine असल्याचा शोध लावला आणि त्याचा उपयोग युद्धखात्याला  सांगितला. Amphetamine नावाचं रसायन इंग्लंडकडे आधीच तयार होतं त्याचा वापर करून त्यांनी Benzedrine नावाच्या गोळ्या तयार केल्या आणि त्यांचा वापर सुरू केला. लौकरच अमेरिकेलाही ही बातमी कळली आणि त्यांनीसुद्धा या गोळ्यांचा वापर सुरू केला. म्हणजे ज्या काळात जर्मन्स हळूहळू यातून बाहेर पडत होते तेंव्हा ब्रिटिश आणि अमेरिकन मात्र याच्या आहारी चाललेले होते.

अमेरिकेतून समुद्रमार्गे येणारी रसद आणि युद्धसाहित्याची जहाजे यांना संरक्षण देण्यासाठी हवाईदलाला सतत दक्ष रहावे लागे. आता Amphetamine मुळे न थकता सजगपणे पायलट्स आपले काम करू लागले. पायलट्सचा साथीदार म्हणून या गोळ्यांना co-pilot हे नाव पडलं. जर्मन सेनानी रोमेल आणि त्याच्या अजेय afrika korps विरुद्ध विजय मिळवणारा जनरल मॉंटगोमेरी याने प्रसिद्ध अशा El- Alamein च्या लढाईआधी जवळपास एक लाख Benzedrine चे वाटप आपल्या सैनिकांना केले. (जवळपास २५,००० भारतीय सैन्य या लढाईत सहभागी झालेले होते त्यानाही Benzedrine मिळालेल्या होत्या काय याबाबत मात्र काही पक्की माहिती नाही) जपानविरुद्ध पॅसिफिक समुद्रात आणि त्यातल्या बेटांवर लढताना अमेरिकन सैन्यानेही Benzedrine चा पुरेपूर वापर केला. अमेरिकेने वापरलेल्या एकूण गोळ्यांचा हिशोब माहीत नसला तरी ज्या Smith Kline & French या कंपनीने अमेरिकन लष्कराला एकूण ८,७७,००० डॉलरच्या Benzedrine गोळ्या पुरवल्या. त्याशिवाय इंग्लंडने अमेरिकेला ८० लाख गोळ्या पुरवल्या त्या वेगळ्याच. 

जपाननेही या रसायनांच्या लढाईत सहभाग घेतलेलाच होता. सैन्यदले ते युद्धसाहित्य तयार करणाऱ्या कारखान्यात काम करणारे कामगार methamphetamine पासूनच तयार करण्यांत आलेल्या Philopon किंवा Hiropin या गोळ्यांचा वापर करत. याशिवाय आत्मघातकी हल्ले करणारे तरुण kamikaze पायलट methamphetamine ची इंजेक्शन्स घेऊनच विमानात बसत. महायुद्ध संपल्यावर जपानी सैनिक घरोघर परतले, युद्धसाहित्याचेकारखाने बंद झाले पण या गोळ्यांची सवय लागलेली जपानी जनता गोळ्यांशिवाय अस्वस्थ झाली. सरकारी कारखान्यात तयार झालेला आणि वापरात न आलेला साठा काही प्रमाणात सरकारी दवाखान्यात आला पण बराचसा माफिया टोळ्यांच्या हाती लागला. यातून टोळीयुद्ध होऊन अंगभर चित्रविचित्र गोंदकाम केलेल्या Yakuza या माफिया टोळीचा उदय झाला.

महायुद्ध संपलं तरी जगाचं कारभारीपण करायची सवय लागलेल्या अमेरिकेला पुढं अनेक युद्धं खेळावी लागली. तिथंही त्यांनी सैनिकांची शारीरिक क्षमता वाढावी म्हणून अनेक रासायनिक औषधांचा वापर केला आणि अजूनही करत आहेत. धक्कादायक गोष्ट म्हणजे जगाच्या पुढचा नवीन धोका ठरलेल्या ISIS कडेही Captagon  या नावे​​ ओळखल्या जाणाऱ्या amphetamine पासून तयार झालेल्या गोळ्या सापडत आहेत आणि धर्माच्या अफूबरोबरच या गोळ्यांचाही वापर सैनिकांना चेतवण्यासाठी केला जात आहे.

यशोधन जोशी

संदर्भ

Peter Andreas – Killer High_ A History of War in Six Drugs 

Norman Ohler & Shaun Whiteside, – Blitzed_ drugs in Nazi Germany

भित्यापाठी….

‘भित्यापाठी ब्रह्मराक्षस’ हे असं लहानपणी आपण घरच्यांनी सांगितलेले नेहमी ऐकायचो. असाच एक ब्रह्मराक्षस उभा झाला दुसर्‍या महायुध्दाच्या काळात. तर ही कहाणी आहे एका बोटीची जिच्यामुळे दुसर्‍या महायुध्दात दोस्त राष्ट्रांमधे असेच दहशतीचे वातावरण निर्माण केले. ही बोट युध्दात वापरली गेली नाही तरी तिची दहशत सुमारे ६ वर्षे दोस्त राष्ट्रांवर राहिली.

साल होते १९३९. दुसरे महायुद्ध ऐन भरात होते. जर्मन सैन्याची सगळीकडे सरशी होत होती. जर्मनीने युध्दावर मजबूत पकड घेण्यासाठी एक अतिशय महत्त्वाकांक्षी योजना आखली. बाल्टीक समुद्रावर आपल्या आरमाराची ताकद वाढवून जर्मनीला इंग्लंड आणि रशिया या दोन मोठ्या शत्रूवर कुरघोडी करता येणार होती आणि त्यादृष्टीने जर्मनीने आपले प्रयत्न चालू केले.

जर्मनीने एका युध्दनौकेच्या निर्मितीला प्रारंभ केला. अशी युध्दनौका जिच्यामुळे शत्रूंच्या मनात धडकी भरली होती. टिरपीझ नावाची ही युद्धनौका जर्मनीने १९३९ साली बनवायला सुरुवात केली. आणि लौकरच या युध्दनौकेच्या वैशिष्ठ्यांची माहिती बाहेर फुटली. खरोखरच जर ही युध्दनौका युध्दाच्या मैदानात उतरली असती तर दोस्त राष्ट्रांची त्रेधातिरपीट उडाली असती. त्यामुळे दोस्त राष्ट्रांचे या युध्दनौकेला उध्वस्त करणे हे एक महत्वाचे लक्ष होते. टिरपीझ हे नाव १८९७ ते १९१६ या दरम्यान जर्मनीच्या आरमारात अ‍ॅडमिरल असलेल्या अल्फ्रेड टिरपीझवरून घेतले होते. अ‍ॅडमिरल टिरपीझने जर्मनीचं आरमार इतके बळकट केले होते की इंग्लंडच्या रॉयल नेव्हीलाही धडकी भरावी. असे काय होते टिरपीझमधे ज्याने शत्रू गटात खळबळ माजावी?

टिरपीझ ही एक महाकाय युद्धनौका होती. ७९२ फूट लांबी असलेल्या या नौकेचे वजन ४२९०० टन होते. ती ३० नॉटसच्या वेगाने मार्गक्रमण करू शके. या युद्धनौकेवर १५ इंची ८ तोफा, ५.९ इंची १२ बंदुका, ४ इंची १६ बंदुका, २१ टोर्पेडो असलेल्या ८ नळकांड्या आणि ६ विमाने असलेल्या या नौकेच्या पत्र्याची जाडी १२ इंच होती. तिचा पल्ला १९०० कि.मी. इतका होता. असे असले तरी टिरपीझमधे एक वैगुण्य होते ते म्हणजे त्याला लागणारे इंधन. युध्दकाळात इंधनाचा प्रचंड तुटवडा होताच आणि टिरपीझ चालवण्यासाठी प्रचंड इंधन लागायचे जे जर्मनीला युद्धकाळातही परवडणारे नव्हते.

९ सप्टेंबर १९४३ रोजी नॉर्वेच्या उत्तर किनार्‍यावर दाट धुक्याची चादर पसरली होती. याचवेळी वॅरेन्टसबर्ग येथील नॉर्वेच्या एका छोट्या गढीवर जर्मन नाविकदलाने हल्ला केला. या हल्ल्यात टिरपीझने ही गढी आपल्या पहिल्याच प्रहारात जमीनदोस्त केली आणि ही मोहीम थोड्या वेळात फत्ते करून ती आपल्या नाविक तळावर परतली. टिरपीझचा युद्धात झालेला हा एकमेव वापर. या हल्ल्यामुळे जर्मनीच्या शत्रू राष्ट्रांना टिरपीझच्या ताकदीची कल्पना आली. बाल्टीक समुद्रात टिरपीझच्या सहाय्याने जर्मनीने जम बसवला तर इंग्लंड आणि रशिया या दोन्ही राष्ट्रांसाठी येथे मोठे आव्हान उभे राहणार होते. याची दखल घेत टिरपीझला नष्ट करण्याच्या योजना आखल्या जाऊ लागल्या. अर्थातच ब्रिटनने या बाबतीत आघाडी घेतली.

टिरपीझ हा हल्ला करून नॉर्वेमधील कॅफ्जोर्ड येथील तळावर आली. कॅफ्जोर्डला जाण्याच्या मार्गावरील बेटांवर जर्मनीने विमानवेधी तोफा बसवलेल्या होत्या. तसेच शत्रू टिरपीझवर हल्ला करण्याच्या शक्यतेने टेहळणी करण्यासाठी विमानांचा एक ताफा ही सज्ज ठेवला होता. जेथे टिरपीझ नांगरून ठेवली होती त्या जागेत एखादी पाणबुडी येऊन मारा करेल या शक्यतेने टिरपीझ भोवती समुद्राखाली टोर्पेडो विरोधी जाळ्या बसवल्या होत्या. या जाळ्या १५०० टनी पाणबुडी भेदू शकणार नाही इतक्या मजबूत होत्या. याचबरोबर वरून हवाई हल्ल्याच्या शक्यतेचा विचार करून कॅफ्जोर्ड येथे कृत्रिमरीत्या धुके बनवणारी यंत्रणा सज्ज ठेवली होती. ब्रिटिश नाविक तळ तेथून १६०० किमी वर होता पण या आरमाराचा रशियाकडे जाणारा मार्ग मात्र टिरपीझपासून ८० किमीवर होता आणि हिच ब्रिटीशांना काळजीत पाडणारी समस्या होती. जर ही नौका नष्ट केली नाही तर अटलांटिक व आर्टिक समुद्रातील लष्करी हालचालींवर मर्यादा येणार होती. विन्स्टन चर्चिललाही याची जाणीव होती आणि त्याने ही युद्धनौका नष्ट करणे हे सर्वोच्च प्राधान्य आहे असे जाहीर केले.

टिरपीझवर हल्ला झाला असताना किनार्‍यावरून कृत्रिमरीत्या धुके बनवविण्याची यंत्रणा

१९४० साली टिरपीझवर पहिला हल्ला झाला. यावेळी या युद्धनौकेच्या बाल्टीक समुद्रात चाचण्या चालल्या होत्या. व्हिटवर्थ या दोन इंजिने असलेल्या विमानाच्या ताफ्याने तिच्यावर व्हिलेलशेफन येथे हल्ला केला. पण या हल्ल्याने टिरपीझचे फारसे नुकसान झाले नाही.

१९४२ साली ही युद्धनौका पूर्णतः तयार झाल्यावर स्टर्लिग विमानांच्या ताफ्याने टिरपीझवर पुन्हा हल्ला केला. पण खराब हवामानाने हा हल्ला फसला. मार्चमधे टिरपीझ ही रशियाच्या PQ 12 या नाविक काफिल्याच्या शोधार्थ निघाली पण टिरपीझची ही मोहिम यशस्वी झाली नाही. या फसलेल्या मोहिमेत जर्मनीकडचे ८००० टन इंधन मात्र खर्च झाले. हात हलवत परत येऊन ती ट्रॉन्डहेम येथे नांगरण्यात आली. येथे तिच्यावर तीनदा हल्ला करण्यात आला. या हल्ल्यात ४ हजार टनी बॉम्ब टिरपीझवर टाकण्यात आले. पण याही वेळी खराब हवामानामुळे हे बॉम्ब आपले लक्ष भेदू शकले नाही. टिरपीझवर यानंतरही अनेक हल्ले झाले पण ते सगळे हल्ले अपयशी ठरले. विन्स्टन चर्चिलने हताश होऊन टिरपीझच्या बाबतीत एक विधान केले की ’या सगळ्यात वाईट गोष्ट म्हणजे ही मोहिम यशस्वी करणार्‍याला मिळणारे बक्षीस तयार आहे पण ते कोणी घेऊ शकत नाही.’

जानेवारी १९४३ मध्ये व्हिकर्स कंपनीने सहा X-Craft पाणबुड्या ब्रिटीश नाविकदलाला दिल्या. या X-Craft पाणबुड्या लांबीला ५१ फूट होत्या आणि या छोट्याश्या पाणबुडीतून चार माणसे प्रवास करू शकत. या X-Craft मधे टोर्पेडो ठेवण्याची जागा नव्हती. त्याऐवजी या X-Craftना बाहेरील बाजूस २ टनी बॉम्ब लटकवलेले होते. ब्रिटिश नाविक दलाची अशी योजना होती की या छोट्या X-Craft नी टिरपीझच्या खाली जाऊन हे बाहेर लटकवलेले बॉम्ब तिच्या तळाला लावायचे.

ब्रिटिश X-Craft

११ सप्टेंबरला या सहा पाणबुड्या आपल्या तळावरून निघाल्या. मोठ्या पाणबुड्यांना या लहान X-Craft बांधून त्यांना न्यावे लागले कारण या X-Craft ची वाहन क्षमता १९०० कि.मी येवढी मर्यादीत होती. यावेळी टिरपीझ कॅफ्जोर्ड येथे होती व तिच्या संरक्षणार्थ आणखी दोन जर्मन बोटी तैनात केलेल्या होत्या. योजनेनुसार तीन X-Craftनी टिरपीझवर हल्ला चढवायचा आणि इतर X-Craft तैनात असलेल्या दोन बोटीचा फडशा पाडतील. पण या योजनेत सुरुवातीलाच अडथळे आले. एका X-Craftच्या यंत्रात बिघाड झाला. मोठ्या बोटीला बांधलेल्या एका X-Craft ला दोर तुटल्यामुळे जलसमाधी मिळाली तर तिसर्‍या X-Craft ला काही कारणास्तव परत फिरावे लागले. उरलेल्या तीन X-Craft मात्र आपल्या लक्षाला भेदण्यासाठी निघाल्या. १७ सप्टेंबरला हा ताफा टिरपीझजवळच्या सेरॉय आखातात पोहोचला. येथे या तीन X-Craft मोठ्या पाणबुड्यांपासून विभक्त होणार होत्या. पण त्या दिवशी मोठे वादळ झाले आणि त्यांचा बेत पुढे ढकलण्यात आला.

शेवटी २० सप्टेंबरला या तीनही X-Craft मोहीमेवर निघाल्या. २१ तारखेला ते ब्रॅथलोम येथे पोहोचले. तेथून टिरपीझ फक्त ६.५ किमी अंतरावर होती. आता त्यांचे पुढचे लक्ष होते ते टिरपीझच्या खाली जाऊन बॉम्ब डागायचे. पण यात एक मोठा अडथळा होता तो म्हणजे संरक्षक जाळीचा. टिरपीझ जेथे नांगरून ठेवली होती तेथे टिरपीझच्या बाजूने टोर्पेडो प्रतिबंधक जाळ्या बसवलेल्या होत्या. याचबरोबर टिरपीझ जिथे नांगरून ठेवली होती त्या ठिकाणापासून सुमारे ६ किमीवर आणखी एक जाळीचा पडदा होता. अशा दुहेरी जाळ्यांमधून या छोट्या X-Craft टिरपीझजवळ नेणे अत्यंत जिकिरीचे काम होते.

संरक्षक जाळी

२२ तारखेला पहाटे ते मोहीमेवर निघाले. त्यांची एक योजना अशी होती की एक X-Craft जाळीच्या जवळ जाईल. एक पाणबुड्या बाहेर जाऊन ही जाळी कापेल व पडलेल्या भगदाडातून X-Craft आत न्यायची. या योजनेच्या प्रमाणे ते निघाले तेवढयात त्यांना पाण्याखालून पाण्याच्या वरती चालणार्‍या बोटीच्या पंख्याचा आवाज आला. पेरिस्कोपमधून बघितल्यावर त्यांना असे आढळले की एक बोट टिरपीझच्या दिशेनेच निघाली आहे म्हणजे जाळीचे दार उघडे आहे. मग त्या बोटीच्याच खालून या X-Craft जाळी भेदून आत शिरल्या. पहिला अवघड टप्पा या X-Craft नी पार केला होता. आता टिरपीझच्या बाजूला असलेली जाळी ही फारतर १५ मीटर खोलवर असेल आणि या जाळी खालून आपण सहजरीत्या टिरपीझच्या खाली पोहोचू असा कयास या X-Craft च्या चालकांनी केला. पण घडले भलतेच. १५ मीटर खालून जाताना त्यांची X-Craft जाळीला धडकली. मग आणखी खाली गेल्यावर सुद्धा तोच प्रकार. ही जाळी थेट समुद्राच्या तळापर्यंत होती. आता मोहिम अर्धवट सोडून परत फिरावे या विचारात असतानाच त्यातील एक X-Craft पाण्याबाहेर आली व त्यांना या जाळीतून ही एक छोटी बोट आत जाताना दिसली. त्यांच्या नशिबाने जर्मन टेहळणी पथकाच्या नजरेत ही X-Craft आली नाही.

लगेचच या X-Craft नी त्या लहान बोटीच्या मागे जात दुसर्‍या जाळीच्या आत प्रवेश केला. पण जेव्हा ते टिरपीझपासून साधारणतः २४ मिटर अंतरावर पोहोचले तेव्हा एक आगळीक घडली. एका X-Craft चे होकायंत्र बिघडले आणि ती दिशाहीन होऊन चुकून पाण्याबाहेर आली. यावेळी मात्र ती जर्मन टेहाळ्यांच्या नजरेतून सुटली नाही. यामुळे टिरपीझवर एकच धांदल उडाली. धोक्याचा भोंगा वाजवला गेला. काही क्षण असेच गेले. त्यातच पाण्याखाली एक X-Craft कशाला तरी आदळली. तो होता टिरपीझला बाधून ठेवलेला दोरखंड. त्यातून बाहेर पडताना ती X-Craft पुन्हा पृष्ठभागावर आली. ही पाणबुडी इतकी जवळ होती की त्यांना तोफेचा वापर करता आला नाही त्यामुळे टिरपीझवरील सैनिकांनी त्यावर बंदुकीमधून गोळ्या झाडल्या. ही X-Craft पुन्हा पाण्याखाली गेली आणि ती नेमकी टिरपीझच्या खाली पोहोचली. त्या X-Craft ने मग टाईम बॉम्ब टिरपीझच्या तळाला नेऊन ठेवले. तसेच दुसऱ्या X-Craftनेही आपले बॉम्ब टिरपीझच्या मध्यभागी नेऊन ठेवले.

आता परत फिरणे अवघड आहे याची जाणीव तीनही X-Craftमधील सैनिकांना झाली कारण जाळ्यांचे दरवाजे बंद करण्यात आले होते. पाणबुडीतून बाहेर येऊन जर्मन सैन्याच्या स्वाधीन होणे हा एकच पर्याय त्यांच्यासमोर होता. त्याप्रमाणे ते पृष्ठभागावर आल्या आल्या जर्मन सैनिकांनी त्यांना ताब्यात घेतले. तरीही त्यातील एक X-Craft पळून जाण्याचा प्रयत्न करत होती.

आणि तेवढ्यात बॉम्बचा स्फोट झाला. या स्फोटामुळे ही ४२९०० टनी बोट सहा फूट पाण्याबाहेर उचलली गेली. टिरपीझवरची इलेक्ट्रिक यंत्रणा बंद पडली, दारे अडकून बसली आणि ती ५० मीटर किनार्‍याकडे ढकलली गेली. सगळ्यात मोठे नुकसान झाले ते म्हणजे टिरपीझची तीन टर्बाईन्स निकामी झाली. मनुष्यहानी फारशी झाली नसली तरी अनेक सैनिक जखमी झाले. अशाही स्थितीत पळून जाणारी X-Craft जर्मन सैनिकांनी तोफेने उडवली.

या हल्ल्यामुळे टिरपीझचे मोठे नुकसान झाले. आता तिला दुरुस्तीसाठी जर्मनीच्या गोदीमधे नेणे आवश्यक होते. पण या गोदीकडे नेताना पुन्हा शत्रूच्या हल्ल्याची भिती असल्याने तिला आहे तिथेच दुरुस्त करण्याचा निर्णय घेण्यात आला. १९४३ चा संपूर्ण हिवाळा हा टिरपीझला दुरुस्त करण्यात गेला व १५ मार्च १९४४ ला टिरपीझ संपूर्ण दुरुस्त झाली. सगळ्यात आश्चर्याची गोष्ट म्हणजे या हल्ल्यामुळे झालेल्या टिरपीझच्या नुकसानाची बातमी ब्रिटिश नौदलाला नव्हतीच. त्यामुळे टिरपीझची दहशत अजूनही रॉयल नेव्ही वर होती.

१९४४ पासून युद्धाची दिशा बदलली व दोस्त राष्ट्रांची सरशी होऊ लागली. सप्टेंबर १९४४ मधे R.A.F. ने टिरपीझवर पुन्हा हवाई हल्ला केला. यावेळी या विमानांवर १२००० टनाचे टॉलबॉय बॉम्ब होते. टॉलबॉय बॉम्ब हे जर्मन युध्दसामग्री साठे उध्वस्त करण्यासाठी तयार केले होते जे फ्रान्स व जर्मनीतल्या साठ्यांना उध्वस्त करण्यासाठी परिणामकारक ठरले होते. या टॉलबॉय बॉम्बच्या मार्‍याने टिरपीझचे कंबरडेच मोडले व ही नौका उध्वस्त झाली.

टिरपीझला उध्वस्त करणारे टॉलबॉय बॉम्ब

खरेतर जर्मनीला ही महाकाय युध्दनौका युध्दात उतरवणे दोन कारणांनी परवडणारे नव्हते. पहिले कारण म्हणजे या युध्दनौकेला लागणारे इंधन आणि दुसरे कारण म्हणजे खुल्या समुद्रात ह्या महाकाय युध्दनौकेला झटकन वळवणे शक्य नव्हते. यामुळे वळवताना ती शत्रूंच्या टप्प्यामधे येण्याची शक्यता होती. ही दोनही कारणे जर्मन नैदलाच्या लक्षात आलेली होती. यामुळेही कदाचीत ही युध्दनौका प्रत्यक्ष युध्दामधे वापरली गेली नसावी.

टिरपीझ वर टॉलबॉय बॉम्ब हल्ला

युद्धात फारसा भाग न घेता आपली दहशत शत्रूवर ठेवणारी ही आगळी वेगळी टिरपीझची कहाणी. X-Craftच्या हल्ल्यावर पुढे थॉमस गॅलॅमर यांनी ’Twelve Against Tirpitz’ हे पुस्तक लिहिले.

कौस्तुभ मुद्ग‍ल

गुनगुनाता हूं में

एखाद्या संध्याकाळी घरात, बागेत किंवा एखाद्या डोंगरावर वा जंगलात आपण बसलेलो असताना कानापाशी अचानक ओळखीची मंद गुणगुण ऐकू येते, आपण दोन-तीनदा हात हलवून त्या जीवाला हाकलून देण्याचा प्रयत्न करतो किंवा कानाशी एखादी टाळी वाजवून त्याच्या जीवावरही उठण्याचा प्रयत्न करतो, यापेक्षा जास्त किंमत आपण त्या जीवाला देत नाही.त्याच्याबद्दल सविस्तर काही लिहिणे तर मग लांबच राहिलं.

पण ही कसर भरून काढलेली आहे ब्रिटिश आणि कॅनडाच्या लष्करात अधिकारी म्हणून चाकरी बजावलेल्या आणि नंतर ऑक्सफर्ड विद्यापीठातून पीएचडी केलेल्या डॉ. टिमोथी वाईनगार्ड यांनी डासांबद्दल एक ऐतिहासिक दस्तावेजच लिहून काढलेला आहे. एकूण आपली धारणा बघता  पुस्तकासाठी तसा हा विषय क्षुल्लक वाटेल पण या छोट्या जीवाने केलेले पराक्रम, घेतलेले बळी आणि त्याच्यावर आजवर खर्च झालेले पैसे लक्षात घेतले तर आपले डोळे विस्फारल्याशिवाय रहाणार नाहीत.

मुर्ती लहान पण…

अँटार्क्टिका, आईसलँड, सेशेल्स आणि फ्रेंच पॉलीनेशिया हे भाग सोडले तर उरलेल्या पृथ्वीवर सुमारे ११० लाख कोटी डास आहेत आणि एका नोबेल पारितोषिक विजेत्या शास्त्रज्ञाने मांडलेल्या आकडेवारीनुसार गेल्या दोन लाख वर्षात पृथ्वीवर १०८ अब्ज मनुष्यप्राणी होऊन गेले त्यापैकी ५२ अब्ज डासांच्या चाव्यातून पसरलेल्या मलेरिया आणि इतर रोगांमुळे मृत्युमुखी पडले. बिल आणि मेलिंडा गेट्स फाउंडेशनने त्यांच्या स्थापनेपासून म्हणजे इस २००० पासून आजवर ४० अब्ज डॉलर्स डासांवरच्या संशोधनासाठी खर्च केलेले आहेत. जगभरातील  डास प्रतिकारक फवारे,मलम आणि इतर गोष्टींची उलाढाल सुमारे ११ अब्ज डॉलर्सची आहे अशी आकड्यांची जंत्रीच डॉ.वाईनगार्ड आपल्यासमोर मांडतात.

डास मलाच का चावतात ?

१९ कोटी वर्षांपासून म्हणजे माणसाच्याही कितीतरी आधीपासून डासांची ही चिरपरिचित गुणगुण पृथ्वीवर गुंजत आहे आणि डायनोसॉरपासून सर्व मोठ्या प्राण्यांचे चावे त्यांनी मोठ्या आवडीने घेतलेले आहेत. पण यांतही वैशिष्ट्य म्हणजे डासांच्या सगळ्याच जातीतल्या फक्त माद्याच हा हुळहुळणारा डंख करतात, नर डास फक्त फुलातील रसावर जगतात. एखाद्या ठिकाणी अनेक लोक असतानाही डास केवळ एखाद्याच माणसाला जास्त का चावतात याचीही कारणे डॉ. वाईनगार्ड देतात. ओ रक्तगट असणाऱ्या लोकांना डास चावण्याचे प्रमाण ए, बी आणि एबी रक्तगटाच्या लोकांपेक्षा दुप्पट असते, ओ खालोखाल ते ब रक्तगटाच्या रक्ताला पसंती देतात. मजेदार गोष्ट म्हणजे गडद रंगाचे कपडे घालणाऱ्या, उत्तम अत्तरे वापरणाऱ्या आणि बीअर पिणाऱ्या मनुष्यप्राण्यांची डासांना फारच आवड असते. नियमित व्यायाम करणाऱ्या लोकांच्या शरीरातून कार्बनडाय ऑक्साईडचे उत्सर्जन जास्त होते शिवाय गरोदर स्त्रियांच्या श्वासातून २०% जास्त कार्बनडाय ऑक्साईड असतो डासांना त्याचा गंध आकर्षित करतो आणि ते लगेच तिथं पोहोचतात. आपल्याला एखादा डास चावण्यामागे एवढी सगळी कारणीमिमांसा असते आणि आपल्याला तो चावण्याआधी त्याच्या एवढ्याशा मेंदूत एवढी मोठी नियमावली असलेले सॉफ्टवेअर रन होते याचा आपल्याला अंदाजही नसतो. बरं यातल्या कोणत्याही नियमात न बसूनही ते तुम्हाला चावणार नाहीत याची खात्री नाहीच !

डास – काही अतिप्राचीन नोंदी

इसपू सुमारे १५५० ते १०७० या काळात इजिप्तमध्ये राणी नेफ्रितीती, रामसेस-२ आणि तुतनखामेन यासारखे प्रभावी राज्यकर्ते होऊन गेले.त्यांच्याकाळातही इजिप्तमध्ये डासांनी उच्छाद मांडलेला होता. ऐन तारुण्यात म्हणजे जवळपास १८व्या वर्षीच मरण पावलेल्या तुतनखामेनच्या मृत्यूचे एक कारण मलेरियाही असण्याची शक्यता वर्तवली जाते. इसपू ५व्या शतकात हिरोडोट्सने लिहिलेल्या वृत्तांताचा संदर्भ इथं डॉ वाईनगार्ड देतात. तो लिहितो की, डासांच्या सुळसुळाटामुळं ईजिप्तमधील जनता अतिशय हैराण झालेली आहे.धनिक आणि उच्चदर्जाच्या लोकांनी झोपण्यासाठी घरावर उंच  मनोऱ्यासारखे मजले बांधलेले आहेत.उंचीमुळे आणि वाऱ्याच्या झोतांमुळे डास तिथंवर पोहोचत नाहीत. सामान्य जनता मात्र मासे पकडायच्या बारीक जाळ्यांचा वापर करून डास आपल्यापासून दूर ठेवतात. मलेरियापासून (अर्थात हे नाव तेंव्हा नव्हतेच) बचाव करण्यासाठी ईजिप्शियन लोकांचा तेंव्हाचा उपाय म्हणजे मानवी मूत्राने स्नान करणे.

भारतीय आयुर्वेदिक ग्रंथात आणि परंपरेत आलेल्या तापांच्या प्रकारांचीही डॉ.वाईनगार्ड यांनी नोंद घेतलेली आहे. इसपू १५ व्या  शतकात ‘तक्मन्’ म्हणजेच ताप हा सर्व रोगांचा राजा मानला जाई. तक्मन् हा पावसाळ्यात कडाडणाऱ्या वीजेतून निर्माण होतो अशी आपली कल्पना होती.  आपल्या परंपरेला साठलेले पाणी आणि डास यांच्यात काही संबंध आहे याची कल्पना होती. डासांच्या चावण्याने ताप येतो हे आपणच सर्वप्रथम ओळखले होते. सुश्रुताने डास हे ५ प्रकारचे असतात हे नमूद करून करून त्यांच्या चावण्याने ताप,अंगदुखी,उलट्या,जुलाब,ग्लानी येणे,थंडी वाजणे इ. विकार होतात हे नोंदवलेले आहे. प्लीहेची वृद्धी होणे किंवा ती कडक होणे हेसुद्धा डासांच्या चावण्याने संभवते असे तो नोंदवतो.

पर्शियन, ग्रीक, रोमन आणि डासांचा उच्छाद

300 नावाचा सिनेमा काही वर्षांपूर्वी आलेला होता. या सिनेमामुळे आपल्याला प्रसिद्ध अशी थर्मोपिलीची लढाई, पर्शियन सम्राट झरसिस आणि ग्रीक राजा लिओनायडस माहीत झाले. इसपू ४८० मध्ये पर्शियन सम्राट झरसिस आपले वडील डॅरियस यांचे स्वप्न पूर्ण करण्यासाठी तेंव्हाच्या अथेन्स, स्पार्टासारख्या छोट्या गणराज्यांनी बनलेल्या ग्रीसवर चालून आला आणि लौकरच त्याने अथेन्सवर कब्जा केला. सर्वच गणराज्ये एकत्र या युद्धात उतरलेली होती, जमीन आणि समुद्र दोन्हीवर हे युद्ध सुरू होते. ग्रीसमधल्या प्रत्येक शहराला तटबंदी होती आणि तटबंदीबाहेर पाणथळ आणि दलदलीच्या जागा होत्या. आगेकूच करणाऱ्या पर्शिअन सैनिकांना तिथल्या डासांनी आपला प्रसाद दिला. डासांचा हा हल्ला इतका जबरदस्त होता की जवळपास ४०% सैन्य मलेरिया आणि अतिसाराने मृत्युमुखी पडले. आजारांशी लढून अशक्त झालेल्या या सैन्याला मग ग्रीकांनी  Platea च्या युद्धात सहज चीतपट केले. हा सगळा घटनाक्रम सविस्तरपणे सांगताना लेखक तिथेच असणारे ग्रीक डासांपासून आपला बचाव कसा करत हे सांगायला विसरलेला आहे.

ग्रीक वैद्य हिपॉक्रेट्सने इतर ताप आणि मलेरिया यांच्यातला फरक विशद केला आहे. हिपॉक्रेट्सने ठामपणे मलेरिया हा देवाचा कोप नसून दूषित हवेमुळे होणारा आजार आहे आहे हे सांगितले. मलेरिया हे नावच मुळात Mal म्हणजे दूषित आणि Aria म्हणजे हवा यांतून तयार झालेले आहे. मलेरिया हा डासांमुळे होतो हे अजून उघड व्हायचे होते त्यामुळे ही समजूत १९व्या शतकापर्यंत कायम होती.

इसपू ३ऱ्या शतकात जग जिंकण्याच्या महत्वकांक्षेने अलेक्झांडर ग्रीसमधून निघाला आणि युरोप, मध्यपूर्वेतले देश जिंकत भारताच्या सीमेवर म्हणजे सिंधूनदीच्या काठावर येऊन खडा राहिला. तिथेच पौरसाबरोबर त्याची लढाई झाली आणि त्याने त्यात विजय मिळवला आणि मग त्याच्या सैन्याची आणि डासांची गाठ पडली. त्याच्या सैन्यात रोगराई पसरली जेवढे सैनिक त्याने लढाईत गमावले नव्हते त्याहून जास्त फक्त मलेरिया आणि विविध तापांना बळी पडले. जे वाचले त्यांचे निव्वळ सापळे उरले. त्यांच्यातला मूळचा जोम आणि शौर्य जणू संपूनच गेले. या सर्व घटनाक्रमाचे वर्णन लेखक ग्रीक इतिहासकार ऍरियनचा संदर्भ देऊन करतो. आता लढण्याची ताकत संपलेला अलेक्झांडर तिथून माघार घेऊन बॅबिलॉन म्हणजे इराक आणि सीरियामार्गे मायदेशी जायला निघाला. बॅबिलॉनमध्ये दमलेल्या अलेक्झांडरने काही काळ मुक्काम ठोकला. त्याचवेळी त्याला ताप येऊ लागला जो सुमारे १२ दिवस टिकला आणि त्यातच अलेक्झांडरचा मृत्यू झाला.

इसपू २ऱ्या शतकात हनिबालने आपल्या वडिलांच्या पराभवाचा बदला घेण्यासाठी रोमन साम्राज्यावर हल्ला केला, चपळाईने आल्प्स ओलांडून त्याने  रोमन साम्राज्यात प्रवेश केला. सुरुवातीच्या चमकदार विजयानंतर त्याला रोमन राज्यातील दलदलीच्या प्रदेशातून जावे लागले. तिथल्या डासांनी त्याच्या सैन्याला अतिशय हैराण केले खुद्द हनिबालला तापामुळे एक डोळा गमवावा लागला. अर्धमेल्या झालेल्या त्याच्या सैन्याने तरीही काही विजय मिळवले पण सैन्यशक्ती आटल्याने त्याला माघार घ्यावी लागली.तोवर रोमन सैन्याने त्याच्याच राज्यावर हल्ला करुन त्याचे राज्य खिळखिळे केले. रोमन वैद्य गॅलेनने हिपॉक्रेट्सच्याही पुढे जाऊन मलेरिया तापाचा अभ्यास केला आणि तापाचा एक नवीन प्रकार म्हणजे Elephantiasis म्हणजे हत्तीपाय शोधला. गॅलेननेच सर्वप्रथम मलेरिया हा दूषित हवेमुळे न होता डासांमुळे होतो हे सांगितले. रोमन्स मलेरियावर उपाय म्हणून Papyrus ची पाने जवळ बाळगत व ‘abracadabra’ हा मंत्र लिहीलेला ताईत गळ्यात बांधत. याशिवाय त्यांनी ‘फेब्रीस’ही एक तापाची देवीही निर्माण केली व जागोजागी तिची मंदिरे बांधली. आपल्याकडच्या खोकलाई, मरीआई वगैरेची ही रोमन बहीण मानायला हरकत नसावी.

यापुढं लेखक रोमन साम्राज्याची निर्मिती, त्याचा युरोपभर झालेला प्रसार आणि जोडीला मलेरियाही युरोपात कसा पसरला याबद्दल विश्लेषण करतो. युरोपमध्ये वेगवेगळ्या तापांच्या ज्या साथी येऊन गेल्या त्याबद्दलही लेखक लिहितो. या पुस्तकात काळानुरूप विषयाचा आढावा घेत गेल्यामुळे क्रमाक्रमाने संपूर्ण कालपटच आपल्यासमोर उलगडत जातो.

ख्रिस्ताच्या वधानंतर पुढच्या दोन-तीन शतकात रोमन साम्राज्यापासून सुरुवात होऊन ख्रिस्ती धर्म जगभर पसरला आणि अनेक देवतांना भजणारी रोममधील सामान्य जनता ख्रिश्चन  धर्माच्या सेवाभावी वृत्ती आणि  रुग्णसेवेमुळे ख्रिश्चन झाली. व्हॅटिकन हे तर ख्रिश्चनांचे धर्मस्थळच पण टायबर नदीच्या काठावर वसलेले हे शहर सदैव डासांनी वेढलेले असायचे. तिथला धर्मार्थ दवाखाना सदैव मलेरियाच्या रुग्णांनी गजबजलेला असायचा. खुद्द पोपही व्हॅटिकनमध्ये न रहाता रोमजवळ रहात असे. इस १६२६ पर्यंत डासांमुळे जवळपास सात पोप आणि पाच रोमन राजांचा मृत्यू झालेला होता. यांमुळे रोमवर सैतानाची काळी सावली पडलेली आहे, रोमवर तापाची देवी फेब्रीस रागावल्यामुळे हे संकट ओढवलेले आहे वगैरे अफवाही होत्या.

अकराव्या शतकात मुस्लिमांनी जेरुसलेमवर ताबा मिळवल्याने त्याची मुक्तता करणे हे आपले कर्तव्य मानून पोप, युरोपिअन देशांचे राजे यांनी आपला मोर्चा मध्यपूर्वेकडे वळवला.पुढच्या दोन शतकात एकूण ९ वेळा युरोपमधून लाखो सामान्य सैनिक,सरदार आणि राजे युद्धभूमीकडे रवाना झाले. तिथंवर पोचतानाच त्यांना डासांचा सामना करत मार्गक्रमण करावे लागले. जवळपास निम्मे सैन्यबळ डासांच्या हल्ल्यातच कामी येई.

इथून पुढं वसाहतींचा काळ सुरू होतो.तुर्कांनी इस्तंबूल जिंकल्याने युरोपिअन प्रवाशांना आशियामध्ये येण्यासाठी नवीन मार्ग शोधावा लागला. त्या प्रयत्नात अनेक दर्यावर्दी वेगवेगळ्या देशात पोचले आणि याची सुरुवात कोलंबसपासून झाली. स्पेनच्या  राजा आणि राणीने देऊ केलेल्या मदतीच्या जोरावर तो अमेरिका खंडात पोचला आणि तिथे युरोपिअन सत्तेचा पाया घातला. युरोपिअन्स अमेरिकेत येऊन पोचल्यावर त्यांच्यासोबत गेलेल्या   एनोफेलीस डासांनीही तिथे आपले बस्तान बसवले आणि या डासांच्या चाव्यांची सवय नसणारे व त्यापासून उत्पन्न होणाऱ्या रोगांसाठी प्रतिकारक शक्तीच नसल्याने लाखो मुलनिवासी मलेरिया आणि फ्ल्यू सारख्या तापाना बळी पडले. स्थानिक गुलामांची संख्या भयंकर कमी झाल्याने तंबाकू, ऊस, कॉफी आणि कोकोची लागवड करण्यासाठी बाहेरून मजूर आणण्याची गरज भासू लागली. मग आफ्रिकन वसाहतीतून हे गुलाम अमेरिकेत आणले गेले. पण या गुलामांबरोबर अमेरिकेत शिरकाव झाला तो ‘एडिस’ जातीच्या डासांचा. १६४७ साली डचांनी अमेरिकेची ओळख पिवळ्या तापाशी करून दिली आणि मग पुढच्या दीड शतकात त्याने लाखो बळी घेतले.

आणि एका संघराज्याची निर्मिती  झाली

इंग्लंड आणि फ्रान्सने आपला मोर्चा अमेरिकेकडे वळवलेला बघून स्कॉटलंडलाही वाटले की आपण या शर्यतीत उतरावे. इंग्लडच्या कंपन्या स्कॉटिश लोकांना आपल्यात सामावून घ्यायला तयार होईनात. स्कॉटलंडमध्ये यावर भरपूर चर्चा होऊन धडाडीचा स्कॉटिश उद्योजक विल्यम पॅटर्सनने १६९८ साली एक कंपनी सुरू केली आणि भांडवलदार गोळा करून चार लाख पाउंड भांडवल गोळा केले. या कंपनीचा उद्देश पनामात जाऊन वसाहत स्थापन करणे व व्यापारातून पैसा मिळवणे हा होता.पनामाचा डॅरिअन हा भाग त्यासाठी पॅटर्सनने त्यासाठी निवडला. डॅरिअन हा भाग सुपीक असला तरी जंगलांनी वेढलेला होता. जुलै १६९८ ला पॅटर्सनने १२०० लोकांना बरोबर घेऊन आपले गलबत हाकारले आणि तीन महिन्यांनी डॅरिअनला जाऊन पोचले. पण काही दिवसातच मलेरिया आणि पिवळ्या तापाची साथ सुरू झाली तिने ६०० लोकांचा बळी घेतला शिवाय स्पनिशांचे हल्ले सुरू होतेच. याला कंटाळून शेवटी उरलेल्या लोकांनी कशीबशी आपली जहाजं हाकारली आणि धडपडत स्कॉटलंडला परत आले. मूर्खपणाचा कळस म्हणजे पहिली फळी डॅरिअनला जाऊन स्थिरस्थावर व्हायच्या आतच उत्साही स्कॉटिश लोकांनी दुसरी सफर सुरू केलेली होती. ज्यात सुमारे १००० लोक होते आणि त्यापैकी ३०० स्त्रिया होत्या. यांनाही मलेरिया आणि पिवळ्या तापाचा भयंकर फटका बसला आणि जेमतेम १०० लोकच परत स्कॉटलंडला परत पोचू शकले.

इकडे भांडवलदारांचे पैसे बुडाल्याने अनेकांचे धंदे बुडाले, रोजगार संपला आणि देशभर दंगे उसळले. या परिस्थितीतून स्कॉटलंडला बाहेर काढण्यासाठी इंग्लडने हे सगळे कर्ज निवारण्याची हमी दिली पण अट ही घातली की स्कॉटलंडने इंग्लडचे एक संघराज्य झाले पाहिजे आणि शेवटी या आर्थिक संकटातून बाहेर पडण्यासाठी स्कॉटलंडला १७०७च्या Union act अन्वये इंग्लडचे संघराज्य व्हावे लागले आणि ग्रेट ब्रिटन अस्तित्वात आले.

आधीच म्हटल्याप्रमाणे आता प्रत्येक युद्ध आणि डासांमुळे झालेला एका पक्षाचा पराभव हे आपण पुन्हापुन्हा तेच वाचत आहोत असे वाटू लागते. अमेरिकेच्या स्वातंत्र्ययुद्धाबद्दल वाचतानाही अमेरिकेतील तापाविरुद्ध लढण्याची प्रतिकारक शक्ती नसल्यानेच ब्रिटिशांचा पराभव झाला हेच लेखक पुन्हा सांगतो. पुढच्या प्रकरणातील अमेरिकेतील सिव्हिल वॉरदरम्यानच्या घडामोडीतूनही काही विशेष हाती लागत नाही.

महायुध्द आणि डास – १९४१ साली जपानच्या पर्ल हार्बरच्या हल्ल्यानंतर अमेरिका युद्धात उतरली. पहिल्या महायुद्धातील मलेरियाच्या बळींची संख्या माहीत असल्याने अमेरिकेने ताबडतोब डास आणि मलेरिया प्रतिबंधक उपायांबद्दल संशोधन सुरू केले. क्विनाईनचा शोध लागलेला असला तरी त्याचा पुरवठा फारच मर्यादित होता त्यामुळे पर्यायी व्यवस्था शोधणे भाग होते. यांतूनच डासांचा प्रादुर्भाव रोखण्यासाठी DDT चा शोध लागला. पॉल हर्मन म्युलर या जर्मन स्विस शास्त्रज्ञाने हा शोध लावला. या शोधबद्दल त्याला नोबेलही मिळाले. याशिवाय Atabrine आणि Chloroquine ही रासायनिक औषधेही याच सुमारास तयार झाली. १९४२ पासून अमेरिकेने DDT चा वापर सुरू केला, लौकरच दोस्तराष्ट्रानीही DDT चा वापर सुरू केला.

अमेरिकेने मॉस्किटो ब्रिगेड ही सैनिकांबरोबर रणभूमीवर जात आणि DDT ची फवारणी करत असे. दोस्त राष्ट्राच्या सैनिकांना Atabrine च्या गोळ्यांचे नियमित वाटप होऊ लागले, पिवळ्या तापाच्या लसी दिल्या गेल्या. एवढी उपाययोजना करूनही सुमारे सात लाख सैनिकांना मलेरिया आणि डेंग्यूची बाधा झाली. पण यात जीवितहानीचे प्रमाण अतिशय कमी होते.

जगातील पहिला जैविक शस्त्रांचा वापर

जर्मनीने १९४४ साली इटलीतून माघार घेताना Anzio मध्ये दोस्त राष्ट्राच्या फौजांना रोखण्यासाठी आणि जर्मनीच्याविरुद्ध कारवाया करणाऱ्या इटालियन जनतेला अद्दल घडवण्यासाठी डासांचा वापर करून घेतला. खुद्द हिटलरच्या आज्ञेनुसार हे सगळे घडवण्यात आले. सगळ्यात पहिल्यांदा स्थानिकांकडून क्विनाईन, मच्छरदाण्या इतकेच काय खिडकीच्या जाळ्याही जप्त करण्यात आल्या. त्यानंतर मुद्दाम पाणथळ जागा तयार करून तिथं सर्व दुषित पाणी साठू दिलं गेलं. या सगळ्याचा परिणाम म्हणून एनोफेलीस डासांची इथं भयंकर पैदास झाली. फवारणी करता येऊ नये म्हणून या पाण्याजवळ स्फोटके लावण्यात आली. जर्मनीच्या व्यूहरचनेप्रमाणे तिथं तळ ठोकलेल्या अमेरिकन तुकड्यातील ४५००० सैनिकांना मलेरियाची लागण झाली. नागरिकांत पसरलेली ही रोगाची साथ आटोक्यात आणण्यासाठी पुढची तीन वर्षे खर्ची पडली.

इथं पुस्तकातले ऐतिहासिक भाग संपतो आणि मग पुढच्या दोन भागात महायुद्धांतरच्या डास आणि डासांमुळे होणाऱ्या निर्मूलनाचे जागतिक प्रयत्न इ ची माहिती दिलेली आहे. DDT व त्याच स्वरूपाची दुसरी कीटकनाशके यांची निर्मिती, ताप निवारक औषधे वगैरेचे संशोधन.यासाठी रॉकफेलर आणि बिल गेट्ससारख्या ट्रस्टसने दिलेल्या देणग्या, WHO ने अमेरिका आणि आफ्रिकेतील मलेरियाच्या निर्मूलनासाठी केलेले प्रयत्न इत्यादीसाठी ही दोन प्रकारणे खर्ची पडलेली आहेत.

या पुस्तकाची वैशिष्ट्ये सांगायची झाली तर लेखक मूळ विषयाची माहिती देतानाच इतर अनेक विषयांना स्पर्श करून जातो. या पुस्तकातील काही प्रकरणे वाचताना हौशी संशोधकांना अभ्यासासाठी अनेक विषय मिळून जातात. लेखकाकडे माहितीचा खजिनाच असल्याने त्याने वेगवेगळे संदर्भ वापरून भरभरून लिहून ठेवलेले आहे. शेवटी दिलेली संदर्भ ग्रंथांची यादी पाहिली तर त्यात अनेक वाचलेच पाहिजे या कॅटॅगरीतली पुस्तकं आढळतात.

आता न्यून सांगायचे झाले तर लेखकाची लिखाणाची शैली थोडी अघळपघळ असल्याने पुस्तकाचा विस्तार साडेचारशे पानांहून अधिक झालेला आहे. हा विस्तार थोडा आटोपशीर असता तर हे वाचकांपर्यत अधिक प्रभावीपणे पोचले असते हे निश्चित.

यशोधन जोशी

गजाख्यान

भारतीय संस्कृतीत हत्तीला अपरंपार महत्व आहे किंबहुना जगभरात हत्ती ही भारतीय संस्कृतीची ओळख आहे असं म्हणायला हरकत नाही. आपल्याकडच्या अनेक पौराणिक कथात,  महाकाव्यात आणि ऐतिहासिक कथात हत्तीचे उल्लेख येतात. या गोष्टी आपण आवडीनं वाचतो पण हत्तींचे प्रकार, त्यांच्या सवयी, उत्तम हत्तींची लक्षणं, त्यांचे रोग आणि उपचार यावर जे विस्तृत काम भारतीयांनी केलेलं आहे त्याबद्दल आपल्याला विशेष माहिती नाही. हा विषय दीर्घ आहे म्हणून मी या लेखात फक्त भारताच्या प्राचीन इतिहासात आलेले हत्तींचे ठळक उल्लेख, त्यांचे प्रकार आणि त्यांची लक्षणे यांवरच लक्ष केंद्रित केलेलं आहे.

ऋग्वेदात आपल्याला हत्तींचा उल्लेख आढळतो पण त्या काळात हत्तींना माणसाळवणे आपल्याला माहिती होते असं ठाम विधान करता येणार नाही. सिंधू संस्कृतीत मात्र हत्ती हा मानवाच्या आसपास होता असं दर्शवणारे पुरावे सापडतात. हत्तीचं चित्र असणाऱ्या मृण-मुद्रा तर सापडलेल्या आहेतच पण त्याचबरोबर धोलावीराला हस्तिदंताच्या वस्तू निर्माण करण्याची जागाही सापडलेली होती. दायमाबादला सापडलेल्या उत्तर-हरप्पन खेळण्यात चाकं लावलेला हत्ती आहे. पण या ठिकाणीसुद्धा आपल्याला हत्ती हा पाळीव प्राणी झालेला होता असं ठामपणे म्हणता येणार नाही.

पुरु उर्फ पौरस राजाचा पराभव करून जेंव्हा अलेक्झांडर मगधचा राजा नन्द याचा मुकाबला करण्याचा विचार करत होता तेंव्हा मगध सैन्यात ४००० हत्ती असल्याचे ऐकून अलेक्झांडरच्या सैन्याला त्यांची अतिशय धास्ती वाटली होती कारण अलेक्झांडरच्या सैन्याला हत्तींशी लढायचा सराव नव्हता. भगवान बुद्धाच्या आयुष्यातही हत्तींचा बरेच ठिकाणी उल्लेख आलेला आहे.

हत्तींबाबतचा लिखित आणि सुसंगत पुरावा म्हणून मात्र आपण कौटिल्याच्या अर्थशास्त्राकडे बघू शकतो.  कौटिल्याच्या अर्थशास्त्रात हत्तींची जोपासना, त्यांची घ्यायची काळजी याविषयी सविस्तर माहिती आहे. ही व्यवस्था तयार होण्यासाठी काही शतकांचा कालावधी हा निश्चितच लागला असावा. कौटिल्य म्हणतो राज्याच्या सीमेवर ‘हस्तीवन’ हे खास हत्तींसाठी राखीव वन असावे. या वनावर देखरेखीसाठी अधिकारी नेमलेला असावा, हत्तींच्या हालचाली, त्यांचा फिरण्याचा मार्ग यावर नजर ठेवण्यासाठी वनपाल असावेत. यातून उत्तम हत्ती हेरून तेवढेच पकडावेत. ग्रीष्म हा हत्ती पकडण्यासाठी उत्तम काळ असतो. पकडलेल्या हत्तींची व्यवस्था सांगताना कौटिल्य लिहितो – दिवसाचे आठ भाग केले तर हत्तीना पहिल्या आणि सातव्या भागात स्नान करू द्यावे. दुसरा आणि आठवा भाग खाण्यासाठी असावा, तिसरा पाणी पिण्यासाठी. रात्रीचे दोन भाग झोपण्यासाठी. रोज सकाळी अर्धाप्रहर व्यायामासाठी आणि बाकी वेळ हत्तीला बसण्या-उठण्यासाठी असतात. 

हत्तीची उंची मोजण्याचे माप म्हणजे अरत्नी. एक हात म्हणजे एक अरत्नी. हत्तीची उंची नखापासून खांद्यापर्यंत मोजली जाते, लांबी डोळ्यापासून शेपटीच्या टोकापर्यंत आणि घेर अथवा रुंदी पोटाच्या मधोमध मोजली जाते. ७ अरत्नी उंच, ९ हात लांब आणि १० हात रुंद असा हत्ती हा राजाच्या स्वारीसाठी उत्तम मानावा असं कौटिल्य सांगतो. हत्तीचा आहार हा त्याच्या शरीराच्या मापाप्रमाणे म्हणजे अरत्नीच्या हिशोबाने ठरवला जाई. दर अरत्नीस रोज १ द्रोण तांदूळ, २ आढक तेल, ३ प्रस्थ तूप, दहा पल मीठ, ५० पल मांस, एक आढक नासलेले दूध किंवा दोन आढक दही, पाणी पिण्याच्या वेळेस १० पल गूळ व एक आढक मद्य, दोन भारे भारी गवत, हरळी सव्वाभार, वाळलेले गवत अडीच भार आणि भेसळ गवत हवे तेवढे असा आहार हत्तीला दिला जाई. 

लढाईसाठी हत्ती तयार करताना त्याची विविध प्रकारे तयारी करून घेतली जाई. वाकणे, उंच होणे, दोरी/काठी/ निशाण यावरून उडी मारणे अशा कवायती करणे. जमिनीवर निजणे, बसणे, खड्ड्यावरून उडी मारून जाणे, मंडल धरणे, इतर हत्तींशी लढणे, तटबंदी किंवा दरवाज्याला टक्कर देणे अशी कौशल्य त्याला शिकवली जात.

कौटिल्यानंतरही याबद्दल विस्तृत लिखाण केलं गेलं आहे. दहाव्या शतकापासून ते बाराव्या शतकापर्यंत हस्तीआयुर्वेद, मतंग क्रीडा, गजलक्षणम, मानसोल्हास, मृगपक्षीशास्त्र अशा  ग्रंथातून हत्तींच्याबद्दल विस्तृत लिखाण केलं गेलं आहे. या ग्रंथात उत्तम हत्तींची लक्षणं, वाईट हत्तींची लक्षणं त्यांच्या अंगावर असलेली विविध चिन्हे, हत्तींचे प्रकार या गोष्टींचा विस्तृत आढावा घेतलेला आहे. या सर्व ग्रंथकर्त्यांनी हत्तीचे एकूण आयुर्मान १२० वर्षांचे मानलेले आहे. वयाच्या विविध टप्प्यांवर हत्तीला वेगवेगळ्या संज्ञा दिलेल्या आहेत. १ वर्षाचा हत्ती बाल, २ऱ्या वर्षी पुच्चुक, ३ऱ्या वर्षी उपसर्प, ४ थ्या वर्षी बर्बर, ५व्या वर्षात कलभ, ६व्यात नैकारिक, ७व्या वर्षी शिशु, ८व्या वर्षी मंजन, ९व्या वर्षी दंतारूण, १० व्या वर्षी विक्क, ११-२० वर्षीय पोत, २१-३० वर्षीय जवन३१-४० वर्षीय कल्याण, ४०-५० यौध अशी त्याला नावं दिली गेलेली आहेत. यापैकी २४-६० वयाचा हत्ती हा आरूढ होण्यासाठी उत्तम असतो. ६० पासून पुढच्या आयुष्यात हत्तीला वृद्ध मानून आराम दिला जातो. कल्याणी चालुक्य राजा सोमेश्वर – ३रा याने रचलेल्यामानसोल्हास या ग्रंथात हत्तींचे विविध प्रकार आणि त्यांची लक्षणं तो विशद करतो. सोमेश्वराने सांगितलेले हत्तीचे प्रकार खालील  प्रमाणे
१. मृग – हा हत्ती किरकोळ बांध्याचा असतो. पुढचे पाय, दात, लिंग, कंबर आणि मान हे लांब आणि सडपातळ असतात. डोके, पाठ आणि तोंडाचा आकार हे आकाराने छोटे असतात.पोट आणि कानही छोटे असतात. रंग काळसर आणि डोळे मोठे आणि काळेभोर असतात. हा हत्ती वनात नेहमी कळपाबरोबर संचार करतो आणि सहसा एकटा आढळत नाही. मृग हत्तीत आत्मविश्वासाचा अभाव असतो आणि तो चळवळ्या स्वभावाचा असतो. प्रशिक्षणादरम्यान त्याला सगळ्या गोष्टी पुन्हा पुन्हा शिकवाव्या लागतात. त्याचा स्वभाव बरेचदा चिडखोर असतो त्यामुळे त्याला त्याच्या कलाने घेऊन शिकवणे भाग पडते. मृग हत्ती हा शिकार किंवा खेळांसाठी वापरणे योग्य असते. हा हत्ती बऱ्याच शिक्षणानंतर काहीवेळा युद्धप्रसंगात वापरता येऊ शकतो. २. मंद – या प्रकारच्या हत्तीचे आकारमान ओबडधोबड म्हणता येईल या प्रकारचे असते. छाती, डोके आणि कान मोठे असतात. सुळे, शेपूट, पाय जाडजूड असतात. हनुवटी आणि सोंड मोठे असतात. लिंग आणि वृषण हे लोंबणारे असतात. याचे कातडे  जाडजूड आणि सुरकुतलेले असते. हा हत्ती आळशी असतो, दिवसाचा बराच काळ तो झोपून घालवतो. वनात तो एकेकटा आढळतो, याची फारशी धास्ती इतर वन्यप्राणी घेत नाहीत. याचे डोके थंड असते हा चटकन रागाला येत नाही. याला बराच काळ प्रशिक्षण देत रहावे लागते कारण याला शिकवलेल्या गोष्टी लौकर समजतात पण तो या गोष्टी चटकन विसरतोही. याची कामभावना तीव्र असते. या प्रकारचे हत्ती केवळ ओझी उचलणे आणि अंगमेहनतीची कामं करण्यासाठी उपयुक्त असतात.

भद्र – हा हत्ती अतिशय बांधेसूद आणि सौष्ठवपूर्ण असतो. भरदार छाती, बाकदार पाठीचा कणा, भव्य कपाळ, मोठे आणि रेखीव कान, बलदंड पाय, मोठ्या आकाराचे सुळे, सुपारीसारखा रंग आणि मधाच्या रंगाचे डोळे असे त्याचे बाह्यरूप असते. वनात हा हत्ती कळपाचा प्रमुख असतो. रणवाद्ये किंवा मोठ्या आवाजांनी हा बिथरत नाही. हा शिकवलेल्या गोष्टी लगेच आत्मसात करतो आणि त्या विसरत नाही.

यावरून आपल्या लक्षात आता आलेलंच असेल की भद्र हा हत्ती सर्वोत्तम, मृग हा दुय्यम आणि मंद हा हीन दर्जाचा आहे. याशिवाय मिश्र आणि संकीर्ण हे हत्तींचे दोन उपप्रकारही आहेत. मृग, मंद आणि भद्र यांच्यापैकी कोणत्याही दोन प्रकारांचे गुण असलेला हत्ती हा मिश्र मानला जातो. म्हणजे यातून भद्रमृग, भद्रमंद, मंदभद्र, मंदमृग, मृगभद्र आणि मृगमंद हे सहा मिश्र प्रकार निर्माण झाले. दोन प्रकारापैकी पहिले ज्याचे नाव आलेले आहे त्याचे गुण त्या हत्तीत जास्त असतात. उदा. भद्रमृग या प्रकारात भद्रचे गुण जास्त आणि मृगचे गुण कमी असतात. संकीर्ण म्हणजे दोन प्रकारच्या हत्तींच्या मिलनातून तिसऱ्या प्रकारचा हत्ती जन्माला येणे. उदा. काही वेळा मंद आणि मृग यांच्या संयोगातून भद्र हत्ती जन्माला येतो त्याला भद्रमृगमंद असे संबोधले जाते. यालाच संकीर्ण असं म्हटले जाते.

हत्तीच्या शरीराच्या ठेवणीवरून, बाह्यरूपावरून आणि अवयवांच्या आकारानुरूप हत्तीची लक्षणे शुभ आहेत की अशुभ हे ठरवले जाते.
हत्तींची शुभलक्षणे –

राजाच्या स्वारीसाठी वापरला जाणारा हत्तीच्या शरीराचे खालील ६ भाग उठावदार असावेत. मस्तकाच्या बाजूचे दोन उंचवटे, वर वळलेले दोन एकसारख्या आकाराचे सुळे, मस्तक आणि मुख्य शरीर यामधला रज्जू आणि पाठ हे ते भाग होत.

हत्ती आरोग्यपूर्ण असावा म्हणून इतरही काही भागांची चिकित्सा करावी याची यादी आपले ग्रंथ देतात. हे भाग आहेत – सोंडेची दोन टोके, जीभ, टाळू, ओठ, लिंग आणि गुदद्वार.हत्ती पारखण्याच्या इतरही काही कसोट्या असत. हत्तीच्या पायाला  वीस नखे असतात. ही नखे वळणदार, चंद्राप्रमाणे शुभ्र असावीत. इतर सर्व लक्षण उत्तम असूनही जर नख्यांची संख्या कमी किंवा जास्त असेल तर तो हत्ती वर्जित मानला जाई. हत्तीचा रंग सुपारीसारखा किंवा लालसर असावा. त्याचे कातडे मऊसर असावे त्यावर  स्वस्तिक, श्रीवत्स अशी शुभ चिन्हे असावीत. यांशिवाय शंख, चक्र, कमळ, धनुष्य अशी चिन्हे असतील असा ऊर्ध्वशिश्न हत्ती राजासाठी योग्य. हत्तीचे कान प्रमाणबद्ध असावेत आणि कुठेही कातरलेले नसावेत. पृष्ट खांद्यांचा, गळ्याचा भाग भरदार असणारा असावा. दोन सुळयांपैकी उजवा किंचित वर, सुळ्यांचा रंग किंचित मधासारखा, कपाळ आणि सोंडेवर पांढरे ठिपके असणारा हत्ती राजपुत्रासाठी योग्य असतो. 

हत्तीच्या चित्कार आणि चालीवरूनही त्याची पारख केली जाई. हंस, मोर, कोकीळ, वाघ, सिंह, बैल यांच्या स्वरासारखा  चित्कारणारा किंवा मेघगर्जनेप्रमाणे चित्कार करणारा हत्ती उत्तम. उंट, कावळा, कोल्हा, अस्वल आणि वानर यासारखा चित्कार करणारा हत्ती हा नित्कृष्ट होय.

हत्तीची चाल ही सिंह, हरण, वानर, हंस किंवा चक्रवाक पक्ष्यासारखी असावी. मल्लाप्रमाणे चालणारा हत्ती हा उत्तम होय. हत्तीच्या सोंडेला तीन घड्या असाव्यात, दोन घड्यांचा हत्ती कुलक्षणी होय. हत्तीने सोंडेतून उडवलेल्या पाण्याला दुर्गंध येत असेल तर तो हत्ती रोगी असतो.

अशुभ लक्षणे  रात्री जागा रहाणारा किंवा फिरणारा, पहाटे चित्कारणारा, उड्या मारणारा, पुढचे दोन पाय उचलणारा, शेपटी फिरवणारा हत्ती हा कुलक्षणी मानला जाई. माहुताच्या आज्ञेत न रहाणारा आणि मोकाट हत्ती बाकीची अंगलक्षणे कितीही उत्तम असली तरी वापरू नये.  कातडे सच्छिद्र आणि खरबरीत असणारा, सोंडेचे टोक अगदी लहान असणारा किंवा सोंड किंचित आखूड असणारा, उंचीला कमी असणारा, तिरकस शरीराचा, पोटाचा घेर अस्ताव्यस्त असणारा हत्ती ताबडतोब दूर केला जाई. ज्या हत्तीच्या लिंगावर लालसर किंवा पांढरे ठिपके आहेत, ज्याचे लिंग पातळ, आखूड आणि सैलसर आहे, ज्याच्या लिंगावर शिरा आहेत ज्याचे वृषण दिसतात असा हत्ती कदापि हत्तीखान्यात असू नये. अशा हत्तीवर बसणारा राजा मित्र किंवा राजपुत्राच्या हल्ल्याला बळी पडतो. ज्याचे सुळे खडबडीत आहेत, ज्याच्या सुळ्यावर गाठी, खड्डे आहेत, आकार वेडावाकडा आहे असा हत्ती त्याच्यावर आरूढ राजासाठी दैन्य आणि दारिद्र्य घेऊन येतो. ज्याची शेपूट वेडीवाकडी आहे, आखूड आहे किंवा शेपटीच्या सुरुवातीचा भाग पातळ आहे असा हत्ती दुर्लक्षणी होय. ज्याचा कान भग्न झालेला आहे अशा हत्तीवर बसणारा राजा रोगांना बळी पडतो.
भारतातील हत्तींच्या लष्करातल्या समावेशाबद्दल एक निरीक्षण नोंदवण्याजोगं आहे ते म्हणजे भारतातील राजसत्तांविरुद्ध इस्लामी आक्रमकांना यश मिळण्याचं मुख्य कारण म्हणजे भारतीय सत्ताधीश घोडदळापेक्षा गजदलावर जास्त विसंबून असत.  गजदलाच्या मंद हालचालींपेक्षा  आक्रमकांच्या घोडदलाचा प्रभाव रणभुमीवर जास्त दिसून येई आणि ते विजेते ठरत. पण पुढच्या काळात इस्लामी आक्रमक जेंव्हा राज्यकर्ते बनले तेंव्हा त्यांनी पुन्हा गजदलावर आपली भिस्त काही प्रमाणात तरी ठेवलीच.

 सुलतान अल्लाउद्दीन खिलजीला मलिक काफूरने दक्षिणेची लुटालूट करताना पकडून आणलेले ६०० हत्ती नजर केल्याची माहिती बरानी नावाचा त्याचा दरबारी सांगतो. उत्तर प्रदेशातल्या जौनपूर इथल्या शराकी सल्तनतीचा सुलतान महमूद शराकी आणि दिल्लीचा सुलतान बहलोल लोधी यांच्या १४५२ मध्ये दिल्लीपाशी झालेल्या लढाईत महमूद १४०० हत्ती घेऊन उतरल्याचा एक संदर्भ सापडतो. ( हा संदर्भ १७ व्या शतकातला असल्यानं १४०० हा आकडा विश्वासार्ह वाटत नाही, पण त्याच्या निम्मे तरी हत्ती असावेत असं मानायला हरकत नाही)फेरीस्ता बहमनी साम्राज्यातल्या हत्तींबद्दल लिहिताना सांगतो की बहमनी सुलतानाचा पिलखाना ३००० हत्तींनी भरलेला आहे. यात सगळेच हत्ती काही लष्करी वापराचे होते असं मानता येणार नाही पण साधारणपणे यापैकी १/३ तरी लढाऊ होते असं म्हणायला हरकत नाही. 

अकबर हा अतिशय हत्तीप्रेमी होता, त्याच्याकडे अनेक उत्तमोत्तम हत्ती होते. हवाई नावाच्या एका भयंकर बलवान आणि मस्तवाल हत्तीची झुंज त्याने रणबाग नावाच्या हत्तीशी लावली. यावेळी अकबर हवाई हत्तीवर स्वतः आरूढ होता हे विशेष. आयने अकबरीतही अबुल फझल अकबराच्या पिलखान्याबद्दल सविस्तर माहिती देतो. अबुल फझलने हत्तींच्या ज्या जाती सांगितलेल्या आहेत त्यात बेहदर (भद्रचा अपभ्रंश), मुंड (मंदचा अपभ्रंश), मुर्ग ( मृगचा अपभ्रंश) आणि मीढ ( मिश्रचा अपभ्रंश) यांचा समावेश होतो.  अकबराच्या पिलखान्यात सात प्रकारचे हत्ती होते, हे प्रकार म्हणजे मस्त, शेरगीर(लढाऊ), साधा, मझोला, खडा, बंदरकिया आणि मुकेल (मराठीत ज्याला मुकणा म्हणजे बिन सुळ्यांचा नर म्हणतात तो हाच असावा). याशिवाय अबुल फझल हत्तींची व्यवस्था, त्यांचा आहार, त्यांना शिकवण्याच्या पद्धती, शस्त्रे, दागिने इ विषयीही भरपूर माहिती सांगतो.

हत्तीसारखा बलवान, बुद्धिमान आणि प्रसंगी आक्रमक प्राणी भारतातल्या जवळपास सगळ्या सत्ताधीशांनी आपल्या सैन्यात समाविष्ट केला, स्वारीसाठी, शिकारीसारख्या धाडसी खेळासाठी त्याचा वापर केला गेला. हत्तींच्या या ऐतिहासिक आणि सांस्कृतिक प्रवासाचा आढावा इतिहासपूर्व काळापासून ते स्वातंत्र्यपूर्व काळापर्यंत घेणं हे मनोरंजक ठरेल पण लेखाच्या लांबीचा विचार करून मी तात्पुरता लेखणीला इथं विश्राम देतो.

संदर्भ – १)हस्तीआयुर्वेद २)मतंगलीला ३)गजशास्त्र ४)मानसोल्हास ५)कौटिलीय अर्थशास्त्र ६)Elephants and Kings – Thomas Trautmann ७)आयने अकबरी

यशोधन जोशी

चमत्काराशिवाय नमस्कार नाही….

जर तुम्हाला कोणी कपडे आगीत न पेटण्यासाठी काय करावे हे सांगितले किंवा कितीही वारा आला तरी न विझणारी मेणबत्ती बनवण्याची कृती सांगितली किंवा उंदीर कमी होण्यासाठी काय उपाय करावे किंवा दात चांगले राहण्याचे उपाय सांगितले तर? सांप्रत परिस्थितीत या सगळ्या गोष्टी अगदीच फुटकळ वाटतील कारण आज वर सांगितलेल्या गोष्टी अगदी सहज उपलब्ध आहेत. पण याच गोष्टी सांगणारे पुस्तक जर १४५ वर्षांपूर्वी कोणी लिहिले असेल तर त्याकाळी यांवर वेगवेगळ्या प्रतिक्रिया उमटल्या असतील. कोणी लेखकाची टवाळी केली असेल, कोणी त्यावर भंपकपणाचा शिक्का मारला असेल. तरी कुतुहलापोटी हे पुस्तक वाचणारा मोठा वर्ग होताच.

गंगाधर गोविंद सापकर या लेखकाने २५ डिसेंबर १८७५ रोजी ’उपयुक्त चमत्कार संग्रह’ या पुस्तक मालिकेचा ८ वा भाग प्रकाशित केला. ’अप्रसिद्ध व उपयुक्त अशा नाना प्रकारच्या चमत्कारिक युक्ती व औषधे यांचा संग्रह’ असे लेखकाने पुस्तकाच्या नावाखाली लिहिले आहे. आपले बंधू भाऊ सापकर यांच्या ’ज्ञानचक्षू’ नावाच्या पुण्यातील बुधवार पेठेत असलेल्या छापखान्यात छापलेल्या या पुस्तकाची किंमत आहे अर्धा आणा. हे पुस्तक लेटरप्रेसने छापलेले आहे.

प्रस्तावनेच्या नावाखाली पुस्तकातील १५-२० पाने खर्ची टाकावी हे लेखकाला मान्य नसावे. एकाच पानाची ’गोळीबंद’ प्रस्तावना वाचली की लेखकाचा हे पुस्तक लिहिण्यामागचा विचार आपल्या लक्षात येतो. प्रस्तावनेत शेवटी आठव्या भागाच्या सुचनेत या आधीच्या सात भागांना ’गुणग्राहक लोकांनी आश्रय दिला’ असा उल्लेख येतो व त्याकाळी एखाद्या पुस्तकाचे आठ भाग प्रकाशित होणे यातच कळून येते की हे पुस्तक वाचणारे अनेकजण त्याकाळी समाजात होते. या पुस्तकाचा आठवा भागच माझ्या हाती पडला.आणि यातलीही शेवटची ९ पाने गहाळ झालेली आहेत. हा भाग एवढा मनोरंजक आहे तर आधीचे भागही तेव्हढेच मनोरंजक असावेत. याच सुचनेत लेखकाने नम्रपणे हेही सांगितले आहे की ’यांत दोष बहुत असतीलच. त्या दोषांचा आव्हेर करून जे थोडे बहुत गुण आढळतील तेच ग्रहण करावे’.

अनुक्रमणिकेत सुमारे ८२ उपयुक्त चमत्कारांची यादी दिलेली आहे. ही अनुक्रमाणिका वाचतानाच आपली उत्सुकता चाळवते. लेखकाला रसायनशास्त्राची सखोल माहिती असावी कारण पुस्तकामधे वेगवेगळी रसायने वापरून करण्याच्या अनेक कृती दिलेल्या आहेत. कपड्याला रंग देण्याची कृती, निळ्या शाईसारखी जर्द पिवळी शाई असे वेगवेगळे रंग तयार करण्यासाठी कुठली रसायने किती प्रमाणात मिसळायची याची कृती लेखकाने दिली आहे. ’अमृततुल्य पदार्थ’ या नावाने असलेल्या एका कृतीत नायट्रेट ऑफ सिल्वर हा पदार्थ चांदी व सोन्याचा अर्क मिळून झालेला असतो व त्यात ’हैपोसलफेट आफ सोडा’ मिळवला की अमृततुल्य गोड पदार्थ तयार होतो. वर उल्लेखलेले दोन पदार्थ मुळात कडू असतात पण एकत्र आल्यावर गोडवा येतो. लेखकाने या पदार्थांच्या चवी सांगितल्या आहेतच आणि तयार होणारा ’अमृततुल्य’ पदार्थाचे उपयोग मात्र सांगितलेले नाहीत. पण बहुधा हा पदार्थ खाण्यासाठीच असावा.

अशा अनेक उपयुक्त गोष्टींबरोबरच लेखकाने काही आश्चर्यकारक चमत्कृतीपूर्ण कृती दिलेल्या आहेत. उदा. ’अदृश्य अक्षरे किंवा खुणा दृश्य करण्याची युक्ती’, ’एखादे मेलनास (बहुधा मिश्रणास) पाण्याने आग लावणे’ ’तांब्याचे सोने करण्याची युक्ती’ ’गमतींचा दिवा’, ’पाण्यात दिवा जळण्याची कृती’ (या दोन कृती दिलेल्या आहेत) आणि सर्वात गमतीशीर म्हणजे ’लांब उडी मारून दाखवणे’ अशा अनेक मनोरंजक कृती दिलेल्या आहेत. शेवटची पाने गहाळ झाल्याने पाण्यात दिवा जाळण्याची कृती आणि लांब उडीची कृतीपासून आपल्याला वंचित रहावे लागते.

याचबरोबर लेखकाला वैद्यकीय ज्ञानही असावे कारण या पुस्तकात त्याने ’पटकीवर औषध’, ’मनुष्यास दमा होतो तो जाण्यास उपाय’ ’लघवी परीक्षा’ ’पंडूरोग समजण्याची चिन्हे’ ’बाळंतरोग समजण्याची चिन्हे’ असे अनेक उपाय दिले आहेत.

प्रसंगवशात आलेल्या संकटाना तोंड कसे द्यावे हे ही लेखकाने या पुस्तकात सांगितलेले आहे. त्यातला एक प्रसंग फारच बिकट आहे. ’वाघाच्या मिशीचा केंश पोटात गेल्यास त्यावर उपाय’ या उपाययोजनेत ’वाघाच्या मिशीचा केंश पोटात गेल्यास बकर्‍याचे काळजाचे तुकडे करून खावे म्हणजे उतार पडतो’ असे सांगितले आहे. यापुढे लेखकाने असेही सांगितले आहे की ’ वाघाचे मिशीचा केंश पोटात जाणे परम दुर्घट आहे खरें परंतु प्रसंगावशांत अशी गोष्ट घडून आल्यास उपाय माहिती असणे योग्य आहे म्हणून ह्या ठिकाणी दर्शविला आहे’.

अशीच ’उंदीर कमी होण्यास उपाय’ ही कृतीही अतिशय रोचक आहे. उंदरांच्या खाण्याच्या गोष्टींच्या ठिकाणी स्पंजचे छोटे छोटे तुकडे टाकावेत, ते खाल्ल्यावर त्यांची पोटे फुगून ते मरतात असे त्यांनी सांगितले आहे. तसेच या कृतीत ते म्हणतात ’ परंतु हा उपाय भूतदया असणारे मनुष्याचे उपयोगी पडेल असे आम्हास वाटत नाही व त्यास उपायाची गरज ही लागणार नाही परंतु त्रास होणार असेल त्या करिता हा उपाय आहे.’

यात सगळ्यात एक अतिशय उपयोगी माहिती दिली आहे जी आजही ताडून पाहण्यास हरकत नाही. ’घोड्याच्या दांतांवरून त्यांचे वयाची परीक्षा करण्याचे प्रकार’ या कृतीमध्ये घोड्याच्या वयाच्या ३२ वर्षांपर्यंत त्याच्या दाताची स्थिती वर्णन केलेली आहे. ’दात पांढरे असतील तर एक वर्षाचा, दातांचे अंत्य पिवळे असतील तर तो ११ वर्षांचा, मध्यम शंखासारीखे असतील तर तो २२ वर्षांचा….’ अशी वर्णने लेखकाने केली आहेत.

अशा वेगवेगळ्या ८२ कृतिंमधील अर्धवट पुस्तकातील ६६ कृती वाचताना मनोरंजन तर होतेच तसेच तत्कालीन समाजासाठी कुठल्या गोष्टी लेखकाला उपयुक्त वाटत होत्या ते कळते. हे छोटेखानी पण अपुर्ण पुस्तक रोचक आहे. या पुस्तकाची शेवटची ९ पाने व आधीचे ७ भाग मात्र मिळू शकले नाहीत ही खंत मात्र राहिली आहे.

चमत्कार हा सापकरांचा आवडता विषय असावा. त्यांचा ’चमत्कार चिंतामणी’ हा ज्योतिःशास्त्रावरचा १८६५ साली लिहिलेला आणखी एक ग्रंथ आहे. त्या ग्रंथात या विषयी आलेले संस्कृत श्लोक व त्यावरून त्यांचे अर्थ वर्णन केले आहेत. त्या ग्रंथाविषयी पुन्हा कधीतरी.

कौस्तुभ मुद्‍गल

Blog at WordPress.com.

Up ↑